Hirshabelle iyo Galmudug: Doorashooyin mise Magaca Kale ee Qabashada?

Waxaa qoray Abdiqani Haji Abdi

Tijaabooyinkii ugu dambeeyay ee Soomaaliya ee doorashooyinka tooska ah ee Hirshabelle iyo Galmudug ayaa dowladda Federaalka ku soo bandhigtay tallaabo taariikhi ah oo loo qaaday dimuqraadiyadda. Laakiin hoos ka xafladdu waxay ku jirtaa khilaaf siyaasadeed oo aad u qoto dheer: ma dooranayaan codbixiyeyaashu hogaamiyayaashooda si dhab ah, mise waxaa lagu weydiinayaa inay ansixiyaan natiijooyinka siyaasadeed ee horey loo go'aamiyay by xisbiga talada haya?

Su'aashu waxay noqotay mid si gaar ah u cad sababtoo ah Xisbiga Cadaaladda iyo Iskaashiga (JSP), oo uu hoggaamiyo Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud, ayaa horey u doortay musharrixiinta ay doorbidayaan ee hogaaminta labada dowlad goboleed ee federaalka.

Hirshabelle, JSP waxay soo magacaawday Madaxweynaha xilka haya Ali Cabdullahi Xuseen Guudlaawe muddo kale iyo sidoo kale waxay dooratay guddoomiyihii hore ee Hiiraan Abdifatah Xasan Afrah inuu noqdo musharrixooda madaxweyne ku xigeen. Afrah naftiisa ayaa sheegay in Madaxweynaha Xasan Sheekh uu door ka ciyaaray xulashadiisa.

Galmudug, JSP waxay ka soo baxday dib u doorashadii 30-ka Sebtember iyadoo heshay 67 ka mid ah 89-ka kursi ee baarlamaanka, taasoo siisay xisbiga awood weyn oo ku saabsan sharci dejinta gobolka. Warbixinada ayaa muujinaya in JSP iyo Dowladda Federaalka ay taageerayaan Libaan Axmed Xasan (Libaan Shuluq) si uu u noqdo madaxweynaha Galmudug. Halkaas ayay ku bilaabataa doodda mucaaradka.

Doorashadu Waa Toos Laakiin Hogaaminta Maaha

Doorashooyinka Hirshabelle iyo Galmudug waxay si farsamo ah u yihiin doorashooyin loogu talagalay golayaasha gobolka iyo golayaasha deegaanka, maahan doorashooyin madaxweyne toos ah. Laakiin baarlamaanka gobolka ayaa ugu dambeyntii go'aamiya qofka noqonaya madaxweyne iyo madaxweyne ku xigeen. Farqigaas ayaa muhiim ah.

Haddii mid ka mid ah xisbiyada siyaasadeed uu xakameeyo aqlabiyadda awoodda leh ee baarlamaanka gobolka oo uu horey u doortay musharrixiinta uu doonayo in ay qabtaan hoggaanka fulinta, dhaliilayaashu waxay ku doodayaan in tartanka madaxweynaha uu khatar ku noqonayo in uu noqdo hawl xaqiijin ah halkii uu ka ahaan lahaa tartan siyaasadeed oo furan.

Welwelkaas ayaa si gaar ah xooggan u ah Galmudug, halkaas oo 67-ka kursi ee JSP ay siineyso awood baarlamaan oo ka badan tan loo baahan yahay si loo go'aamiyo qaab-dhismeedka hoggaanka gobolka iyada oo aan loo baahnayn isbahaysi ballaaran. Welwelkaas ayaa sidoo kale ka jira Hirshabelle, halkaas oo JSP si furan u taageertay Guudlaawe iyo Afrah.

Codbixinta ayaa sidaas darteed go'aamin karta qaab-dhismeedka baarlamaanka, halka go'aannada gudaha ee xisbiga talada haya ay si weyn u go'aamin karaan qofka qabta madaxweynaha. Taasi waa dhaliisha siyaasadeed ee ugu weyn ee ku xeeran habka.

Muwaadiniinta Mucaaradka ayaa Sheegaya in Xeerarka aan la Isku Raacin

Khilaafka ayaa ka baxsan musharrixiinta gaarka ah. Kooxaha mucaaradka ayaa ka hor yimid sharciyadda qaab-dhismeedka doorashada laftiisa, oo ay ku jiraan qaab-dhismeedka iyo madaxbannaanida guddiga doorashada qaranka, xeerarka maamula doorashada iyo isbeddellada dastuuriga ah ee la ansixiyay xilligii Madaxweyne Xasan Sheekh.

Wadahadalladii hore ee mucaaradka iyo Dowladda Federaalka ayaa si sax ah u muujiyay arrimahan inay yihiin kuwo muhiim u ah gaadhista heshiis doorasho: qaabka doorashada, guddiga doorashada oo madax-bannaan oo la aamini karo, iyo qaab-dhismeedka dastuuriga ah.

