Soohdinta Soomaaliya ayaa u muuqata mid burburaysa iyadoo hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ay is khilaafayaan, ciidamadu ay kala qaybsamaan, Al-Shabaab-na ay dhul qabsanayaan

Iyadoo Uganda ay ku cadaadinayso Muqdisho inay dhameystirto heshiis duulimaad oo kordhin kara ganacsiga iyo isku xirka gobolka, Soomaaliya waxay sii gashay xaalad dastuur xumo, kala qaybsanaan siyaasadeed iyo dhibaato milatari.

MOGADISHU (WDN) – Uganda waxay Soomaaliya ku boorisay inay dedejiso wadahadalada ku saabsan Heshiiska Adeegyada Hawada Labada Dal (BASA), iyadoo raadinaysa qaab sharci oo cad si Uganda Airlines ay u sii wado oo u ballaariso duulimaadyadeeda tooska ah ee u dhexeeya Entebbe iyo Muqdisho.

Codsiga, ayaa lagu sheegay warbixin ay soo saartay Daily Monitor ee Uganda taariikhdu markay ahayd November 10, wuxuu imaanayaa xilli aad u adag oo Soomaaliya ah. Iyadoo Kampala ay diiradda saarayso duulimaadka ganacsi, ganacsiga iyo isku xirka dhaqaalaha gobolka, hogaaminta siyaasadeed ee Soomaaliya waxay ku mashquulsan tahay khilaaf doorasho iyo dastuur oo sii xumaanaya taasoo khatar gelinaysa midnimada dowlad federaal ah iyo awoodda dalka ee la dagaallanka Al-Shabaab.

Farqiga ayaa muuqda: Uganda waxay wadahadlayso hababka wax ku oolka ah ee iskaashiga dhaqaale la leh Soomaaliya, halka hay'adaha siyaasadeed ee Soomaaliya ay si xad dhaaf ah ugu dhibtoonayaan inay fuliyaan waajibaadkooda aasaasiga ah ee ilaalinta adeegyada aasaasiga ah iyo xasiloonida qaranka.

Uganda waxay raadinaysaa fursadaha dhaqaale iyadoo dhibaatooyinka Soomaaliya ay sii xumaanayaan

Xoghayaha Joogtada ah ee Uganda ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda, Vincent Bagiire Waiswa, ayaa ku baaqay in si degdeg ah loo dhameystiro heshiiska duulimaadka, isagoo xaqiijiyay in Kampala ay diyaar u tahay inay saxiixdo marka dib-u-eegista sharciga ee harsan la dhammeeyo.

Shirkadda Uganda Airlines waxay hadda ka shaqeysaa afar duulimaad toos ah todobaadkii oo u dhexeeya Entebbe iyo Muqdisho. Kampala waxay sheegtay in shirkaddu ay wajahday dhibaatooyin hawlgal oo ka jira Soomaaliya waxayna dooneysaa in heshiisku dejiyo xeerar cad oo maamula hawlaheeda ganacsi.

Soomaaliya, dhanka kale, waxay dooneysaa heshiisyo is-dhaafsi ah oo u oggolaanaya shirkadaha diyaaradaha ee Soomaaliya inay sameeyaan duulimaadyo u socda Uganda. Heshiisku wuxuu nidaamin doonaa shirkadaha diyaaradaha la magacaabay, tirada duulimaadyada, khidmadaha garoonka, canshuuraha duulista iyo shuruudaha amniga.

Madaxweynaha Xasan iyo Madaxweynaha Musevani

Uganda sidoo kale waxay u aragtaa Soomaaliya inay tahay albaab ganacsi oo suurtagal ah oo ay dhaqaalaheeda xuduudda la'aan ah ku gaari karto suuqyada Khaliijka. Labada dowladood waxay beegsanayaan bisha Diseembar 2026 si ay u saxiixaan heshiiska, ka dib markii dib u eegis sharci ah la sameeyo.

Kuwani waa himilooyin dhaqaale oo sharci ah. Si kastaba ha ahaatee, waxay muujinayaan is-qaadasho dhib badan: la-hawlgalayaasha caalamiga ah waxay raadinayaan heshiisyo ganacsi oo waqti dheer ah oo la leh Soomaaliya halka xasiloonida siyaasadeed ee gudaha ay sii kordhayso shaki.

Khilaaf dastuur oo ku dhisan dowladnimada

Krisiya siyaasadeed ee Soomaaliya ma aha kaliya khilaaf ku saabsan cidda maamuli doonta ama nooca doorashada ee la qaadan doono. Waxay u gudubtay is-muujin ku saabsan awoodda dastuuriga ah, sharciyadda hay'adaha siyaasadeed iyo mustaqbalka nidaamka federaalka.

