Ka dib ku dhawaad labaatan sano oo taageero caalami ah, Soomaaliya weli ma awooddo inay sugto caasimaddeeda

Qorshaha in la qabsado afar saldhig oo istiraatiiji ah oo ay maamulaan ciidamada Midowga Afrika ka dib markii Uganda ay ka baxday ayaa muujinaya nuglaanta sii socota ee Dowladda Federaalka Soomaaliya.

Mogadishu (WDN ) — Qorshaha in ciidamada Uganda ay ka baxaan Soomaaliya ayaa mar kale muujinaya daciifnimada Dowladda Federaalka iyo ku tiirsanaanta ay ku hayso ciidamada caalamiga ah si ay u ilaaliyaan amniga, xitaa meelaha ku dhow caasimadda.

Sida ku xusan warbixin ka timid Associated Press , Hawlgalka Taageerada iyo Xasilinta Midowga Afrika ee Soomaaliya (AUSSOM) ayaa qorsheynaya in ay qabsadaan afar goobood oo milatari — Sabid-Anole, Bariire, Awdheegle iyo Bulonagad — iyadoo ciidamada Uganda ay ka baxayaan. Qorshahan ayaa loogu talagalay in lagu xakameeyo banaan amni oo ka jira qaybaha istiraatiijiga ah ee Shabeellaha Hoose, halkii lagu wareejin lahaa mas'uuliyadda degdegga ah ee Ciidanka Qaranka Soomaaliyeed.

Horumarkan ayaa keenaya su'aal aasaasi ah: ka dib ku dhawaad 20 sano oo faragelin milatari caalami ah, tababar, maalgelin iyo taageero loojistik ah, maxay Soomaaliya weli u awoodi weyday in ay qaadato mas'uuliyadda buuxda ee ilaalinta goobaha milatari ee muhiimka ah ee ku dhow caasimaddeeda?

Midowga Afrika ayaa markii ugu horreysay ciidamo u diray Soomaaliya sanadkii 2007, markii hawlgalku la aasaasay si loo taageero xasilinta dalka. Taageerada loojistikada Qaramada Midoobay ayaa raacday sanadkii 2009 iyada oo loo marayo Xafiiska Taageerada Qaramada Midoobay ee AMISOM. Tan iyo markaas, hawlgalku wuxuu u beddelay qaabab kala duwan, laga bilaabo AMISOM ilaa ATMIS iyo hadda AUSSOM. Faahfaahin dheeraad ah ayaa laga heli karaa Qaramada Midoobay iyo Midowga Afrika .

Inta lagu jiro muddadan, Soomaaliya waxay heshay caawimo caalami ah oo ballaaran, oo ay ku jiraan tababarka milatari, qalabka, taageerada hawlgallada iyo taageerada saadka. Dadaalladan waxay ka caawiyeen maamulada isdaba-joogga ah inay xakameeyaan xarumaha dadka muhiimka ah iyo inay ka hortagaan kacdoonka Al-Shabaab. Si kastaba ha ahaatee, dalka wuxuu weli ka fog yahay inuu horumariyo hay'ado amni oo si buuxda iskiis u taageeri kara dhulkiisa.

Baahida sii socota ee ciidamada shisheeye si ay u fuliyaan saldhigyada laga baneeyay koox shisheeye kale ayaa si gaar ah u muujinaysa. Halkii ay muujin lahayd in ciidanka qaranka uu diyaar u yahay inuu qaato mas'uuliyadda, heshiiska ugu dambeeyay wuxuu iftiiminayaa sida Soomaaliya ay ugu tiirsan tahay xoogagga dibadda.

Ballanqaad caalami ah oo qaali ah oo leh isbeddel hay'adeed oo xaddidan

Dhibaatadu ma ahan in xoogagga caalamiga ah aysan waxba gaarin. Q sacrifices iyo waxqabadkooda hawlgallada ayaa ka caawiyay in Al-Shabaab aysan ku guuleysan in ay qabsato xarumaha dadka waaweyn, taageeray hawlgallada milatari iyo ka qaybqaadashada badbaadada hay'adaha federaalka Soomaaliya. Laakiin guulaha dagaalka iyo badbaadada dowladdu ma ahan isku mid sidii dhisidda dowlad awood leh.

Ka dib sanado badan oo taageero caalami ah, Soomaaliya waa inay horumariso ciidan qaran oo midaysan, nidaamsan oo si xirfad leh loo maamulo, oo ay taageerayaan saadka lagu kalsoon yahay, sirdoonka, qaab-dhismeedka amarka iyo maalgelin gudaha oo waara.

Bedelkeeda, mas'uuliyadaha amniga ayaa weli u qaybsan xoogagga caalamiga ah, hawlgallada milatari ee labada dhinac iyo cutubyada Soomaaliyeed oo awoodahoodu aan isku mid ahayn. Xafiiska Taageerada Qaramada Midoobay ee Soomaaliya waxaa uu bixiya caawimaad loojistik ah oo loogu talagalay AUSSOM iyo taageero loogu talagalay ciidamada amniga Soomaaliyeed ee ka qaybqaadanaya hawlgallada wadajirka ah ama isku duuban ee ay la leeyihiin hawlgalka Midowga Afrika. Caawimadani waxay ka kooban tahay sahay muhiim ah, gaadiid, ka saarista caafimaadka, isgaarsiinta iyo taageerooyin kale oo hawlgal ah.

