Khilaafka Dastuuriga Soomaaliya ayaa sii qoto dheeraya iyadoo Dowladda ay isku dayayso in ay xayirto Xildhibaanada Golaha Wasiirada

Mogadishu (WDN) — Dowladda Soomaaliya ayaa ku socota inay dhameystirto dhaqanka dheer ee oggolaanaya xubnaha baarlamaanka inay si isku mid ah u noqdaan wasiirro—tallaabo ay dhaleeceeyeen kuwa dhaliilaya oo ku andacoonaya inay muujinayso in Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu si xad dhaaf ah u dayacayso qaab-dhismeedka dastuuriga ah ee dalka la isku raacay.

Isbeddelkaasi wuxuu si wax ku ool ah u burinayaa qodob ka mid ah Dastuurka Kumeelgaarka ah ee Federaalka 2012 (PFCS), kaas oo Soomaaliya u dejiyay nidaam baarlamaan ah isla markaana si cad u oggolaaday xubnaha baarlamaanka inay ka mid noqdaan Golaha Wasiirrada.

Qodobka 97aad ee PFCS 2012, xubnaha baarlamaanka waxaa loo magacaabi jiray wasiir. Qodobkaasi hadda waa la tirtiray iyadoo isbeddelada dastuuriga ah ee dowladda ay hirgelinayso.

Ofiiska Guddoomiyaha Guddiga M bağındhiga Dastuuriga ah iyo Hirgelinta, Burhan Aden Omar, ayaa ogeysiiyay xubnaha Golaha Wasiirrada ee sidoo kale ah xubno baarlamaan inay dooran doonaan mid ka mid ah labada xil.

Ogeysiiska ayaa sheegay in muddada isbeddelka ee lixda bilood ah ay bilaabatay 14 Abriil 2026 kuna eg tahay 14 Oktoobar 2026. Sida ku xusan heshiiska cusub, wasiir ah oo sidoo kale ah MP waa inuu ka tagaa mid ka mid ah xilalka. Sidoo kale, MP aqbala xil kale oo dowladda ah wuxuu luminayaa xubinnimada baarlamaanka.

Guddigu wuxuu sheegay in isbeddelkaasi uu ujeedkiisu yahay in la dhiso kala sooc cad oo u dhexeeya laamaha sharci dejinta iyo fulinta iyo in la xoojiyo mas'uuliyadda hay'adaha. Laakiin sharraxaaddaasi waxay ka tagaysaa su'aal weyn oo dastuuriga ah oo aan la jawaabin:

Yaa oggolaaday in la beddelo qodob dastuur ah oo la isku raacay iyadoo lagu beddelayo xeer cusub oo si aasaasi ah u beddelaya xiriirka u dhexeeya Baarlamaanka iyo fulinta?

Dastuurka 2012 vs. Mashruuca Dastuuriga ee Xasan Sheekh

Khilaafka wuxuu ka baxsan yahay in xildhibaanada loo oggolaado inay noqdaan wasiirro. PFCS 2012 waxay ahayd natiijada geedi-socod siyaasadeed oo ballaaran waxayna sii ahaaneysaa barta tixraaca dastuuriga ah ee ku hareeraysan hay'adaha federaalka Soomaaliya la aasaasay.

Qaab-dhismeedka baarlamaanka waxaa loo qorsheeyay si ay hogaamiyeyaasha siyaasadeed u awoodaan inay u dhaqaaqaan baarlamaanka iyo fulinta iyagoo aan si otomaatig ah u lumin awooddooda baarlamaan.

Dhaliilayaashu waxay ku doodayaan in maamulka Madaxweyne Xasan Sheekh uu halkii uu ka tiigsan lahaa qaab-dhismeed dastuur cusub oo aan gaadhin heerka isla-xisaabtanka siyaasadeed ee heshiiska 2012.

Waxay ku andacoonayaan in Guddiga Dib-u-eegista iyo Hirgelinta Dastuurka uu hadda u dhaqmayaa qodobbada ka soo jeeda qaab-dhismeedkaas la muransan yahay sidii haddii ay horey u heleen sharciyad qaran oo aan la su'aalin. Taasi, waxay ku doodayaan, waa meesha khilaafka dastuuriga uu noqdo mid siyaasadeed.

Dastuur ma ka heli karo sharciyadiisa kaliya hay'adda mas'uulka ka ah qorista ama hirgelinta. Awooddiisu waxay ku xiran tahay isla-xisaabtanka siyaasadeed, hab-raaca saxda ah iyo aqbalaadda saamileyda ugu muhiimsan ee dalka.

