Madaxweynaha Mustafe Omer: Siddeed Sano oo Xukun, Shakhsiyeeynta Nidaamka iyo Taageerada

Waxaa qoray Abdullahi A. Nor

Markii Mustafe Omer uu xukunka la wareegay Agoosto, 2018, wuxuu matalayay isbeddel ka duwan kan hore. Waa dhaqdhaqaaqe iyo difaace cod dheer u ah cadaaladda, isla xisaabtanka, iyo xuquuqda dadka Soomaaliyeed, waxaa si weyn loo arkay inuu yahay wajiga xilli siyaasadeed cusub. Ku dhawaad siddeed sano kadib, ballanqaadkiiasi wuxuu u beddelay su'aal aad u walaac badan : Ma noqotay Dowlad Goboleedka Soomaaliyeed mid u adeegta dadkeeda—mise nidaam siyaasadeed oo ku dhisan Mustafe Omer iyo kooxdiisa, oo aan ka duwaneyn kan hore Abdi Iley iyo xukunkiisa xun?

Waxa la soo bandhigay sidii mashruuc dib-u-habeyn ah ma aha wax ka badan shakhsiyeeynta dowladnimada. Daacadnimada siyaasadeed ayaa ka muhiimsan madaxbannaanida hay'adaha, helitaanka awoodda ayaa ku urursan dadka u dhow Madaxweynaha Mustafe, hay'adaha dadweynaha ayaa noqday qalab lagu ilaaliyo awoodda siyaasadeed halkii ay u adeegsan lahaayeen muwaadiniinta.

Walwalka ma aha mid ku saabsan hal qof oo kaliya. Waxay ku saabsan tahay waxa dhaca marka dowlad ay ku tiirsanaato hal qof iyo shabakadda ku xeeran.

Markii mas'uuliyiintu ay ku tiirsan yihiin daacadnimo siyaasadeed si ay u helaan jagadooda, ma haystaan dhiirigelin badan oo ay ku dhaliilaan hogaaminta. Markii hay'adaha ay noqdaan dheeraad ka mid ah fulinta, isla xisaabtanku wuu daciifaa.

Marka dhaliilaha saxda ah iyo kuwa runta ah loo arko in ay yihiin daacadnimo la'aan, doodda dadweynaha iyo xorriyadda hadalka waxay bilaabaan inay baaba'daan. Taasi waa sababta diiwaanka siddeedkii sano ee la soo dhaafay uu u baahan yahay in si weyn loo eego.

Halkee ayay ku dambeysay isbeddelka hay'adaha ee la ballanqaaday? Halkee ayay ku jiraan nidaamyada xisaabtanka xooggan? Maxaa la sameeyay si loo hagaajiyo waxbarashada, daryeelka caafimaadka, adeegyada dadweynaha (biyaha iyo korontada), shaqo-abuurka, iyo fursadaha dhaqaale? Maxayse, kadib siddeed sano, su'aalo badan oo aasaasi ah oo ku saabsan maamulku uun ma ahan kuwo aan la xalin?

Arrintu waxay ka baxsan tahay maamulidda gudaha Jigjiga. Waxaa jira walaac sii kordhaya oo ku saabsan ilaalinta danaha iyo dhulka Soomaalida, gaar ahaan iyadoo ay jiraan xiisado iyo khilaafaad ka dhex jira aagagga Soomaalida iyo Oromada.

Su'aalaha ku saabsan siyaasadda ballaarinta Oromada ee Fafan iyo Daakhato, oo ay weheliso xusuus dheer oo ku saabsan Dire Dawa, Jinacsani, Babali, iyo Moyale, ayaa sii hurinaya walwalka dadweynaha, halka Mustafe uu eegayo dhinaca kale si uu u ilaaliyo jagadiisa iyo danahiisa. Warbixinno lagu kalsoonaan karo ayaa muujinaya in himilooyinka dhuleed ee Oromia ay sii socdaan guud ahaan Gobolka Soomaalida, iyadoo Jigjiga, Tuli Guuleed, iyo dhulal kale oo ay Soomaalidu maamusho ay kor u qaadayaan walaac weyn oo ku saabsan mustaqbalka midnimada dhulalka ay Soomaalidu maamusho.

Dadku waxay xaq u leeyihiin inay waydiiyaan haddii dowladda ay ku filan tahay inay ilaaliso danahooda dhuleed, siyaasadeed, iyo dhaqaale. Waxa kale oo walaac leh in meesha xoriyadda hadalka ay sii yaraanayso.

