Dowladda Soomaaliya ee Lumaaya: Saameynta Siyaasadeed ee Placebo iyo Musuqmaasuqa Ka Dhigay Qaran

Qoray: Eng Maxamed Cali Mirreh

Somaliya ma ahan kaliya mid jilicsan. Si tartiib ah ayay u baaba'aysaa — sababtuna ma ahan abaarta, argagixisada ama faragelinta shisheeye, laakiin waa fasalka siyaasadeed ee bartay in uu u ekaado dowlad iyada oo aan waxba ka qaban.

Krisiyaadka Somaliya badanaa waxaa loo sheega liis. Waxaa jira dagaalka ka dhanka ah al-Shabaab, abaarta soo noqnoqda, yaraanta lacagta, gobollada goostay, dhalinyarada ku dhimanaya Mediterranean. Mid kasta wuxuu helayaa shirkiisa, codsigiisa deeq-bixiye iyo cinwaankiisa gaarka ah.

Habkaas sheekada loo sheego wuxuu qariyaa xaqiiqda. Kuwani ma ahan masiibooyin kala duwan oo ku dhaca hal waddan. Waxay yihiin calaamadaha hal cudur: hogaamin xun. Hogaamiyeyaasha siyaasadeed ee u arka dowladdu inay tahay il dakhli gaar ah, halkii ay ka ahaan lahayd waajibaadka dadweynaha, ayaa ka tagay dhibaato kasta inay si aan xad lahayn u koraan.

Khataraha ma noqon karaan kuwo ka sarreeya. Haddii jihada hadda jirta ay sii socoto, Somaliya sida aan maanta u naqaan — hal waddan, hal calan, hal dad oo ka soo jeeda Ras Kamboni ilaa Lawyoado — laga yaabee inaysan jirin labaatan sano kadib. Maqaalkani wuxuu raacayaa sida calaamad kasta u quudiso kuwa kale, iyo sababta kaliya ee isbeddel hogaamineed uu dib u celin karo hoos u dhaca.

Saameynta Placebo Siyaasadeed

Daawada, placebo waa kiniin sonkor ah. Waxba kama jiraan oo daaweyn kara bukaanka, haddana waxay ka dhigi kartaa bukaanka inuu dareemo in la daaweynayo. Muddo yar, calaamadaha waxay u muuqdaan inay yaraanayaan. Cudurka, oo aan la taaban, wuu sii socdaa.

Dowladda federaalka Soomaaliya waxay u shaqeysaa si la mid ah. Waxay leedahay madaxweyne, baarlamaan, wasaarado, safiirro iyo kursi ka tirsan Qaramada Midoobay. Waxay martigelisaa shirar, saxeexdaa warqadaha isgaarsiinta iyo ku dhawaaqdaa qorshayaal dib-u-habeyn. Si ay u taageeraan deeq-bixiyeyaasha, deriska iyo muwaadiniin badan, kuwani waa calaamadaha muuqda ee dowlad shaqeyneysa, waxayna keenayaan dareen raaxo leh oo muujinaya in Soomaaliya la maamulo.

Laakiin qaybta firfircoon ayaa maqan. Hay'adaha waxay ku jiraan warqad halka shaqada ay tahay inay qabtaan — ururinta dakhliga si cadaalad ah, bixinta askarta, ilaalinta xuduudaha, bixinta adeegyada, dhaqan gelinta sharciga — si xun, qayb ahaan ama gabi ahaanba ma qabtaan.

Bulshada caalamiga ah waxay sii wadaysaa inay qorto daawada isku midka ah: taageero miisaaniyadeed oo badan, aqoon-is-weydaarsiyo dhisidda awoodda, jadwalka doorashooyinka oo badan. Qayb kasta oo daawada ah waxay iibsataa sanado kale oo muuqaal ah.

Placebo waa khatar sababtoo ah waxay ka shaqeysaa qofka daawanaya. Ilaa Soomaaliya u muuqato dowlad, su'aalaha adag waa la dib u dhigaa. Yaase maamula lacagta? Yaase ka jawaaba codbixiyeyaasha? Maxaa sabab u ah in dowlad kasta oo cusub ay dhaxasho guuldarrooyinka isla sidaas oo kale ah? Qaybaha soo socda waxay muujinayaan waxa ka dhacaya gadaasha muuqaalka.

