Tuulada Wadahadalka Soomaaliya: Bilaha Wadahadalada, Wax Horusocod Siyaasadeed Ma Jiraan

Laga soo bilaabo May ilaa Sebtember, Wadahadaladu Waxay Soo Saareen Kulamo, Bayaanno iyo Khilaafyo Kale — Laakiin Ma Jirto Heshiis Siyaasadeed

MOGADISHU (WDN) — Wadahadalka siyaasadeed ee Soomaaliya mar kale wuxuu ku laabanayaa miiska wadahadalka, laakiin ka dib bilood badan oo kulamo, codsiyo diblomaasiyadeed iyo balanqaadyo soo noqnoqda oo ku saabsan is-afgarad, waxaa jira caddayn yar oo muujinaysa in hogaamiyayaasha siyaasadeed ee dalka ay u dhawaadeen heshiis.

Qaabkan ayaa noqday mid adag in la iska indho-tiro. Wadahadalada heer sare ah ee u dhexeeya Dowladda Federaalka iyo Golaha Mustaqbalka Soomaaliya oo la qabtay laga bilaabo May 13 ilaa 15 ayaa ku dhammaaday iyada oo aan la gaarin is-afgarad. Midowga Afrika ayaa ka dib ku booriyay dhinacyada inay ku laabtaan wadahadal dhameystiran oo ku saleysan wadahadal dhab ah, is-afgarad iyo nidaamka dastuuriga ah.

Tan iyo markaas, dadaallada diblomaasiyadeed ayaa sii socday. Si kastaba ha ahaatee, khilaafaadka aasaasiga ah ee ku saabsan doorashooyinka, isbeddelada dastuuriga ah, sharciyadda siyaasadeed iyo xeerarka maamulaya isbeddelka ayaa weli aan la xalin.

Marka la gaaro Sebtember, xubnaha mucaaradka ayaa weli sheegay in wadahadaladu hakad galeen. 18-ka Sebtember, madaxweynihii hore Sheekh Sharif Sheekh Axmed ayaa sheegay in wadahadaladu aysan hore u socon oo uu ku eedeeyay kuwa awoodda haya inay ka maqan yihiin danaha lagu gaari lahaa heshiis. Afar maalmood ka dib, Maxamed Cabdirahmaan Dhabancad, xubin ka tirsan guddiga farsamada ee Golaha Mustaqbalka, ayaa sheegay in heshiis siyaasadeed aan lagu gaarin doorashooyinka.

Tani waxay ka tagaysaa su'aal si joogto ah looga weydiinayo Soomaaliya: Maxaa dhab ahaan la gaaray ka dib bilood badan oo wadahadal?

Wadahadalada Isla, Xaalad Isla

Hawlgalka diblomaasiyadeed ee ugu dambeeyay wuxuu khatar ku jiraa inuu noqdo wareeg kale oo wadahadal ah oo dhinacyadu ku fadhiyaan miiska, ku celceliyaan mowqifkooda, soo saaraan bayaanno oo ay gurigooda ku laabtaan iyaga oo aan xallin khilaafka aasaasiga ah.

Diblomaasiyiinta caalamiga ah waxay fududeyn karaan kulamada. Waxay dhiirrigelin karaan is-afgarad. Waxay bixin karaan goobaha, khibradda farsamada iyo cadaadiska siyaasadeed. Laakiin ma awoodaan inay sameeyaan is-afgarad siyaasadeed oo Soomaaliyeed.

Dhibaatadu waxay tahay in khilaafku aanu hadda ahayn kaliya habka doorashada. Waxay ku saabsan tahay cidda leh awoodda go'aaminta xeerarka isbeddelka siyaasadeed iyo in xeerarkaas ay haystaan ogolaansho qaran oo ku filan.

Dowladda Federaalka waxay sheegtay inay diyaar u tahay inay wadahadal sameyso. Si kastaba ha ahaatee, mucaaradka iyo dhowr ciyaartoy siyaasadeed ayaa sii wadaan inay caqabad ku noqdaan habka dowladda ee dib-u-habaynta dastuurka iyo habka doorashada.

Himilo Qaran, oo uu hoggaamiyo Sharif, ayaa ka sii fogaanaya, iyagoo dalbanaya in isbeddelada dastuurka ee la muransan yahay la hakiyo iyo inay ku doodayaan in habka doorashadu uu ku salaysan yahay heshiis siyaasadeed oo ay aqbaleen daneeyayaasha ugu muhiimsan ee dalka.

Illaa khilaafka aasaasiga ah la xalliyo, kulan kale wuxuu si fudud u soo saari karaa war-saxaafadeed kale.