Warbixinta Associated Press ayaa sheegtay in Maxkamadda Sare ee Soomaaliya ay go'aamisay in xilka Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud uu dhamaaday, iyadoo diiday doodda ah in isbeddelada dastuuriga ah ay u oggolaanayaan inuu xafiiska joogo ilaa 2027. Maxkamaddu sidoo kale waxay ku amartay hogaamiyeyaasha siyaasadeed inay ku heshiiyan habka doorashada 30 maalmood gudahood iyo in doorashooyinka la qabto 90 maalmood gudahood.

Dhanka kale, khilaafaadka u dhexeeya Muqdisho, Puntland, Jubaland iyo kooxaha mucaaradka ah ayaa dalka ka dhigay mid aan lahayn heshiis doorasho oo si ballaaran loo aqoonsan yahay.

Qiimeynta Noofembar ee Warbixinta Golaha Ammaanka sidoo kale waxay iftiimisaa khilaafaadka aan la xalin ee ku saabsan isbeddelada dastuuriga ah, kordhinta muddada madaxweynaha iyo hababka doorashada gobollada.

Saameyntu waxay ka baxsan tahay wadahadalada siyaasadeed. Marka hogaamiyeyaasha qaranka aysan ku heshiin xeerarka dastuuriga ah ee maamula dalka, hay'adaha dowladda waxay noqdaan kuwo u nugul daacadnimooyin siyaasadeed oo tartamaya, halka mudnaanta qaranka ay hoos u dhacdo dagaallada awoodda.

Ciidanka qaranka ayaa noqonaya mid kale oo ku dhimanaya

Waxa laga yaabaa in horumarka ugu cabsi badan uu yahay nuglaanta sii kordheysa ee ciidanka qaranka Soomaaliya ee ku aaddan faragelinta siyaasadeed iyo mobilization-ka qabiilka.

Ciidamada hubaysan ee qaranka waxaa la aasaasay si ay u difaacaan dalka, u ilaaliyaan muwaadiniinta iyo inay xafidaan nidaamka dastuuriga ah. Marna looma qorsheyn in ay noqdaan qalab lagu xalliyo khilaafaadka siyaasadeed, lagu dhaqan geliyo himilooyinka maamulka xilka haya ama lagu adeegto danaha qabiilada tartamaya.

Si kastaba ha ahaatee, kala soocidda u dhaxaysa adeegga milatari ee qaranka iyo daacadnimada qabiilka ayaa si xawli ah u sii muranaysa.

Warbixinada dhawaan ka soo baxay Hiiraan ayaa si gaar ah u niyad jabinaya. Sida ku xusan warbixinta Somali Guardian ee 10ka Nofembar , askar ka tirsan qabiilka Hawadle ee ka tirsan Ciidanka Qaranka Soomaaliyeed ayaa ka tagay goobahooda oo ku laabtay Beledweyne ka dib markii uu soo jeediyay hogaamiyahooda dhaqanka, Ugas Yusuf Ugas Hassan.

Warbixintu waxay tilmaantay kooxo askar ah oo soo gaaraya hoyga hogaamiyaha dhaqanka, taasoo keentay walaac ku saabsan awoodda amniga federaalka ee ilaalinta nidaamka milatari iyo midnimada qaranka.

Tani waxay ka badan tahay khilaaf amni oo maxalli ah. Waxay muujinaysaa jilicsanaanta ciidanka oo shaqaalihiisu ay ka jawaabi karaan maamulka qabiilka halkii ay ka ahaan lahaayeen silsiladda amarka qaranka.

Khatar ayaa sii kordheysa marka hay'adaha amniga sare lagu dhex daro wadahadalada siyaasadeed halka ciidamadu ay la tacaalayaan sidii ay u ilaalin lahaayeen qaab-dhismeed amni oo mideysan.

Ciidanka qaranka ma shaqayn karo si hufan haddii askar lagu mobilayo iyadoo loo eegayo tilmaamaha qabiilka, la geeyo iyadoo loo eegayo xisaab siyaasadeed ama laga soo saaro horeyda sababo la xiriira khilaafyada hogaaminta federaalka.

Al-Shabaab ayaa ka faa'iidaysan karta kala qaybsanaanta

Faa'iidada ugu weyn ee burburka siyaasadeed iyo milatari ee Soomaaliya waxay noqon kartaa Al-Shabaab.

