Ka Hor Inta Aan Ku Eedeyno Qof Kale, Soomaaliya Waa Inay Barataa Sida Loo Qiimeeyo Nafteeda

By Abdikarim Buh

Sheeko qadiimi ah oo Soomaali ah ayaa ka hadlaysa nin si kalsooni leh u sheegay in uusan marnaba kiin ka bixin maxkamad dhaqameed. Markii dadka ay weydiiyeen sida uu u noqon karo mid sidaas u hubsan, jawaabtiisu waxay ahayd mid fudud: ka hor inta uusan qof kale maxkamad gelin, wuxuu marka hore iskiisa maxkamad gelin jiray. Wuxuu baari jiray dhaqankiisa iyo inuu isweydiiyo haddii uu sax yahay ama qalad. Haddii damiirkiisu u sheegay in uu qalad yahay, wuxuu ka tagi jiray kiiska halkii uu qof kale si aan cadaalad ahayn u eedeyn lahaa.

Sheekadan fudud waxay leedahay cashar qoto dheer oo ku saabsan Soomaaliya maanta: Ka hor inta aanan faraha ku fiiqin dadka kale, waa in aan yeelano geesinimo aan nafteena ku eegno. Sanado badan, Soomaalida waxay ka doodeen sababaha sababay xasilooni darro siyaasadeed, daciifnimo hay’adeed, amni darro iyo dhibaato dhaqaale. Marar badan waxaan aqoonsanay faragelinta shisheeye, dowladaha deriska ah, awoodaha caalamiga ah ama ciyaartoyda siyaasadeed ee tartamaya inay yihiin ilaha dhibaatooyinkayaga.

Mararka qaarkood eedeymahaas waa kuwo xaqiiqo ah. Ciyaartoyda dibadda waxay raadiyaan danahooda, go’aannada shisheeye-na waxay saameyn weyn ku yeelan karaan Soomaaliya. Laakiin su’aal kale oo aan marar badan isweydiinno ayaa jirta: Qaybtee dhibaatooyinka Soomaaliya ayaan nafteena u abuurnay? Taasi waa su’aasha jiilkan ay tahay inuu wajaho.

Maxkamadda Koowaad Waa Damiirkeena

Xikmadda sheekada Soomaaliyeed waxaa loo rogi karaa hab wax ku ool ah oo lagu xallinayo khilaaf kasta. Ka hor inta aanan eedeyn qof kale, dowlad ama hay’ad, waa in aan isweydiinaa afar su’aalood:

Maxaa dhab ahaan dhacay? Xaqiiqooyinka waa inay ka horeeyaan eedeymaha. Warar, mala-awaal iyo dareenka siyaasadeed ma beddeli karaan caddeymaha. Maxay ahayd ka qaybqaadashadayda dhibaatada? Tani waa su'aasha ugu adag sababtoo ah waxay u baahan tahay inaan aqoonsanno khaladaadkeena. Maxaa ka baxsan xakamayntayda?

Is-examination ma aha in la aqbalo mas'uuliyadda wax walba. Waxay ka dhigan tahay in la kala saaro waxa aan sababay, waxa aan saameynay iyo waxa nagu soo rogay. Maxaan beddeli karaa si aan uga hortago in dhibaatadu mar kale dhacdo?

Su'aashaas ugu dambeysa waxay isbeddel ku sameysaa is-qaadashada mas'uuliyadda. Mabaadi'dan ma aha kuwo kaliya waxtar leh khilaafaadka gaarka ah. Waxay si siman ugu habboon yihiin hogaaminta siyaasadeed, maamulka dadweynaha, waxbarashada, ganacsiga iyo arrimaha qaranka.

Bulshada Soomaaliyeed waxay leedahay dhaqan cajiib ah oo xikmad ah oo lagu muujiyo maahmaahyo, gabayo, sheekooyin iyo sharci caadi ah. Aabbayaasheen waxay horumariyeen habab lagu xalliyo khilaafaadka, lagu soo celiyo xiriirada iyo lagu xasuusiyo shakhsiyaadka waajibaadkooda bulshada ballaaran.

Mas'uuliyadda ayaa ah in mararka qaarkood aan u dabaaldegno dhaxalkaan iyada oo aan la adeegsan casharradiisa. Bulsho leh xikmad laakiin diidday in ay ku dhaqanto ma filan karto in xikmaddu badbaadiso.