Kalsoonida Dhibaatada waxay Bilaabataa Kahor Wadahadalada

Qaar badan oo ka mid ah shaqsiyaadka mucaaradka, dhibaatadu ma ahan kaliya waxa ka dhacaya gudaha qolka wadahadalka. Waxay ku saabsan tahay waxa dowladda ka sameyso banaankeeda.

Dowladda Federaalka ayaa raacday isbeddelo waaweyn oo dastuur iyo doorasho ah iyadoo wadahadalada siyaasadeed aan la xallin. Baarlamaanka ayaa ansixiyay wax ka beddelka dastuurka oo beddelay qaab-dhismeedka doorashada iyo kordhiyay muddada hay'adaha federaalka; dowladda waxay ku doodeysaa in wax ka beddelkaasi uu bixinayo saldhig sharci oo loogu talagalay qaab-dhismeedka hadda, halka mucaaradka ay ka doodayaan sharciyadooda iyo maqnaanshaha heshiis siyaasadeed oo ballaaran.

Guddiga doorashada ayaa sidoo kale horey u shaqeynaya oo diyaarinaya doorashooyinka. Bogga rasmiga ah ee guddiga ayaa ku qeexaya Guddiga Doorashada iyo Xuduudaha Qaranka sidii hay'adda mas'uulka ka ah maareynta doorashooyinka iyo xuduudaha doorashada.

Si kastaba ha ahaatee, mucaaradka, taxanaha ayaa muhiim ah: sidee ayay dowlad u weydiisan kartaa kalsoonida miiska wadahadalka iyadoo sii wadaysa horumarinta heshiisyada siyaasadeed iyo doorasho ee la muransan yahay dibadda? Taasi waa mid ka mid ah caqabadaha ugu waaweyn ee dib u dhiska kalsoonida. Bulshada Caalamiga ah waxay leedahay shaqo ka weyn in ay ku baaqdo wada hadal.

Bulshada caalamiga ah ayaa marar badan ku baaqday in hogaamiyayaasha Soomaaliya ay wada hadlaan. Midowga Afrika ayaa sidaas sameeyay ka dib markii wadahadaladii May ay fashilmeen.

Qaramada Midoobay iyo iskaashatada caalamiga ah ayaa sidoo kale taageeray dib u soo nooleynta wada hadalka siyaasadeed. Maraykanka iyo Ingiriiska ayaa lagu soo waramayay bisha Luulyo inay diyaarinayaan dadaal diblomaasiyadeed oo kale, in kastoo rajada ah in la helo guul la tilmaamay ay horey u ahayd mid hoose.

Laakiin kaliya ku boorin hogaamiyayaasha Soomaaliyeed inay “ku laabtaan wada hadalka” laga yaabee inaysan ku filneyn mar dambe.

Haddii ay dhab ahaan doonayaan in wada-hadaladu ay soo saaraan xal siyaasadeed, lamaanaha caalamiga ah waxay u baahan doonaan inay diiradda saaraan kaliya keenista dhinacyada qolka, laakiin sidoo kale abuurista xaalado ay labada dhinac ku aaminsan yihiin in wada-hadaladu ay beddeli karaan waxa ka dhacaya banaanka qolka.

Tani waxay ka dhigan tahay in si weyn loo eego tallaabooyinka hal dhinac ah ee la muransan yahay, isticmaalka ciidamada amniga dowliga ah ee khilaafaadka siyaasadeed, habraacyada dastuuriga ah iyo madaxbannaanida iyo kalsoonida hay'adaha doorashada.

Sidoo kale waxay ka dhigan tahay in la adkeeyo in khariidadda doorashada mustaqbalka ay hesho aqbalaad siyaasadeed oo ballaaran halkii ay ka ahaan lahayd kaliya in ay muujiso mowqifka dhinaca xukuma hay'adaha federaalka.

Su'aasha Dhulka ayaa noqotay Qayb ka mid ah Krisiis Aaminaad

Khilaafka ku saabsan dhulka dadweynaha ee Muqdisho ayaa ku daray lakab kale oo ku saabsan krisiiska siyaasadeed. Baaritaannada iyo warbixinada bulshada rayidka ah ayaa soo bandhigay eedeymo ku saabsan wareejinta, iibinta ama dib-u-soo-celinta hantida dadweynaha iyo daaweynta qoysaska barakacay.

Baaritaan dhawaan la sameeyay ayaa eedeeyay in in ka badan 180 hanti oo dowliga ah la wareejiyay iibiyayaal gaar ah, waxaana la qiyaasay in qiimahooda guud uu ka badan yahay $1 bilyan. Eedeymahaas lama xaqiijin iyada oo loo marayo go'aan garsoor, dowladuna si dadweyne uma aqbashay natiijooyinka baaritaanka.

