Himilooyinka Badda ee Itoobiya ayaa muujinaya daciifnimada istiraatiijiga ah ee Soomaaliya

Addis Ababa (WDN) — Paradoxa dib u qaabaynaysa Geeska Afrika: Itoobiya ma leedahay xeeb, hase yeeshee ciidamada Itoobiya waxay ku hawlan yihiin gudaha Soomaaliya in ka badan toban sano, halka Soomaaliya—oo leh xeebaha ugu dheer Afrika—ay weli si weyn ugu tiirsan tahay ciidamada shisheeye si ay u sugto amnigeeda.

Hadda Itoobiya si furan ayay u dalbanaysaa in ay helaan marin badeed. Isku dhafkaani wuxuu muujinayaa wax ka badan khilaaf ku saabsan dekedaha. Waxay iftiiminaysaa iswaafaq la'aanta cajiibka ah ee u dhaxaysa faa'iidada juqraafiyeed ee Soomaaliya iyo awoodda xaddidan ee dowladdeeda—xilli biyaha xeebteeda ay noqdeen kuwo si aad ah u qiimo badan awoodaha gobolka iyo kuwa caalamiga ah.

Afhayeenkii hore ee baarlamaanka Itoobiya Abadula Gemeda ayaa xoojiyay mowqifka Addis Ababa, isagoo sheegay in aan la joojin karin Itoobiya in ay hesho marin badeed. “Waa mid aan suurtagal ahayn in Itoobiya laga gooyo badda,” ayuu Abadula u sheegay Hay'adda Wararka Itoobiya.

Hadalladiisu waxay muujinayaan mowqif si joogto ah loogu celcelinayo hogaaminta Itoobiya: helitaanka marin badeed waxaa loo arkaa dan qaran oo muddada dheer ah, ma ahan kaliya raaxo ganacsi.

Marka Soomaaliya, taas waxay abuuraysaa su'aal istiraatiiji ah oo aan raaxo lahayn: Sidee ayay waddan leh xeeb ballaaran u isticmaali kartaa awoodda ugu badan ee hantiheeda badeed marka uu ku dhibtoodayo sanado badan si uu u bixiyo amni gudaha dhulkiisa?

Himilooyinka Badeed ee Itoobiya

Itoobiya waxay lumisay marin toos ah oo badeed kadib markii Eretariya ay madax-bannaanideeda qaadatay sanadkii 1993. Tan iyo markaas, inta badan ganacsigeeda caalamiga ah wuxuu ku tiirsanaa dekedaha Jabuuti.

Abadula wuxuu ku dooday in khasaaraha Itoobiya ee xeebteedii hore aan si ku filan loogu soo bandhigin dood qaran ama hab sharci oo ku filan. Wuxuu sheegay in go'aanno muhiim ah ay qaateen tiro kooban oo dadka ah markii Itoobiya aysan lahayn nidaam dastuur oo si buuxda u horumarsan. Kuwaas waa fasiraadaha taariikheed iyo siyaasadeed ee Abadula, halkii ay ka ahaan lahaayeen natiijooyin si madax-bannaan loo aasaasay.

Farriinta istiraatiijiyadeed, si kastaba ha ahaatee, waa mid aan la dafiri karin: Itoobiya ma doonayso inay aqbasho xaaladdeeda dhul-xiran sida xaalad joogto ah oo aan la su'aalin.

Ra'iisul Wasaaraha Abiy Axmed mar kale wuxuu ku ballanqaaday inuu raadiyo marin badeed iyada oo loo marayo wadahadal iyo faa'iido wadaag. Madaxweynaha Taye Atske Selassie sidoo kale wuxuu sheegay in Addis Ababa ay xoojin doonto dadaallada lagu xaqiijinayo marin, isagoo xusay danaha dhaqaale iyo istiraatiijiyadeed.

Paradoxa Soomaaliya

Ololaha Itoobiya wuxuu qaadanayaa muhiimad dheeraad ah sababtoo ah ku tiirsanaanta amniga Soomaaliya. Ciidamada Itoobiya waxay ka howlgaleen gudaha Soomaaliya in ka badan toban sano iyada oo loo marayo heshiisyo labada dhinac ah iyo hawlgallo ay taageerto Midowga Afrika, gaar ahaan dadaallada lagu la dagaallamayo Al-Shabaab iyo taageerada hay'adaha amniga Soomaaliya.

Joogitaankooda wuxuu muujinayaa xaqiiqo ballaaran: Soomaaliya waxay la daalaa-dhacday dhisidda nidaam amni oo si madax-bannaan u maamuli kara dhulkeeda. Taasi waxay abuuraysaa is-balanbaal istiraatiijiyadeed oo cajiib ah.

Soomaaliya waxay leedahay xeeb ku teedsan Gacanka Cadmeed iyo Badweynta Hindiya galbeed, taasoo siinaysa marin badeedyo ka mid ah kuwa ugu muhiimsan ee istiraatiijiyadeed adduunka. Si kastaba ha ahaatee, dowladda Soomaaliya waxay marar badan u baahan tahay taageero milatari oo weyn oo dibadda ah si ay u ilaaliso amniga.

