Qaxootiga Soomaaliyeed ayaa ka faa'iideysanaya nidaamka caymiska caafimaadka qaranka ee Kenya

(ERGO) – Qaxootiga Soomaaliyeed ee ku sugan xeryaha Dadaab ee Kenya ayaa isticmaalaya barnaamijka caymiska caafimaadka qaranka ee Hay'adda Caafimaadka Bulshada (SHA) si ay u helaan daaweyn aysan awoodin ama aanay heli karin.

Iglan Abdulle Mohamed, 39, oo ku nool xerada Hagadera, ayaa qaliin gallbladder ah ku martay Isbitaalka Guud ee Garissa bishii Febraayo kadib markii ay lix sano xanuunsaneyd. Waxay booqatay isbitaallo badan laakiin ma aysan awoodin qaliinka $1,000.

Bishii Janaayo, waxay diiwaangelisay qoyskeeda iyadoo bixisay $55 si ay u hesho caymiska sanadlaha ah.

“Laba jeer, isbitaallada ayaa ii sheegay in aan dhibaato gallbladder ah leeyahay, laakiin ma aanan haysan lacag daaweyn ah. Waxaan noqday mid walaac badan qaba oo ka walwalsan in haddii aan dhinto, carruurteyda ay hooyo la'aan noqon doonaan, gaar ahaan maadaama ay todobo ka mid ah ay orfaan yihiin,” ayay tiri.

Iglan waxay kaligeed korisaa 10 carruur ah. Waxay ka carartay khilaafkii 2016 ka dhacay Kismayo, halkaas oo ay ka haysay makhaayad yar. Ka hor qaliinkeeda, waxay la daalaa dhacaysay xanuun joogto ah.

“Waxaan noqday mid aad u dhuuban oo miisaan badan lumiyay. Xitaa cunista waxay igu keentay xanuun. Todoba maalmood iyo todoba habeen, ma aanan awoodin in aan si fiican u nasto, maalin ama habeenba,” ayay tiri.

Carruurteeda waxay helayeen daaweyn bilaash ah oo ay ku heshay SHA 10 jeer sanadkan, ayay tiri, taasoo caawineysa iyadoo la tacaaleysa taageerada qoys weyn. Caawinta ayaa la jaray kala bar sanadka 2025. Qoyskeeda wuxuu helaa 30kg oo sorghum ah iyo masagada iyo 17 litir oo saliid karinta ah bil kasta.

SHA sidoo kale waxay caawisay Mohamed Abdullahi Jimale, qaxooti ku dhashay Dadaab sanadkii 1993. Bishii Maarso, ilmahiisa ayaa ku dhashay Isbitaalka Guud ee Hagadera isagoo leh lump madaxkiisa. Dhakhaatiirta ayaa sheegay in xaaladdu ay khatar ku tahay nolosha oo aan lagu daaweyn karin halkaas.

Ma uusan awoodin inuu wiilkiisa meel kale geeyo, laakiin SHA ayaa suurtogal ka dhigtay in ilmaha loo raro Isbitaalka Qaranka Kenyatta ee Nairobi. Ilmaha, Majid Mohamed Abdullahi, wuxuu jiray 14 maalmood wuxuuna maray qalliin guuleystay oo qiimihiisu yahay $4,100, oo ay bixisay barnaamijka.

“Waxay ahayd fursad qiimo leh. Haddii aanan helin SHA, wiilkaygu ma heli lahaa daaweyntii uu u baahnaa,” ayuu yiri Maxamed. Wuxuu isbitaalka ku qaatay bil isagoo la jooga ilmaha ka hor inta uusan ku soo laaban Hagadera isagoo caafimaad qaba.

Maxamed wuxuu diiwaangeliyey qoyskiisa oo ka kooban afar xubnood SHA bishii Maarso ka dib markii uu la daalaa dhacayay sidii uu u heli lahaa daaweyn wiilkiisa. Wuxuu helaa $88 bil kasta isagoo ka shaqeeya Golaha Qaxootiga Danish (DRC), wuxuuna sheegay inuusan awoodin inuu iskiis u bixiyo qalliin.

Qoyska ma helaan caawimaad cunto ah ka dib markii lagu daray koox saddexaad oo ka tirsan nidaamka bartilmaameedka qoyska ee Barnaamijka Cuntada Adduunka. Qaybtan waxaa ku jira dadka ka shaqeeya hay'adaha gargaarka oo leh doorar sida nadiifinta, amniga, karinta iyo adeegyada taageerada, kuwaas oo aan mar dambe u qalmin caawimaad cunto.

Waalidiintiis, oo ahaa xoolo-dhaqato, ayaa ka cararay khilaafka ka dhacay degmada Badhaadhe ee gobolka Jubbada Hoose ee Soomaaliya. Wuxuu ku dhashay, ku koray, waxbarashadiisa helay, guursaday iyo noqday aabbe xero Hagadera.

SHA waxaa la aas aasay sanadkii 2024 si loo ballaariyo helitaanka daryeelka caafimaadka iyo hoos u dhigista kharashyada daaweynta. Muwaadiniinta Kenyan-ka ah iyo qaxootiga u qalma ayaa si shaqsi ah ama qoys ahaan u diiwaangelin kara, iyadoo lagu xiran yahay wax ku biirin sanadle ah iyo soo gudbinta dukumiintiyo aqoonsi oo la aqoonsan yahay.

Shaqaalaha barnaamijka SHA ee isbitaalka gaarka ah ee Alinjuqur ee Hagadera, Hussein Abdihawid, ayaa u sheegay Radio Ergo in tirada qaxootiga diiwaangashan ee SHA la qiyaasay inay ka badan tahay 50,000.

“SHA waa mid aad u faa'iido badan, gaar ahaan dadka saboolka ah ee aan waxba haysan. Waxay ka caawin kartaa si weyn,” ayuu yiri, isagoo ku daray in xubnaha diiwaangashan ay heli karaan daaweyn naftooda iyo carruurtooda.

Dhalinyaro badan ayaa sanadkan isqoray, inkastoo ay jiraan dhibaatooyin ku saabsan helitaanka dukumiintiyada aqoonsiga iyo wacyigelinta xaddidan ee barnaamijka. Isticmaalka sii kordhaya ayaa la socota hoos u dhaca adeegyada caafimaadka ee ay bixiyaan isbitaallada maalgelinta gargaarka ee ku yaal xeryaha Dadaab, iyadoo la dhimayo maalgelinta.