Ururo kale ayaa ku baaqay baaritaanno madax-bannaan oo ku saabsan eedeymaha la xiriira qabsashada dhulka, barakicinta iyo isticmaalka awoodda. Eedeymahaas waa in aan loo qaadan sidii musuqmaasuq la xaqiijiyay iyada oo aan la helin baaritaanno lagu kalsoonaan karo iyo caddeymo dukumiinti ah. Laakiin si siyaasadeed, lama iska indho-tiri karo.

Marka ay dhul dadweyne ku lug leedahay, su'aashu ma aha oo kaliya in macaamil gaar ah uu sharci yahay. Waa in muwaadiniintu aaminsan yihiin in hantida dadweynaha si hufan loo maamulo iyo in kuwa mas'uulka ka ah la xisaabtami karo.

Sababtaas awgeed, codsiyada baaritaannada ku saabsan macaamilada dhulka ee muranka dhaliyay iyo danaha maaliyadeed ee mas'uuliyiinta sare waa in lagu wajaho habab sharci iyo maaliyadeed oo madax-bannaan, halkii laga isticmaali lahaa eedeymo siyaasadeed oo keliya.

Maxaa Soo Celin Kara Kalsoonida?

Haddii bulshada caalamku ay rabto wareeg kale oo wadahadal ah si ay u soo saarto wax ka duwan, habka wuxuu u baahan yahay wax ka badan martiqaad kale oo lagu hadlo. Ujeedada degdega ah waa in la dhiso qaab siyaasadeed oo la aamini karo oo lagu eego ama si ku meel gaar ah loo xakameeyo tallaabooyinka muranka dhaliyay inta wadahadalladu socdaan.

Tani waxay ka mid noqon kartaa:

heshiis ku saabsan khariidadda doorashada ee la aqbali karo;

dib-u-eegis madax-bannaan oo ku saabsan isbeddelada dastuuriga ah ee muranka dhaliyay;

tallaabooyin kalsooni dhisid ah oo ku saabsan hay'adaha doorashada;

dammaanad ka dhan ah isticmaalka ciidamada amniga ee dowliga ah ujeeddooyin siyaasadeed;

baaritaan hufan oo ku saabsan macaamilada dhulka dadweynaha ee muranka dhaliyay;

iyo hab lagu kormeero fulinta heshiis siyaasadeed oo la gaaro.

Dalabka mucaaradka ee dammaanadaha caalamiga ah sidoo kale waa in loo tixgeliyaa qayb ka mid ah wadahadalka kalsoonida dhisidda, halkii si toos ah loo diidi lahaa. Golaha Mustaqbalka ayaa horey u codsaday doorka caalami ee xooggan ee dhexdhexaadinta iyo dammaanadaha fulinta.

Soomaaliya ma baahan tahay kulan kale. Waxay u baahan tahay heshiis.

Khataraha hadda jira ayaa ah in wada hadalku uu noqdo beddelka xallinta siyaasadeed.

Laga soo bilaabo May ilaa Sebtember, Soomaaliya waxay aragtay wadahadallo, dadaallo dhexdhexaadin, bayaanno diblomaasiyadeed iyo codsiyo dib u soo noqnoqda oo ku saabsan is-afgarad. Si kastaba ha ahaatee, khilaafka dhexe wuu sii jiraa.

Sharif wuxuu sheegay in wada hadalladu hakad galeen. Dhabancad wuxuu sheegay in heshiis doorasho la gaarin. Midowga Afrika wuxuu sheegay in wadahadalladii May ay ku dhammaadeen iyada oo aan la gaarin is-afgarad. Iyo lamaanayaasha caalamiga ah ayaa sii wadaan inay ku baaqaan wada hadal.

Taasi ma ahan xallin siyaasadeed. Waa wareeg.

Saaxiibada caalamiga ah ee Soomaaliya sidaas darteed waxay wajahaan doorasho ay iyagu leeyihiin: inay sii wadaan dhiirigelinta kulan kale, ama inay ka caawiyaan abuurista shuruudaha ay tahay in kulanka xiga uu soo saaro go'aano cad. Dalka ma u baahna wareeg kale oo wada hadal ah oo ku dhammaada isla mowqifyada iyo ballan kale oo ah in mar kale la kulmo.

Soomaaliya waxay u baahan tahay heshiis ku saabsan xeerarka ciyaarta siyaasadeed — mid la gorgortamay, si ballaaran loo aqbalay, dastuur ahaan saldhig u ah oo awood u leh in la hirgeliyo. Ilaa taas la gaaro, wada hadal kale wuxuu soo saari karaa cinwaanno, laakiin ma soo saari doono xal.

WardheerNews