Hadallada dhaqaale ee Madaxweyne Xasan Sheekh ayaa la kulmay xaqiiqada dhulka

Sheekh Maxamed Idriis ayaa ka hor yimid sheegashada madaxweynaha ee ku saabsan isbeddelka dhaqaale, isagoo ku dooday in Soomaaliya aysan noqon karin dhaqaale dhoofin ah iyada oo aan lahayn koronto la isku halayn karo, kaabayaasha, xasilooni siyaasadeed, maalgashi warshadeed iyo siyaasado dhaqaale oo lagu kalsoonaan karo.

MOGADISHU (WDN) — Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud ayaa ka hadlay sidii Soomaaliya looga beddeli lahaa dhaqaale ku tiirsan soo dejinta una noqon lahayd dal dhoofin ah. Laakiin xaggee buu ku yaal caddeynta in dalka uu diyaar u yahay inuu qaado talaabadan?

Su’aashan waxaa soo jeediyay Sheekh Maxamed Idriis, oo ah aqoonyahan caan ah oo Soomaaliyeed, kaasoo si weyn u dhaliilay bayaannada dhaqaale ee madaxweynaha dhawaan, isagoo ku eedeeyay inuu soo bandhigay hiigsiyo sidii ay u yihiin guulo, halka uu ka gaabiyay in uu wax ka qabto caqabadaha dhismeed ee ka hor istaagaya Soomaaliya inay noqoto dhaqaale wax soo saar leh, oo maalgashi ku tiirsan.

Bayaan uu ku daabacay Facebook, Sheekh Idriis ayaa ka hor yimid sheegashada madaxweynaha ee ah in Soomaaliya ay ku bixiso qiyaastii $300 milyan oo doolar si ay u soo dejiso caano budo ah oo tayadiisu hooseyso. Waxa kale oo uu su’aal geliyay hiigsiga dowladda ee ku aaddan in dalka laga saaro ku tiirsanaanta soo dejinta loona gudbo soo saarista iyo dhoofinta alaabada.

Dhaliilkiisu wuxuu taabanayaa daciifnimo aasaasi ah oo ku jirta doodda dhaqaale ee Soomaaliya: ku dhawaaqida hiigsiga ah in la noqdo dhaqaale dhoofin ah maaha isla mid ah dhisidda kaabayaasha, warshadaha iyo hay’adaha loo baahan yahay si arrintaas loo hirgeliyo.

Madaxweynaha waxaa laga yaabaa inuu saxan yahay in Soomaaliya ay tahay in ay soo saarto wax badan oo ay soo dejiso wax yar. Laakiin Sheekh Idriis wuxuu ku doodayaa in dowladda aysan soo bandhigin caddeyn ku filan oo muujinaysa in dalka uu diyaar u yahay inuu qaado isbeddelkaas.

Ka Bilowida Ballanqaadyada Madaxweynaha ilaa Xaqiiqda Dhaqaale

Sheekh Idris ayaa si toos ah u weydiiyay Xasan Sheekh sababta madaxweynaha uu uga hadlayo koritaanka ku tiirsan dhoofinta iyada oo aan la muujin in maamulka uu hogaaminayo, ama dowladaha xiga, ay dhiseen aasaaska lagama maarmaanka u ah in la gaaro.

Dhaliilkiisu waxay ka baxsan tahay madaxweynaha hadda jira. Wuxuu ku dooday in maamulada Soomaaliya tan iyo 2012 ay ku guuldareysteen inay horumar ku filan ka sameeyaan wax ka qabashada xannibaadaha aasaasiga ah ee wax soo saarka gudaha.

Aragtida dhexe ee aqoonyahanka waa mid fudud: waddan ma noqon karo dhoofiye weyn oo kaliya ku dhawaaqaya in uu doonayo in uu dhoofiye.

Ka hor inta aan alaabada loo soo saarin suuqyada caalamiga ah, maal-gashadayaasha waa in ay diyaar u yihiin in ay maal-gashadaan wax soo saarka. Ganacsiyada waxay u baahan yihiin koronto la isku halayn karo, waddooyin, shabakad gaadiid, dekedaha shaqeeya, xeerar la saadaalin karo iyo deegaan siyaasadeed oo deggan. Soosaarayaashu sidoo kale waxay u baahan yihiin helitaanka maalgelin, shaqaale xirfad leh iyo suuqyo ay ku tartamaan.

Haddii aan la helin aasaasaskan, koritaanka ku tiirsan dhoofinta waxay halis u tahay inay noqoto hal-ku-dhig siyaasadeed halkii ay ka noqon lahayd istaraatiijiyad dhaqaale oo la aamini karo.

Soomaaliya ma soo saari karto waddo ay ku gaarto barwaaqo iyada oo aan marka hore la abuurin shuruudaha ay ku noqoto wax soo saarka mid ganacsi ahaan suurtagal ah.

Koronto: Xannibaad Aasaasi ah oo Maal-gashi

Sheekh Idris ayaa iftiimiyay in korontada ay tahay mid ka mid ah xannibaadaha ugu muhiimsan ee Soomaaliya haysata, isagoo isbarbardhigaya awoodda la sheegay in dalka uu leeyahay iyo tan dalalka kale ee Afrika iyo kuwa waaweyn ee wax soo saara.

Tiradani waxay muujinaysaa in awoodda korontada ee Soomaaliya ay tahay qiyaastii 0.48 gigawatts, marka la barbar dhigo qiyaastii 6.75–7 gigawatts ee Itoobiya, 3.8 gigawatts ee Kenya, 2.73 gigawatts ee Tanzania iyo 2.06 gigawatts ee Uganda.