Mustafe wuxuu dhisay sumcaddiisa sidii firfircoon iyo dhaleeceeye ka dhan ah autocracy. Si kastaba ha ahaatee, sida maamulka uu ula dhaqmo codadka diidan, saxaafadda, firfircoonayaasha, mucaaradka siyaasadeed, iyo isticmaaleyaasha baraha bulshada ayaa si qoto dheer u cadaadis ah. Dowladda waxay si sharci ah u dhaqmi kartaa ka dhan ah kicinta iyo rabshadaha, laakiin dhaleeceynta sharci ee kuwa awoodda haya looma beddeli karo khatar amni.

Dowlad ma sheegan karto inay matasho dadka iyadoo ka dhigaysa dhaleeceeyayaasheeda inay ka baqaan inay hadlaan. Tani waa meesha is-qabqabsiga safarka siyaasadeed ee Mustafe ay noqoto mid adag in la iska indho-tiro : firfircoonida mar hore ka hor timid awoodda la isku geeyo ayaa hadda hogaaminaysa nidaam awoodda la isku geeyo oo ku xeeran naftiisa.

Walwalka qoto dheer ayaa ah soo ifbaxa nidaam siyaasadeed oo taageero ah—midkaas oo daacadnimadu abuurto helitaan, helitaanku abuurto saameyn, iyo saameyntu ilaaliso daacadnimada. Sidaas ayay hay'ad dadweyne u noqotaa shabakad siyaasadeed oo shaqsiyeed.

Inkastoo Gobolka Soomaalidu uu ka shaqeeyo nidaamka siyaasadeed ee awoodda badan ee Itoobiya, xaqiiqadu ma af-gudbiso Madaxweyne Mustafe mas'uuliyad. Wuxuu weli haystaa awood weyn gudaha dowladda gobolka wuxuuna sameyn lahaa wax ka badan si uu u ilaaliyo danaha dadka Soomaaliyeed, u xoojiyo hay'adaha gobolka, iyo u caddeeyo xuquuqda siyaasadeed iyo dhaqaale ee gobolka.

Maamulada kale ee gobolka, oo ay ku jiraan dowladda gobolka Oromada, ayaa muujiyay in hoggaamiyeyaasha gobolka ay isticmaali karaan meel siyaasadeed oo ballaaran gudaha nidaamka federaalka. Xannibaadaha ay ku soo rogtay Addis Ababa waxay noqon karaan kuwo dhab ah, laakiin ma noqon karaan sabab guud oo lagu guuldareysto in la fuliyo mas'uuliyadaha hoggaaminta.

Gobolka Soomaalida ma aha hantida madaxweynaha. Hay'adihiisu ma aha kuwo u gaar ah taageerayaashiisa.

Kheyraadka dadweynaha ma aha hanti gaar ah oo ay leeyihiin kuwa ku dhow awoodda. Dowladdu waa kalsooni dadweyne.

Kadib ku dhawaad siddeed sano, Mustafe waa in lagu qiimeeyaa ma ahan ballanqaadyadii uu sameeyay markii uu xafiiska galay, laakiin iyadoo la eegayo hay'adaha uu dhisay, xorriyadaha uu ilaaliyay, kheyraadka uu daryeelay, iyo fursadaha uu u abuuray Soomaalida caadiga ah. Dowladdu nafteeda waxay noqotay mid shakhsiyeed.

Taasi waa in ay ka walaacdo qof kasta oo Soomaali ah oo ku sugan Gobolka Soomaalida, oo danaynaya mustaqbalka gobolka Soomaalida. T Gobolka Soomaalida waa in uu u leeyahay dadkiisa—ma aha mid kaliya, qabiil kaliya, ama koox siyaasadeed kaliya.

Laga soo bilaabo Dhaqdhaqaaqe ilaa Ilaaliyaha

Malaha astaanta ugu weyn ee safarka siyaasadeed ee Mustafe Omer waa masaafada u dhaxaysa ninka galay siyaasadda iyo hogaamiyaha uu noqday. Sanadkii 2018, Mustafe waxaa loo yaqaanay inta badan sidii dhaqdhaqaaqe—qof ka hortagay xadgudubyada awoodda, ka hadlay bulshooyinka la takooray, oo dalbaday mas'uuliyad weyn oo ka timid kuwa dowladda.