Siyaasadda Eedeynta Ajnabiga

Caadooyin yar ayaa noqday kuwo aad looga yaqaan dooda siyaasadeed ee Soomaaliyeed marka laga eego eedeynta dadka ajnabiga ah. Mar kasta oo Soomaaliya ay la kulanto dhibaato siyaasadeed, waxaa badanaa jira baahi degdeg ah oo loo qabo taageere dibadda. Hal dal ayaa lagu eedeeyaa inuu taageerayo hal koox. Mid kalena waxaa lagu eedeeyaa inuu faragelin ku sameeyo doorashooyinka. Dowladaha ajnabiga ah ayaa lagu eedeeyaa inay maamulaan hogaamiyeyaasha siyaasadeed ama raacaan ajandayaal qarsoon. Qaar ka mid ah eedeymahan waxay noqon karaan kuwo run ah.

Siyaasadda caalamiga ah ma ahan mid ay hay'adaha samafalka ku dhaqmaan. Dowlad kasta waxay ilaalisaa waxa ay u aragto danaha qarankeeda. Wadamada waxay iskaashadaan marka danahoodu is waafaqaan, waxayna tartamaan marka ay kala duwan yihiin. Sidaas darteed, Soomaaliya waa in ay u wajahdaa siyaasadda dibadda si dhab ah halkii ay ka noqon lahayd khayaali.

Mas'uuliyadda hogaamiyayaasha Soomaaliyeed ma ahan oo kaliya in ay cabiraan marka dowladaha shisheeye raacaan danahooda. Waa in ay fahmaan danahaas, si caqli leh u gorgortamaan, ilaaliyaan mudnaanta Soomaaliya, xoojiyaan hay'adaha qaranka iyo yareeyaan daciifnimada gudaha ee sahlaysa saameynta dibadda. Tani waxay keentaa su'aal adag.

Haddii dowladaha shisheeye si sahlan u saameyn karaan Soomaaliya, maxay yihiin shuruudaha gudaha Soomaaliya ee suurtogal ka dhigaya saameyntaasi? Ma hay'adeena ayaa ku filan? Ma wadaagaan hogaamiyayaasha siyaasadeed faham aasaasi ah oo ku saabsan danaha qaranka? Ma xal loo helo khilaafaadka iyada oo loo marayo hay'adaha iyo xeerarka la isku raacay? Ma heshiisyada siyaasadeed ayaa sii noolaanaya isbeddelada hogaaminta? Ma haynaa istaraatijiyad qaran oo ka xoog badan himilooyinka siyaasadeed ee shaqsiyeed?

Su'aalahan ayaa ka wax soo saar badan marka la isweydiiyo cidda ku dhex jirta Soomaaliya. Aqoonsiga faragelinta shisheeye waa dhab. Diidmada in la baaro daciifnimadeena waa is-khayaali.

Krisiya Siyaasadeed ee Soomaaliya Waa Sidoo Kale Krisiya Mas'uuliyad

Khilaafaadka siyaasadeed ee dalka ayaa laga yaabaa inay bixiyaan tijaabada ugu cad cad ee mabda'aan. Dastuurka Federaalka Kumeelgaarka Soomaaliya, oo la ansixiyay sanadkii 2012 ka dib sanado badan oo gorgortan siyaasadeed, ayaa dejiyay qaab-dhismeed loogu talagalay maamul iyo xiriirka u dhexeeya dowladda federaalka iyo dowladaha xubnaha ka ah federaalka. Laakiin dastuur ma ilaaliyo dal kaliya sababtoo ah waxaa lagu qoran warqad.

Waa in ay ixtiraamaan hogaamiyeyaasha siyaasadeed, lagu dhaqan geliyo hay'adaha, laguna fasiraa habraacyo sharci ah. Halka su'aalaha dastuuriga ah aan la xalin, jawaabtu waa in ay noqotaa wadahadal iyo sharaxaad sharci ah—ma aha fasiraad xul ah oo ku saleysan raaxo siyaasadeed.

Soohdinta Soomaaliya ayaa marar badan la tacaashay khilaafaadka ku saabsan doorashooyinka, awoodaha siyaasadeed, awoodda federaalka iyo fasiraadda dastuuriga. Qaybaha siyaasadeed ayaa si joogto ah isugu eedeeya in ay jebiyeen heshiisyada ama ay hoos u dhigeen danaha qaranka. Qaar kalena waxay eedeeyaan dowladaha shisheeye in ay abuureen ama sii dheereeyeen xayiraadda. Laakiin khilaaf kasta oo siyaasadeed waa in uu ka bilaabmaa baaritaan aan raaxo lahayn:

Ma xushmeynay heshiisyadii aan saxiixnay? Ma ixtiraamay shuruucda markii shuruucdaasi ay ka soo horjeedeen danahayaga? Ma diyaar baanu u ahayn in aan isfahan ka gaadhno? Ma la tashanay dadka ay go'aannadeena saameeyeen? Ma horeynay danaha dalka muddada dheer ka hor danaha siyaasadeed ee muddada gaaban?