Waxa kale oo uu tilmaamay nidaamyada koronto ee aadka u ballaaran ee dalalka sida Vietnam, Thailand, Malaysia, Türkiye, Sacuudiga, Masar iyo Isutagga Imaaraadka Carabta, isagoo ku dooday in awooddooda warshadeed iyo dhoofinta ay qayb ahaan ku xiran tahay kaabayaasha tamarta ee weyn.

Tiradani waxay u baahan tahay in la xaqiijiyo iyadoo la barbar dhigo tirakoobka tamarta ee la mid ah, waxaana awoodda la rakibay aan lagu khaldin korontada dhab ahaan la soo saaray ama si lagu kalsoonaan karo loo gaarsiiyay. Si kastaba ha ahaatee, arrinta aasaasiga ah waa mid adag in la iska indhatirro: koronto la awoodi karo oo lagu kalsoonaan karo ayaa muhiim u ah warshadaha casriga ah.

Warshadeyntu waxay u baahan tahay koronto si ay u shaqeyso mashiinnada, u habeyso alaabta beeraha, u keydiso cuntooyinka, u soo saarto agabka dhismaha iyo u ilaaliso xarumaha kaydinta qabow. Koronto aan la kalsoonaan karin ama qaali ah ayaa kordhinaysa kharashyada wax soo saarka waxayna ka dhigaysaa alaabta gudaha lagu sameeyo mid aan tartan laheyn.

Ganacsiyada Soomaaliyeed, kharashyadan waxay khatar gelin karaan hadafka uu madaxweynaha sheegay inuu doonayo inuu gaaro: beddelidda alaabta la soo dhoofsaday iyadoo la isticmaalayo alaabta gudaha lagu sameeyo.

Maalgashigu wuxuu u baahan yahay wax ka badan dhawaaqyada siyaasadeed

Sheekh Idris wuxuu ku doodayaa in warshadeyntu ay ku xiran tahay isku-darka maalgashiga, xasilloonida, kaabayaasha, shuruucda waxtarka leh iyo go'aan qaadasho cad oo lagu horumarinayo qaybaha wax soo saarka.

Maalgashadayaasha—haddii ay Soomaali yihiin ama ajnabi—waxay u baahan yihiin kalsooni in caasimadooda la ilaalin doono, heshiisyada la fulin doono iyo xeerarka ganacsiga si joogto ah loo dabaqi doono. Sidoo kale, waxay u baahan yihiin waddooyin shaqeynaya, dekedaha, shabakadaha korontada iyo kaabayaasha kale ee u oggolaanaya in alaabtu si hufan uga dhaqaaqdo warshadaha iyo beeralayda una gaarto macaamiisha iyo suuqyada dhoofinta.

Goobaha dhaqaalaha xor ah iyo dhiirrigelinta maalgashiga kale waxay caawin karaan in la soo jiito caasimad, laakiin ma bixin karaan beddelka amni darro, adeegyo aan la isku halayn karin ama go'aano dowladeed oo aan la saadaalin karin.

Somaliya sidoo kale waxay u baahan tahay inay xoojiso awooddeeda si ay u farsameyso alaabada ay horey u soo saartay. Xoolaha, kalluumeysiga iyo alaabada beeraha waxay bixiyaan fursado suurtagal ah, laakiin ballaarinta dhoofinta waxay u baahan tahay maalgashi ku saabsan xarumaha farsamaynta, nidaamyada xanaanada xoolaha iyo tayada, silsiladaha qabow, logistics iyo helitaanka suuqyada caalamiga ah.

Ujeedadu ma ahan oo kaliya in la dhoofiyo alaabada ceeriin. Waa in la abuuraa qiimo gudaha oo weyn iyadoo la farsameynayo, la baakadinayo iyo la soo saarayaa alaabada gudaha Soomaaliya, abuurista shaqooyin iyo ballaarinta saldhigga canshuuraha.

Cadeymaha ay Dowladdu U Baahan Tahay Inay Soo Saarto

Himilooyinka madaxweynaha ee ah in Soomaaliya la waafajiyo dhoofinta ma aha mid aan macquul ahayn. Su'aashu waxay tahay in maamulkiisu uu muujin karo waddo la isku halayn karo oo ka socota himilo ilaa natiijooyin la cabbiri karo.

Tani waxay u baahan tahay wax ka badan khudbadaha. Dowladdu waa inay daabacdaa caddeymo cad oo ku saabsan horumarka korontada soo saarista iyo qaybinta, horumarinta kaabayaasha, maalgashiga warshadaha, sameynta ganacsiga, wax soo saarka iyo waxqabadka dhoofinta.

Waxa kale oo ay sharraxaysaa sida siyaasadaha dhaqaale ee ay leedahay ay u yareyn doonaan kharashyada wax soo saarka, u hagaajin doonaan helitaanka maaliyadda, u xoojin doonaan xeerarka ganacsiga iyo u soo jiidan doonaan maalgashi qaybaha wax soo saarka.

Sheegashada ah in Soomaaliya ay noqoneyso xarun maalgashi sidoo kale waa in lagu taageeraa caddeymo: ballanqaadyada maalgashi ee dhabta ah iyo bixinta, mashaariicda la dhammeeyay, awood cusub oo wax soo saar, shaqooyin la abuuray iyo horumar la cabbiri karo oo ku saabsan deegaanka ganacsiga. Kaliya heshiisyada la shaaciyay ma xaqiijinayaan in isbeddel maalgashi uu dhacay.

Faragalinta Sheekh Idris waxay iftiiminaysaa caqabadda ballaaran ee hogaaminta Soomaaliya. Kalsoonida dhaqaale ma dhisi karto kaliya ku tiirsanaanta bayaannada hami leh. Waa in lagu kasbadaa siyaasado iyo natiijooyin ay ganacsatada, shaqaalaha iyo maalgashadayaasha arki karaan.

WardheerNews