Meesha mucaaradka ay ku taagan yihiin ayaa ah in nidaam doorasho oo noocan oo kale ah uu ka soo bixi doono is-afgarad ballaaran oo siyaasadeed, halkii laga dhigi lahaa mid kali ah oo lagu fulinayo hay'adaha aan mucaaradku aqoonsanayn. Khilaafka dastuuriga ah ayaa si gaar ah u saameynaya.

Parliament approved amendments extending presidential and parliamentary terms from four to five years. Dowladda Federaalka waxay u aragtaa isbeddelada inay sax yihiin, halka kooxaha mucaaradka ay diideen oo ay ka doodeen codsiga ay ku saabsan tahay hogaaminta hadda. Khilaafka ayaa noqday mid ka mid ah arrimaha ugu waaweyn ee aan la xalin ee ku jira krisiska siyaasadeed ee Soomaaliya.

Bulshada Caalamka ayaa isku dayday inay buuxiso farqiga

Tani waa sababta doorashooyinkii ugu dambeeyay aan loo kala saari karin wadahadalada siyaasadeed ee ballaaran ee ka horreeyay. Bilaha, lamaanayaasha caalamiga ah iyo diblomaasiyiinta ayaa isku dayay inay Dowladda Federaalka iyo kooxaha mucaaradka u keensadaan heshiis ku saabsan khariidadda doorashada.

Arrimuhu ma ahayn kuwo ku xaddidan in Soomaaliya ay yeelato doorasho hal qof hal cod. Waxay ku jiraan cidda maamuleysa hay'adaha doorashada, xeerarka maamula doorashooyinka, qaab-dhismeedka dastuuriga ah ee khuseeya, iyo in ciyaartoyda siyaasadeed ee waaweyn ay aqbalaan habka.

Doodeynta mucaaradka ayaa ahayd in doorasho lagu qabto iyada oo aan heshiis laga gaarin saamileyda siyaasadeed ee ugu muhiimsan ay khatar ku tahay inay soo celiso krisiska ay tahay in la xalliyo. Dowladda, dhanka kale, waxay dooneysaa in Soomaaliya aanay ku xayirnayn si aan xadidnayn wadahadalada u dhexeeya elitiyada siyaasadeed iyo in muwaadiniinta loo oggolaado inay si toos ah u codeeyaan. Labada doodo waxay ka kooban yihiin mabda'a dimuqraadiyadeed oo muhiim ah. Su'aashu waxay tahay in ay wada noolaan karaan.

Baidoa ayaa bixisay digniin

Muranka ayaa si gaar ah u xasaasi ah sababta oo ah waxa ka dhacay Gobolka Koonfur Galbeed. Isku dhaca Dowladda Federaalka iyo madaxweynihii hore ee Koonfur Galbeed Cabdiaziz Xasan Maxamed Laftagareen ayaa ugu dambeyntii u horseeday khilaaf hubaysan ka dib bilowga khilaaf siyaasadeed oo socday bilo.

Faragalinta federaalka ee Baydhabo ayaa Muqdisho ku soo bandhigtay inay lagama maarmaan tahay si loo soo celiyo xasiloonida iyo horumarinta habka doorashada. Si kastaba ha ahaatee, taageerayaasha Laftagareen ayaa u arka inay tahay isku day lagu doonayo in lagu soo rogo natiijo siyaasadeed gobolka.

Isku dhaca ayaa xigay dagaallo soo noqnoqda iyo dhibaato amni oo socota. Dhanka dhaliilayaasha qaabka doorashada hadda jira, Baydhabo ayaa sidaas darteed digniin u ah Hirshabelle iyo Galmudug: marka tartanka siyaasadeed lagu beddelo soo rogidda natiijo hore loo go'aamiyay, doorasho ayaa noqon karta isha khilaaf kale halkii ay ka ahaan lahayd hab lagu xallinayo. Isbarbardhiggaas wuxuu ahaanayaa fasiraad siyaasadeed, ma ahan caddeyn in natiijadaas ay ka dhici doonto Hirshabelle ama Galmudug. Laakiin walaaca waa mid la fahmi karo.

Galmudug Horey U Muujisay Daciifnimada Nidaamka

Galmudug lafteeda ayaa bixisay digniin kale. Maxkamadda Sare ayaa baabi'isay doorashadii July ka dib markii la ogaaday in habka aan la waafajin shuruudaha dastuuriga ah iyo kuwa doorashada iyo in khaladaadku saameeyeen daahfurnaanta iyo natiijada codbixinta. Waxay amartay in dib loo doorto. Dib u doorashadu waxay siineysay JSP 67 kursi oo ka mid ah 89 kursi.

Faragalinta maxkamadda waxay muujinaysaa in hay'adaha doorashada ay saxaan habraac muran dhaliyay. Laakiin sidoo kale waxay muujinaysaa wax ka sii xun: doorashadii ugu horreysay ma aysan ahayn mid ku filan oo lagu kalsoonaan karo si ay u adkeysato kormeerka garsoorka. Taasi waxay ka dhigeysaa su'aasha sharciyadda doorashada mid muhiim ah marxaladda xigta.