Su'aalahan waa in ay khuseeyaan qof walba. Hogaamiye siyaasadeed, xisbi, hay'ad federaal ah ama maamul goboleed ma laha in ay shuruucda dastuuriga ah u arkaan kuwo waajib ah oo kaliya marka ay raaxo u yihiin. Sidoo kale, heshiisyada siyaasadeed ma ahan in si xul ah loo ixtiraamo.

Dalka ma dhisi karo hay'ado haddii hogaamiyeyaashiisa siyaasadeed ay u arkaan shuruucda kuwo ikhtiyaari ah.

Is-Criticism Maaha Is-Eedayn

Waxaa jira kala sooc muhiim ah oo u dhexeeya aqbalida mas'uuliyadda iyo aqbalida eedayn walba. Soomaaliya si dhab ah ayaa u wajahday faragelin shisheeye, tartan goboleed, khataro amni, cadaadis dhaqaale iyo cadaalad darro taariikhi ah.

Qirashada xaqiiqooyinkaas ma u baahna in aan inkirno guuldaradeena. Runtii, waxa ka soo horjeeda ayaa sax ah. Dowlad bisil waa in ay awood u leedahay in ay tiraahdo labadaba: “Khaladaad ayaa naga qayb qaatay.” Iyo: “Waa in aan qaadanaa mas'uuliyadda doorashooyinka aan nafteena sameynay.” Taasi maaha daciifnimo. Waa bisayl siyaasadeed.

Bulshooyinka ugu xooggan maaha kuwa aan waligood qalad sameyn. Waxay yihiin kuwa awood u leh in ay aqoonsadaan qaladaadka, saxaan iyaga iyo ka bartaan.

Casharka Waa Inuu Ka Bilaabmaa Jiilka Xiga

Malaha xalka ugu waara wuxuu ku jiraa waxbarashada. Haddii Soomaaliya ay dooneyso jiil mustaqbalka ah oo awood u leh in ay dhisaan hay'ado mas'uul ah, siyaasado nabadeed iyo dowlad shaqeysa, carruurta waa in ay bartaan wax ka badan xirfadaha imtixaanka iyo shahaadooyinka xirfadeed.

Waxay sidoo kale baran doonaan mas'uuliyadda. Carruurta waa in la baro in ay waydiiyaan: Maxaa dhacay? Waa maxay doorkayga? Ma si cadaalad ah ayaan u dhaqmay? Maxaan si kale u sameyn karay? Sideen u saxaa qaladkayga? Su'aalahan waxay carruurta barayaan in qirashada qalad aysan ahayn ceeb. Waa nooc xoog ah.

Waxay bartaan in ay kala soocaan dhaleeceynta iyo weerar shakhsi ah, khilaafka iyo cadhada, iyo mas'uuliyadda iyo ciqaabta. Caadooyinkaas, oo la horumariyo waqti hore, ugu dambeyntii waxay noqdaan aasaaska muwaadin mas'uul ah.

Sheekada Soomaaliyeed Weli Waxay Nagu Baraysaa Wax

Ninka ku jira sheekada qadiimiga ah ee Soomaaliyeed wuxuu fahmay wax aan siyaasadda casriga ah inta badan hilmaamin. Ka hor inta aanan ka dalban cadaalad dadka kale, waa in aan marka hore diyaar u nahay in aan isku dabaqno heerkaas nafteena.

Soomaaliya ma baahan tahay hoggaamiyeyaal aan awoodin inay qirtaan khaladaadkooda. Ma baahan tahay muwaadiniin si otomaatik ah u aaminsan in guuldarada kasta ay tahay qalad qof kale. Waxayna u baahan tahay dhaqan siyaasadeed oo ay ku bilaabato eedeyn kasta iyo in ay ku dhammaato mas'uuliyad la'aan.

Waxay u baahan tahay wax aad u adag: daacadnimo ka hor eedeynta, caddeyn ka hor xukunka, mas'uuliyad ka hor eedeynta iyo heshiis ka hor aargoosi. Aabbayaasheena waxay noogu reebeen xikmad. Caqabadda ayaa ah in aan hayno geesinimo aan ku dhaqangelinno. Kahor inta aan Soomaaliya weydiinin cidda mas'uul ka ah dhibaatooyinkeeda, laga yaabee in su'aasha ugu horreysa ay tahay mid xikmad Soomaaliyeed oo qadiimi ah ay soo weydiisay jiilal badan: “Maxay tahay mas'uuliyaddayda?”

Abdikarim H. Abdi Buh

Email: [email protected]