Xasilooni Darro Dheeraad Ah oo Soomaaliya Ka Jirta Maadaama Wakhtiga Doorashada Kale La Dhaafay

Kaliya habka heshiiska ah ee tartiib tartiib ah ayaa isku keeni kara nidaamyada siyaasadeed ee tartamaya Soomaaliya iyo ka hortagi kara dhibaatooyinka doorashooyinka soo noqnoqda.

Markii Madaxweynaha Soomaaliya Xasan Sheekh Maxamuud uu diiday dhammaadka muddadiisa 15 Maajo, mucaaradka ayaa ku dhawaaqay inaysan mar dambe aqoonsanayn sharciyadiisa waxayna ka digteen in Soomaaliya ay gashay marxalad khatar ah. Maxamuud wuxuu ku adkeysanayay in wax ka beddelka dastuurka ee baarlamaanka ansixiyay ay kordhiyeen muddadiisa afar ilaa shan sano.

Ururka Midowga Afrika, Hay'adda Iskaashiga Dowladaha iyo Qaramada Midoobay ayaa ku boorinaya in dib loo bilaabo wadahadallada kala guurka oo hakad galay 15 Maajo, oo ay dhex-dhexaadiyeen Maraykanka iyo Ingiriiska.

Doorashooyinka waa in la qabtay ka hor intaan muddada Maxamuud dhamaan, laakiin diyaarinta ayaa dib u dhacday sababo la xiriira khilaafaadka siyaasadeed ee ka dhex jira dadka awoodda leh, amni darro joogto ah iyo xaddidaadaha maalgelinta. Kuwani waxay noqon lahaayeen doorashooyinka afaraad ee Soomaaliya tan iyo aasaaska Dowladda Federaalka ee 2012 - in kasta oo habka gaarka ah ee doorashada hogaamiyeyaasha dalka uu ka duwan yahay doorashooyinka dimuqraadiga ah.

Na soo raac WhatsApp | LinkedIn si aad u hesho wararkii ugu dambeeyay

Labadii tobannaan sano ee la soo dhaafay, Soomaaliya waxay la daalaa-dhacday sidii ay uga gudbi lahayd nidaamka doorashada aan tooska ahayn ee ku saleysan qabiilka una gudbi lahayd doorashooyin toos ah oo ku saleysan codbixinta guud. Dadaalladii 2017 iyo 2022 ee lagu burburin lahaa ama lagu dhaafi lahaa nidaamka ayaa burburay sababo la xiriira khilaafaadka ka dhex jira hogaamiyeyaasha siyaasadeed ee ku saabsan habka kala guurka, taasoo dib u dhigtay isbeddelka dowladda. Tani waxay kordhisay khatarta rabshadaha u dhexeeya dowladda federaalka iyo mucaaradka waxayna caqabad ku noqotay horumarinta adeegyada, ka hortagga argagixisada iyo maamul wanaagga.

Soomaaliya waxay muddo dheer qorsheysay inay qabato doorashooyin toos ah oo qayb ka ah habka dimuqraadiyeynta. Laakiin dowladda federaalka waxay isku dayeysaa inay si xad dhaaf ah uga gudubto wadaagista awoodda qabiilka una gudubto doorashooyin dimuqraadi ah oo buuxa iyada oo aan la isku keeni nidaamyada siyaasadeed ee tartamaya. Dalka wuxuu u baahan yahay kala guur tartiib ah oo xaqiijinaya ka mid noqoshada iyada oo loo marayo wakiilnimo iyo xasilooni iyada oo loo marayo sharciyad.

Qaybaha u dhexeeya dowladda federaalka iyo kooxaha mucaaradka - oo ay ku jiraan hogaamiyeyaasha dowlad goboleedyada Puntland iyo Jubaland iyo isbahaysiga Somali Salvation Forum ee uu hoggaamiyo madaxweynihii hore Sharif Sheekh Axmed - ayaa hoos u dhigay diyaarinta doorashooyinka.

Mucaaradka ayaa diiday riixitaanka hal dhinac ah ee isbeddelada si loo suurtageliyo doorashooyin toos ah tan iyo Maarso 2024, markii dowladda federaalka ay wax ka beddeshay dastuurka ku meel gaarka ah si ay muddada Maxamuud iyo Baarlamaanka u kordhiso hal sano. Somali Salvation Forum ayaa la aasaasay Oktoobar 2025 si ay uga soo horjeeddo habka dowladda federaalka, taasoo kala jabisay muuqaalka siyaasadeed iyo abuurista habab is barbar socda.

Waxba kama cusub siyaasadda Soomaaliya. Isla arrimahan ayaa ka soo baxay dadka isku midka ah intii lagu jiray doorashadii keentay Maxamuud awoodda 2022. Madaxweynihii hore Maxamed Cabdullaahi Maxamed (oo loo yaqaan Farmaajo) ayaa qorsheynayay doorashooyin toos ah oo qaran, laakiin khilaafaadka ayaa sababay dib u dhac 15 bilood ah oo ku saabsan codbixinta iyo khilaaf u dhexeeya dhinacyada is khilaafsan.

Qalfoofka khilaafka doorashooyinka soo noqnoqda ee Soomaaliya ayaa ah xiisad u dhexeysa nidaamka wadaagista awoodda qabiilka iyo doorashooyinka tooska ah. Tani waa mid adag in la xalliyo maadaama qaybinta awoodda u dhexeysa dowladda federaalka iyo dowlad goboleedyadeeda aan si cad loogu qeexin dastuurka ku meel gaarka ah.

Qaabka doorashada ee hadda jira ee Soomaaliya waxaa badanaa loo yaqaannaa 'xulashada' halkii laga yeeli lahaa doorasho. Qaabka qabiilka 4.5 wuxuu siinayaa wakiil siyaasadeed oo siman afarta qabiil ee waaweyn iyo kala bar kooxaha yaryar. Waxay ku tiirsan tahay wakiilada qabiilka si ay u doortaan xildhibaanada, kuwaas oo markaa dooranaya madaxweynaha.