Dowlad Madaxbannaan oo Ku Jirta Warqad

Qoraal ahaan, Soomaaliya waa jamhuuriyad federaal madax-bannaan. Dhanka kale, awoodda dowladda Muqdisho badanaa waxay ku egtahay xadka caasimadda, iyo meelaha xadka garoonka diyaaradaha.

Miisaaniyadeeda waxay si weyn ugu tiirsan tahay lacagaha shisheeye, amnigeeduna wuxuu ku tiirsan yahay ciidamo shisheeye, sharciyadeeduna waxay ku tiirsan tahay aqoonsiga shisheeye. Soomaalida caadiga ah hadda waxay si furan u weydiinayaan su'aasha: ma dhab ahaan dal baan nahay, mise magac khariidadda ku yaal oo ay hayso caawimada caalamiga ah?

Ka fikir guri ku yaal Muqdisho, caasimadda, oo la yiraahdo Xalane, halkaas oo xitaa wasiir—ka reeb wasiirka madaxweynaha—uusan geli karin.

Nidaamka federaalka waxaa loo qorsheeyay inuu noqdo jawaabta burburka dowladdii dhexe ee 1991. Kadib labaatan sano oo dagaal ah, Dastuurka Kumeelgaarka ah ee 2012 wuxuu ballanqaaday dowlad wadaag ah, iyadoo dowlad goboleedyada iyo xarunta federaalka mid walba qaadato qayb ka mid ah culayska.

In ka badan toban sano kadib, heshiiskaas wuu burburayaa. Xiriirka u dhexeeya Muqdisho iyo dhowr dowlad goboleed ayaa burburay sababo la xiriira doorashooyinka, dakhliga iyo amniga.

Halkii laga filan lahaa federaal, Soomaaliya waxay khatar ugu jirtaa inay noqoto quasi-dowlad ku xaddidan caasimadda, oo ay ku hareeraysan yihiin gobollo la gorgortama iyada oo ah kuwo siman — ama gebi ahaanba iska indhatira.

Aman la'aan madax-bannaani

Dowlad aan awoodin inay amnigeeda sugto ma sheegi karto muddo dheer. Soomaaliya weli waxay ku tiirsan tahay ciidamada Midowga Afrika iyo la-hawlgalayaal shisheeye si ay u haystaan dhulka ka dhanka ah al-Shabaab. Ciidanka qaranka, inkastoo ay jiraan barnaamijyo tababar oo sanado ah, ayaa weli u qaybsan khadadka qabiilka, si aan joogto ahayn loo mushaaxiyo iyo tayadooda oo aan simanayn. Askarta aan mushahar la siin muddo bilaha ah waxay noqdaan bartilmaameed sahlan oo ka mid noqoshada, qashinka iyo reebista kooxaha ay tahay inay la dagaallamaan.

Natiijadu waa qayb amni oo qaadata lacag badan iyada oo aan la helin xakameyn waarta. Magaalooyinka ayaa la xoreeyaa iyadoo la sameynayo xayaysiis weyn, kadibna si qarsoodi ah ayaa loo lumiyo. Wareeg kasta wuxuu burburiyaa kalsoonida dadweynaha ee fikradda ah in dowladda ay ilaalin karto qof kasta.

Hudheelo furan, su'aalo aan la jawaabin

Hudheellada Soomaaliya, gaar ahaan kuwa Itoobiya, badankood ma haystaan ilaalin. Tan iyo 1990-meeyadii, tiro badan oo dad ah ayaa ku soo galay dalka — qaar ka mid ah ayaa ka cararaya khilaaf iyo gaajo, qaar kalena waxay raadinayaan shaqo. Dad badan ayaa ku deggan magaalooyinka Soomaaliyeed oo halkaas ku dhisay qoysas. Soomaaliya ma haysto diiwaan dadweyne oo la isku halleyn karo, ma haysto tirakoob qaran oo dhawr iyo labaatan sano ah, mana haysto nidaam shaqeynaya oo lagu diiwaangeliyo qofka muwaadin ah, qofka qaxooti ah iyo qofka socdaal ah.

Tani ma ahan dood ka dhan ah naxariista. Soomaalida, dhammaan dadka, waxay ogyihiin waxa ay tahay in la cararo.

Tani waa dood u taagan dowlad og in dadka ku nool yihiin xuduudahaheeda. Iyadoo aan la diiwaangelin, diiwaanada dhulka iyo sharciga muwaadinnimada oo si dhab ah loo dhaqan geliyo, su'aalaha ku saabsan belonging waxay ugu dambeyntii lagu xallin doonaa xoog ama gorgortan siyaasadeed halkii ay ka ahaan lahaayeen sharciga.