Ujeedada Siyaasadeed ee Weyn

Shakhsiyaadka mucaaradka ah ayaa u fasiray dhacdooyinka sida qayb ka mid ah istaraatiijiyad ballaaran oo uu Madaxweyne Xasan Sheekh ku doonayo inuu xoojiyo saameynta siyaasadeed ee Koonfur Galbeed, Hirshabelle iyo Galmudug iyada oo loo marayo qaab dhismeedka doorashada ee soo saara dowlado la jaanqaadaya Villa Soomaaliya.

Taasi waa fasiraad mucaarad ah mana ahan mid si madax-bannaan loo xaqiijiyay oo ah ujeedada dowladda. Waxa la diiwaangelin karaa in JSP ay dooratay musharrixiin ku sugan Hirshabelle waxayna ka soo baxday meel hoggaaminaysa baarlamaanka Galmudug. JSP sidoo kale waa xisbigii uu hoggaaminayay Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud.

Natiijada siyaasadeed ayaa sidaas darteed dhab ah iyada oo aan loo eegin sida istaraatiijiyadda loo fasiray. Haddii xisbigii qaran ee isla markaana ah xisbiga talada haya uu xakameeyo tirada baarlamaanka ee dooranaya madaxweynayaasha dhowr dowlad xubno ka ah federaalka, kala soocidda dhaqameed ee u dhaxaysa awoodda siyaasadeed ee federaalka iyo tan heer dowlad ayaa si weyn u dhumucda.

Taasi waxay soo bandhigaysaa su'aal muhiim ah oo ku saabsan federaalnimada: Immisa madax-bannaani siyaasadeed ayaa dowlad xubno ka ah federaalka ay ku dhaqmi kartaa marka hoggaaminta fulinta ay ku xiran tahay tirada baarlamaanka ee ay xakameyso isla xisbigii qaran ee ka talinaya Muqdisho?

Dowladdu waxay tilmaami kartaa wax dhab ah oo muhiim ah: dadka waxay si toos ah u codeynayaan. Taasi waa isbeddel muhiim ah oo ka duwan nidaamka doorashooyinka aan tooska ahayn ee ku saleysan qabiilka ee Soomaaliya. Laakiin dimuqraadiyaddu ma aha kaliya ficilka gelinta codka sanduuqa. Waxay sidoo kale u baahan tahay xeerar lagu kalsoonaan karo, hay'ado la aamini karo, tartan dhab ah, ka mid noqoshada siyaasadeed iyo aqbalaadda natiijada dadka ka qaybqaata.

Halkaas ayaa tijaabada hadda jirta ee Soomaaliya ay ku jirtaa halis. Haddii xisbiyada mucaaradka aysan aqoonsan guddiga doorashada, haddii ciyaartoyda siyaasadeed ee waaweyn ay diidaan xeerarka doorashada, haddii wax ka beddelka dastuurka ay weli muran ka taagan tahay, iyo haddii hoggaaminta dowladdu ay u muuqato mid hore loo go'aamiyay oo ay hogaamiso xisbi qaran oo xoog leh, dowladda waxay ku guuleysan kartaa inay qabato doorashooyin iyada oo aan la gaarin heshiis siyaasadeed. Farqigaasna wuxuu noqon karaa mid go'aan qaadasho leh.

Doorashada Hortaagan Soomaaliya

Su'aasha hortaagan Soomaaliya ayaa sidaas darteed ka weyn tahay in Hirshabelle iyo Galmudug ay si guul leh u qabteen codbixin. Waxay tahay in doorashooyinka tooska ah ay noqon doonaan hab lagu ballaadhinayo ka qaybgalka siyaasadeed ama hab lagu wareejinayo xakameynta siyaasadeed heer dowladeed oo kale iyadoo la muujinayo tartan doorasho.

Farqiga ugu dambeeya waxaa lagu cabbiri doonaa ma ahan tirada xarumaha codbixinta ama codadka la geliyo, laakiin waxay ku xiran tahay in mucaaradka siyaasadeed ay aaminsan yihiin inay heleen fursad dhab ah oo ay ku tartamaan iyo in muwaadiniintu aaminsan yihiin in codkooda — halkii go'aan laga gaari lahaa xarumaha xisbiga — ay go'aamiyeen cidda maamuleysa.

Soomaaliya waxay u baahan tahay doorashooyin. Laakiin sidoo kale waxay u baahan tahay doorashooyin ay dhinaca guuldareystay aqbali karaan. Iyadoo aan lahayn sharciyad siyaasadeed, doorasho waxay soo saari kartaa baarlamaan, madaxweyne iyo dowlad — haddana waxay ka tagi kartaa khilaafka hoose aan la xalin. Taasi waa casharka ay Soomaaliya ka baran karto Baidoa, su'aasha hadda ka taagan Hirshabelle iyo Galmudug.

Abdiqani Haji Abdi

Email: [email protected]