Baaxadda iyo muddada taageeradan ayaa muujinaya heerka ay hay'adaha amniga Soomaaliya ku xiran yihiin caawimada caalamiga ah. Taageeradani ma aha guuldarro dhaxalgal ah; iskaashiga caalamiga ah waa qayb muhiim ah oo ka mid ah iskaashiga amniga. Walwalka ayaa ah in, ka dib ku dhawaad labaatan sano, dalka weli uusan si lagu kalsoonaan karo u bedeli karin xoogagga shisheeye ee ka tagaya meelaha istiraatiijiga ah.

Qiimeynta Adeegga Cilmi-baarista Golaha Kongareeska ayaa aqoonsaday dhibaatooyin joogto ah oo la xiriira maalgelinta, midnimada siyaasadeed iyo awoodda ciidamada Soomaaliyeed sida caqabado waaweyn oo hortaagan isbeddelka amniga. Caqabadahani waxay dib u dhigeen wareejinta mas'uuliyadda amniga oo buuxda.

Jabinta siyaasadeed waxay daciifinaysaa amniga

Daciifnimada amniga Soomaaliya lama kala saari karo krisiska siyaasadeed. Khilaafaadka joogtada ah ee u dhexeeya Dowladda Federaalka iyo Dowladaha Xubnaha Federaalka, khilaafaadka ku saabsan isbeddelada dastuuriga ah iyo habraacyada doorashada, iyo maqnaanshaha is-afgarad siyaasadeed oo joogto ah ayaa daciifiyay isku-duwidda loo baahan yahay si loo dhiso nidaam amni qaran oo mideysan.

Ciidanka qaranka ma noqon karo hay'ad lagu kalsoonaan karo marka horumarkiisa uu hoos u dhacayo sababo la xiriira tartanka siyaasadeed, nidaamyada amarka ee kala qaybsan, la'aanta istaraatiijiyadda amniga qaranka, maalgelin aan joogto ahayn iyo daacadnimo tartan. Dib-u-habaynta amniga waxay u baahan tahay wax ka badan qorista askar ama wareejinta saldhigyada milatari. Waxay u baahan tahay dowlad shaqeyneysa oo awood u leh inay dhisto xoog qaranka, maalgeliso, qalabeyso si ku filan, ilaaliso anshaxa iyo bixiso amar cad, sharci ah.

Al-Shabaab waxay sii wadaysaa inay ka faa'iideysato daciifnimada maamulka iyo isku-dhafka amniga. Warbixinta Associated Press ayaa muujinaysa walaaca ah in soo noqoshada ciidanka Uganda ay ka dhigi karto aagag istiraatiiji ah oo ku yaal Shabeellaha Hoose kuwo u nugul weeraro cusub oo ka imanaya maleeshiyo.

Wax kasta oo si xun loo maareeyo oo ah soo noqoshada ama wareejinta goobaha milatari waxay khatar gelin kartaa fursadaha kooxda inay dib u soo ceshato dhulka, hanjabaad ku keento waddooyinka sahayda ama kordhiso weerarada ka dhanka ah aagagga ay dowladda maamusho.

Yaa ugu dambeyntii mas'uul ka ah amniga Soomaaliya?

Dowladda Federaalka waa inay ka jawaabtaa su'aal adag: maxay ku soo kordhisay labaatan sano oo caawimaad amni caalami ah marka la eego awoodda qaranka ee waarta?

Ma awoodi karto inay si aan xadidnayn u soo bandhigto joogitaanka ciidamo shisheeye sidii caddeyn horumar amni iyadoo aan awoodin inay dammaanad qaaddo in xooggeeda u gaar ah ay si madax-bannaan u difaaci karaan meelaha istiraatiijiga ah. Sidoo kale, lama filan karo in la filayo in la-hawlgalayaasha caalamiga ah ay qaadaan culayska amniga Soomaaliya iyada oo aan la haysan qorshe la isku halayn karo, la cabbiri karo oo si ku filan loo maalgeliyo si mas'uuliyadda loogu wareejiyo hay'adaha qaranka.

Ujeedada ay Midowga Afrika ku sheegtay AUSSOM waa in la taageero ciidamada ammaanka Soomaaliyeed si tartiib tartiib ah ay u qaataan mas'uuliyadda buuxda ee ammaanka qaranka. Gaadhista ujeedadan waxay u baahan tahay in ka badan wareejinta ciidamo iyo wareejinta saldhigyada milatari. Waxay u baahan tahay maalgelin joogto ah oo ku saabsan tababarka xirfadeed, hoggaaminta iyo xakameynta, sirdoonka, qalabka, saadka iyo maalgelin lagu kalsoonaan karo. Macluumaad dheeraad ah waxaa laga heli karaa bogga rasmiga ah ee Midowga Afrika .

Qaabkii qorshuhu ahaa in AUSSOM ay qaadato afarta saldhig waxay noqon kartaa tallaabo ku meel gaar ah oo lagama maarmaan ah si looga hortago banaan ammaanka. Laakiin ma aha in loo qaato horumar dhisidda awoodda ammaanka Soomaaliyeed. Taa beddelkeeda, waa xusuusin kale oo muujinaysa in isbeddelku weli dhammaystirnayn.

Ugu dambeyntii, nuglaanta ugu weyn ee ammaanka Soomaaliya ma aha oo kaliya joogitaanka Al-Shabaab. Waa guuldarada dhisidda dowlad awood u leh inay la tacaasho khatartaas iyada oo aan si dheer ugu tiirsanayn ciidamada shisheeye. Ku dhawaad labaatan sano oo taageero caalami ah waxay ahayd inay soo saarto qaab dhismeed ammaanka qaranka iyo ciidan. Xaqiiqda ah in ciidamada shisheeye weli loo baahan yahay si ay u beddelaan ciidamada shisheeye kale agagaarka caasimadda waa cabbir murugo leh oo muujinaya sida Soomaaliya uga fog tahay ujeedadan.

WardheerNews