Taariikhdu waxay bixisaa tusaalooyin badan oo ku saabsan dhulal xaaladooda dib loo furay markii tirakoobka, daacadnimada deegaanka iyo danaha dibedda ay is waafajiyeen ka dhan ah xarun daciif ah.

Paradoxa qaxootiga

Iridda ayaa ah mid qadhaadh. Halka dadku ay u qulqulayaan Soomaaliya, dhalinyarada Soomaaliyeed ayaa ka baxaysa.

Sanad kasta, kumanaan dhalinyaro Soomaaliyeed ayaa qaada waddada tahriib iyaga oo maraya Itoobiya, Suudaan iyo Liibiya, iyaga oo halis gelinaya naftooda, madax-furasho iyo dhul-biyo ah si ay u gaaraan Yurub. Qaar kalena waxay u baxaan Khaliijka, Turkiga ama Koonfur Afrika.

Maahan in ay ka baxaan sababo la xiriira waddaniyad la'aan. Waxay ka baxaan sababtoo ah shaqo ma jiraan, hay'ado lagu kalsoonaan karo ma jiraan iyo dareen ah in shaqada adag ee guriga lagu abaalmarin doono ma jiraan.

Dhulka lumiyay dhalinyarada aqoonta leh iyadoo aan maareynin kuwa yimaada waa dal mustaqbalkiisa lagu go'aaminayo si aan ula kac ahayn.

Dalku Ma Hayo Lacag

lacagtu waa mid ka mid ah calaamadaha ugu cadcad ee madax-bannaanida. Soomaaliya, dhabta ah, ma haysto mid shaqaynaya. Shilinka Soomaaliyeed wuxuu ku nool yahay inta badan sidii lacag yar oo duug ah, badankoodna waxaa la daabacay tobankii sano ee la soo dhaafay ama la been abuuray tan iyo markaas. Qiimaha dhabta ah wuxuu ku dhaqaaqaa doolarka Mareykanka, waxaana inta badan doolarkaasi ku dhaqaaqaa sidii miisaaniyad dijitaal ah oo ku jirta madalaha lacagta mobilada ee ay leeyihiin shirkadaha isgaarsiinta gaarka ah.

Lacagta mobilada waxay noqotay xadhig dhab ah. Waxay u oggolaaneysaa xoolo-dhaqato ku sugan Soomaaliya inuu lacag ka helo eeddiis Minneapolis daqiiqado gudahood. Laakiin nidaamka lacag-bixinta ee ay maamulaan shirkadaha gaarka ah maahan nidaam lacag. Bangiga Dhexe ma dejin karo heerarka dulsaarka, ma maareyn karo sicir-bararka ama ma noqon karo amaahiyaha ugu dambeeya. Ilaalinta deebaajiga waa mid yar, kaalmada macaamiisha waa mid yar iyo kormeerka sida madaluhu u isticmaalaan lacagta ay haystaan waa mid yar.

Lacagta qaar, miisaaniyad badan

Somalida caadiga ah badanaa ma helaan lacag caddaan ah marka ay u baahdaan, waxaana qaybta bangiyada rasmiga ah ay tahay mid dhuuban. Dirista lacag gudaha dalka iyada oo loo marayo kanaallo rasmiga ah waa dhibaato joogto ah: bangiyada caalamiga ah, oo ka baqaya xeerarka lacag dhaqidda, ayaa marar badan go'ay xiriirka ay la leeyihiin shirkadaha lacag dirista Soomaalida. Mar kasta, qoysaska ku tiirsan qaraabadooda dibadda ayaa la dafiray.

Kuwo siyaasadda la xiriira ma wajahaan dhibaatooyinkan. Lacagta soo gasha dalka sida gargaarka, qandaraasyada ama dakhliga kastamka ayaa si sahlan dib uga baxda — waxaa loo beddelaa doolar, waxaa lagu dhaqaajiyaa xuduudaha, waxaana lagu dhigaa hantida ajnabiga ah iyo akoonnada bangiyada.

Akhriso wax dheeraad ah: Dawladda Soomaaliya oo Luminaysa: Saameynta Siyaasadeed ee Placebo iyo Musuqmaasuqa Ka Dhigay Qaran Khali ah

Eng Mohamed Ali Mirreh

Email: [email protected]