Ururka hubeysan ma u baahna inuu ka adkaado ciidamo qaran oo mideysan marka uu jiro kala qaybsanaan siyaasadeed, ka go'aan militari iyo daacadnimo goboleed oo tartamaysa oo sii wiiqaysa awoodda dowladda ee isku xirka ciidamadeeda.

Qof kasta oo horey u taagnaa, burbur kasta oo ku yimaada amarka militariga iyo khilaaf kasta oo ka hor istaagaya iskaashiga u dhexeeya hay'adaha federaalka iyo kuwa goboleed waxay fursado u abuuraan hubeysanayaasha.

Warbixinta Associated Press ayaa sheegtay in Al-Shabaab ay sii wado xakameynta aagag ballaaran oo miyiga ah iyo in ay weeraro ka fuliyaan Muqdisho iyo magaalooyin kale. Ka bixitaanka iyo dib-u-dejinta ciidamada caalamiga ah ayaa sidoo kale abuura hubin dheeraad ah oo ku saabsan cidda ilaalin doonta meelo istiraatiijiyad ahaan muhiim ah.

Khataru ma aha oo kaliya in Al-Shabaab ay dib u soo ceshan karto dhulkii horey uga soo ceshay ciidamada dowladda. Waxa ay tahay in ururku uu ka faa'iidaysan karo dowlad si tartiib tartiib ah u kala qaybsan oo hogaamiyeyaasha siyaasadeed aysan awoodin inay dejistaan istiraatiijiyad amni oo mideysan.

Guulaha militariga Soomaaliya ma lahan waqti dheer oo lagu sii hayn karo qaab-dhismeedyo amni oo kala qaybsan, dejinno siyaasadeed oo ku saleysan iyo dhaqdhaqaaqyo qabiil. La-dagaallanka argagixisada waxay u baahan tahay isku xirka qaran, maalgelin lagu kalsoon yahay, anshax xirfadeed iyo iskaashi u dhexeeya maamulka federaalka iyo kuwa goboleed.

Dalku ma la dagaallami karo hubeysanayaal isagoo burburinaya hay'adihiisa gaarka ah

Khilaafka aasaasiga ah ee Soomaaliya wajigeeda ayaa si aad ah u adkaanaya in la iska indho-tiro. Dowladda waxay u baahan tahay ciidan qaran oo mideysan si ay ula dagaallanto Al-Shabaab, hase yeeshee deegaanka siyaasadeed ayaa wiiqaya midnimadii ay ciidamadu ku tiirsan yihiin.

Madaxweynaha iyo mucaaradka waa inay aqoonsadaan in khilaafka dastuuriga ah aanu hadda ku koobnayn kaliya hogaamiyeyaasha siyaasadeed. Saameyntiisu waxay gaareysaa xeryaha milatariga, maamulada gobollada iyo bulshooyinka ku nool meelaha halis gelinaya fiditaanka maleeshiyada.

Somaliya ma awoodi karto inay ciidamadeeda qaran u beddesho aalado tartan siyaasadeed iyadoo oggolaanaysa daacadnimo qabiil inay beddesho anshaxa milatari ee qaran.

Raadinta heshiis duulimaad oo ay Uganda waddo waxay xasuusinaysaa in xiriirka caalamiga ah iyo horumarka dhaqaale ay u baahan yihiin hay'ado shaqeynaya, xeerar la saadaalin karo iyo xasilooni siyaasadeed. Somaliya waxay u baahan tahay aasaskaas isla markiiba.

Khatar ayaa jirta in hogaamiyeyaasha siyaasadeed ee Somaliya ay sii wadaan dooda ku saabsan cidda maamuleysa dowladnimada, Al-Shabaab-na ay si tartiib ah u heli karto meel, dhul iyo faa'iido istiraatiiji ah oo ay ku caqabad gasho waxa hadhay.

Dalka ma guuleysan karo maleeshiyo iyadoo la daciifinayo ciidamadiisa, sidoo kalena ma ilaalin karo midnimada federaalka iyada oo loo marayo iska horimaad siyaasadeed iyo hubanti la'aan dastuur. Haddii hogaamiyeyaasha Somaliya si degdeg ah aanay u soo celin heshiiska siyaasadeed, xirfadda milatari iyo iskaashiga u dhexeeya hay'adaha federaalka iyo kuwa gobollada, dowladnimada dalka oo horey u daciif ahayd waxay wajihi doontaa khatar weyn oo ah in la kala jabo.

WardheerNews