Maanta, wuxuu ku sugan yahay bartamaha awooddaas. Isbeddelka ka yimaada dhaqdhaqaaqe ilaa madaxweyne ma aha, nafteeda, is khilaaf. Dhaqdhaqaaqeyaashu waxay noqon karaan hogaamiyeyaal, hogaamiyeyaashuna si sharci ah ayay u beddeli karaan habkooda marka ay qaataan mas'uuliyadda maamulidda. Imtixaanka dhabta ah, si kastaba ha ahaatee, waa in mabaa'diida keenay caan ka noqoshadooda ay sii jiraan ka dib markii ay helaan awoodda. Halkaas ayaa diiwaanka Mustafe uu keenayaa su'aalo adag.

Ninkii mar ku guuleystay inuu ka hor yimaado ilaaliyayaasha siyaasadda ayaa hadda noqday mid ka mid ah. Halkii uu furi lahaa meel siyaasadeed, maamulka uu hogaamiyo ayaa si xawli ah u diiradda saaray go'aan qaadashada ku xeeran madaxweynaha iyo koox yar oo saaxiibo siyaasadeed oo la aamini karo.

Halkii uu awood siin lahaa hay'adaha madax-bannaan, nidaamku wuxuu u muuqdaa mid si xawli ah ugu tiirsan daacadnimo shakhsiyeed iyo dhowrka awoodda. Iriniga ayaa adag in la seego: firfircoonida mar ku dalbatay in dowladda ay ka jawaabto shacabka ayaa hadda hogaamisa dowlad ay dhaleeceeyayaasheedu leeyihiin in ay si xawli ah u filayaan in shacabka ay ka jawaabaan.

Beddelkaani wuxuu muhiim u yahay sababtoo ah awoodda siyaasadeed waxay beddeshaa xiriirka u dhexeeya qofka iyo dowladdu. Sida firfircoon, Mustafe wuxuu ka hor iman karaa dowladda dibadda. Sida madaxweyne, wuxuu xakameeyaa—ama wuxuu saameyn weyn ku leeyahay—hay'adaha qaabeeya nolosha siyaasadeed ee gudaha gobolka. Taasi waxay saareysaa mas'uuliyad aad u weyn oo saaran isaga si uu u ilaaliyo xorriyadaha iyo ilaalinta hay'adaha ee uu mar ku dalbaday dadka kale.

Su'aashu maahan haddii Mustafe is beddelay. Hogaamiyeyaasha oo dhan way is beddelaan. Su'aashu waxay tahay maxaa dhacay mabda'a uu mar matalay? Halkee ku sugan tahay ballanqaadka aan la gorgortamin ee mas'uuliyadda iyo adeegga dadweynaha? Halkee ku sugan tahay adkaysiga in hay'adaha dadweynaha ay u adeegaan muwaadiniinta halkii ay ka adeegaan danaha siyaasadeed? Halkee ku sugan tahay ilaalinta codadka ka soo horjeeda? Halkee ku sugan tahay aaminsanaanta in dowladda ay tahay in la baaro halkii baaritaanka loo arki lahaa khatar?

Nidaamka siyaasadeed ma ahan in uu u baahdo muwaadiniinta in ay daacad u noqdaan kuwa awoodda haya. Hogaamiyeyaashu waa in ay mas'uul ka yihiin muwaadiniinta.

Farqigaas waa mid aasaasi ah. Markii firfircoon uu noqdo ilaaliye, khatartu ma aha oo kaliya is-qaadasho shakhsiyeed.

Waa mid hay'adeed. Isla qofkii mar hore la dagaallamay in albaabada dowladda la furo ayaa, marka uu gudaha galo, go'aamin kara cidda helaysa gelitaanka, cidda la maqlaayo, cidda la magacaabayo, iyo cidda laga saaray nidaamka siyaasadeed.

Taasi waa sababta imtixaanka ugu weyn ee Mustafe Omer uusan mar dambe ahayn in uu awoodda haysto. Waa in uu ka hortago in awooddu noqoto mabda'a abaabulka ee dowladnimada lafteeda.

Ka dib ku dhawaad siddeed sano, dadka Soomaaliyeed waxay xaq u leeyihiin jawaab, ma ahan khudbadaha ama hal-ku-dhigyada siyaasadeed, laakiin ka yimid hay'adaha ku xeeran iyo xorriyadaha ay u oggol yihiin in ay ku dhaqmaan. Dib-u-habeynuhu ugu dambeyntii waxaa lagu qeexaa ma ahan sida uu si xoog leh ugu wajahayo awoodda ka hor intaan la helin, laakiin sida uu u diyaar u yahay in uu xakameeyo awoodda ka dib markii la helo.

Abdullahi A. Nor

Email: [email protected]