Dowladdu, si kastaba ha ahaatee, waxay soo bandhigtay isbeddelada dastuuriga ah sidii qayb ka mid ah dadaal ballaaran oo lagu dhammeystirayo geedi-socodka dib-u-eegista dastuuriga Soomaaliya iyo caddeynta kala soocidda awoodaha.

Su'aal Aasaasi ah oo Baarlamaan

Saameynta degdegga ah waa mid toos ah. Marka muddada kala-guurka ay dhamaato 14ka Oktoobar, wasiir doonaya inuu ku sii jiro golaha wasiirada ayaa la sheegay inuu waayi doono kursigiisa baarlamaanka. Xildhibaan aqbala xil wasiir ama xil kale oo dowladeed ayaa sidoo kale waayi kara xubinnimada baarlamaanka.

Tani waxay muujinaysaa isbeddel weyn oo ka duwan dhaqanka dastuuriga ah ee lagu dejiyay 2012 PFCS. Sidoo kale waxay su'aalo ka keenaysaa nooca nidaamka baarlamaanka Soomaaliya.

Nidaamka baarlamaanka, xiriirka u dhexeeya sharci-dejinta iyo fulinta ayaa si weyn uga duwan kan nidaamka madaxweynaha. Wasiiradu badanaa waxay ka yimaadaan baarlamaanka sababtoo ah dowladda waxay ku tiirsan tahay taageerada siyaasadeed ee sharci-dejinta.

Qaab-dhismeedka dastuuriga ah ee Soomaaliya ee 2012 wuxuu muujiyay mabda'aas isagoo u oggolaanaya xildhibaanada inay ka mid noqdaan golaha wasiirada. Xaddidaadda cusub waxay sidaas darteed ka badan tahay kala soocidda laba xafiis. Waxay beddeshaa qaab-dhismeedka siyaasadeed ee ay baarlamaanka iyo fulintu ku wada shaqeeyaan.

Dastuur mise Siyaasadda Dastuuriga ah?

Khilaafka wuxuu imaanayaa xilli xasaasi ah, iyadoo Soomaaliya ay horeyba u kala qaybsan tahay isbeddelada dastuuriga ah, doorashooyinka iyo kala-guurka siyaasadeed ee dalka.

Muwaadiniinta ka soo horjeeda habka dowladda waxay ku doodayaan in Madaxweyne Xasan Sheekh uusan si fudud u beddeli karin qodobbada 2012 PFCS iyada oo loo marayo hab dastuur ah oo aan lahayn heshiis siyaasadeed oo ballaaran ka dibna uu dalbanayo in dowladaha xubnaha ka ah federaalka iyo xoogagga mucaaradka ay u qaataan dukumintiga ka dhashay sidii mid guud ahaan waajib ah.

Waligood ma ahan walaac ku saabsan wasiirrada haysta kuraasta baarlamaanka. Waxay ku saabsan tahay cidda leh awoodda dastuuriga ah ee dib u qeexida nidaamka dowliga ah ee dalka—iyo iyadoo la raacayo maxkamad siyaasadeed.

Dowladdu waxay ku adkeysaneysaa in habka dib u eegista dastuuriga ah uu yahay mid sharci ah iyo in qodobbada cusub la hirgelin doono marka si habboon loo ansixiyo. Laakiin khilaafka siyaasadeed ee dhexe weli ma xalna.

Haddii nidaamka dastuuriga ah ee Soomaaliya lagu dhisay is-afgarad, markaas isbeddelka dastuuriga ah oo aan is-afgarad lahayn wuxuu halis u yahay inuu noqdo qalab awood siyaasadeed halkii uu ka ahaan lahaa aasaas xasilooni siyaasadeed. Taasi waa sababta khilaafka ku saabsan xildhibaanada u adeegaya wasiirrada uu muhiim u yahay ka badan qaab-dhismeedka golaha wasiirrada.

Waxay taabaneysaa qalbiga heshiiska dastuuriga ah ee aan dhammaystirnayn ee Soomaaliya—iyo su'aasha sii kordheysa ee muranka leh ee ah in hay'adaha siyaasadeed ee dalka ay ku shaqeynayaan dastuur qaran oo la isku raacay ama mashruuc dastuur oo ay hogaaminayso maamulka hadda jira.

WardheerNews