Tani ma caddeyso in joogitaanka milatari ee Itoobiya uu la xiriirayo himilooyinkeeda badda. Sidoo kale ma caddeyso in Addis Ababa ay qorsheyneyso in ay ka faa'iideysato nuglaanta Soomaaliya.

Laakiin waxay muujineysaa farqiga u dhexeeya lahaanshaha juqraafi istiraatiiji ah iyo lahaanshaha awoodda dowladeed si loo beddelo juqraafiyadaas in lagu helo faa'iido.

Dalabka Muqdisho

Dowladda Soomaaliya waxay sheegtay inaysan diidaneyn in Itoobiya ay hesho marin ganacsi oo ku saabsan dekedaha Soomaaliya, haddii heshiis kasta la gaaro iyada oo loo marayo wadahadal rasmi ah oo ixtiraamaya madax-bannaanida Soomaaliya.

Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud ayaa sheegay in Soomaaliya ay ogolaan karto Itoobiya in ay isticmaasho laba ama saddex dekedood oo Soomaali ah si ay u soo dejiso iyo u dhoofiso.

Muqdisho sidoo kale waxay sheegtay in Addis Ababa ay weli soo gudbin weyday codsi rasmi ah oo si cad u qeexaya marin badeedka ay raadinayso. Farqigaas ayaa muhiim ah.

Helitaanka marin ganacsi ma aha isla midka madax-bannaanida dhuleed, xakameyn joogto ah ama marin milatari. Soomaaliya, caqabadda ayaa ah in la caddeeyo waxa Itoobiya ay rabto iyo in laga wadahadlo meel ka ilaalinaysa madax-bannaanida iyadoo la helayo faa'iidooyin dhaqaale iyo istiraatiiji ah oo macno leh.

Isku-dhafka Awoodaha Goboleedka

Abadula ayaa ku eedeeyay Masar iyo dalal kale oo uu ku tilmaamay inay yihiin cadowga taariikheed ee Itoobiya inay taageeraan xoogag ka soo horjeeda Addis Ababa, oo ay ku jiraan dhaqdhaqaaqyada Ereteriya iyo TPLF. Eedaymahaas waa kuwo uu isagu leeyahay mana taageerin caddeymo cusub oo wareysiga ku jiray.

Sheegashadani waxay ka dhacayaan xaalada sii socota ee khilaafka Itoobiya-Masar ee ku saabsan Webiga Nile iyo Biyaha Waqooyiga Itoobiya ee weyn.

Iskaashiga sii kordhaya ee Soomaaliya la leedahay Masar, Ereteriya iyo Suudaan ayaa ku daray lakab kale oo tartanka gobolka, gaar ahaan amniga Badda Cas iyo arrimaha badda.

Itoobiya ayaa ka jawaabtay iyadoo xoogga saareysa waxa ay ku tilmaamayso danaha sharciyeysan ee dalka aan badda lahayn. Natiijadu waa su'aal badeed oo isku dhex yaacaysa tartan weyn oo saameyn ah oo ka socda Geeska Afrika iyo Badda Cas.

Imtixaanka Istaraatiijiga Soomaaliya

Soomaaliya, dhibaatooyinka waa kuwo qoto dheer. Itoobiya waa deris awood leh oo ciidamadeedu door muhiim ah ka ciyaaray amniga Soomaaliya sanado badan. Isla mar ahaantaana, Soomaaliya waxay maamushaa xeeb leh dekedaha iyo boos badeed oo sii kordhaya qiimo leh.

Soomaaliya waxay leedahay juquraafi. Itoobiya waxay leedahay miisaan dhaqaale iyo mid milatari. Caqabadda Muqdisho waa in la hubiyo in juquraafadu ay u beddesho awood gorgortan.

Tani waxay u baahan tahay wax ka badan bayaanno diblomaasiyadeed. Waxay u baahan tahay hay'ado shaqeynaya, ciidamo amni oo awood leh, midnimo siyaasadeed iyo awoodda lagu maamulo awood wax ku ool ah oo ku saabsan dhulka ku xeeran dekedaha istaraatiijiga ah ee dalka.

Itoobiya waxay leedahay rabitaan ah in la helo heshiis badeed oo la gorgortamo oo faa'iido leh. Soomaaliya waxay leedahay in ay furan tahay gelitaanka ganacsi iyadoo ku adkeysanaysa madax-bannaanida iyo gorgortan rasmi ah oo dowlad ilaa dowlad ah.

Meelahaas ma aha inay si toos ah isugu dhacaan. Laakiin miisaanka hoose ee aan la arki karin lama iska indho tiri karo. Dalka ma awoodi karo inuu si buuxda uga faa'iidaysto xeebtiisa isagoo ku tiirsan xoogagga shisheeye si loo sugo qaybo muhiim ah oo dhulkiisa ka mid ah.

Raadinta Itoobiya ee helitaanka marin badeed ayaa sidaas darteed muujisay xaqiiqo aan raaxo lahayn oo ku saabsan Soomaaliya. Dalka leh xeebta weli wuxuu u baahan yahay inuu dhiso awoodda dowladeed ee lagama maarmaanka u ah in la ilaaliyo, la gorgortamo, lana faa'iidaysto. Ilaa waqtigaas, hantida juqraafiyeed ee ugu weyn Soomaaliya waxay noqon kartaa fursad istiraatiijiyadeed oo aan la xaqiijin.

WardheerNews