Crisis-ka Awoodda Soomaaliya ayaa sii xumaanaya iyadoo Ciidamada ay ku wareegsan yihiin Guriga Sharif Sheekh Axmed

MOGADISHU (WDN) — Krisi siyaasadeed ee Soomaaliya ayaa gashay marxalad khatar ah, iyadoo la soo sheegay in ciidamada dowladda la geeyay agagaarka guryaha madaxweynihii hore Sharif Sheikh Ahmed, taasoo keentay cabsi ah in ay dhici karto iska horimaad cusub oo u dhexeeya Dowladda Federaalka iyo hogaamiyayaasha mucaaradka. Dhaqdhaqaaqyada milatari ee la soo sheegay ayaa imaanaya xilli khilaaf dastuur oo xun uu ka taagan yahay awoodda Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud, sharciyadda isbeddelada dastuurka ee dhawaan, iyo fashilka lagu gaari waayay heshiis ku saabsan mustaqbalka doorashada dalka.

Qof ku dhow Sharif oo jooga guriigiisa ayaa u sheegay Wardheernews in amar rasmi ah oo lagu weerarayo hantida aan la soo saarin, laakiin ciidamada dowladda ayaa la dhigay aagga ku xeeran tan iyo galabtii hore waxayna halkaas joogeen.

Sheekada ma caddeyneyso in weerar la amray. Si kastaba ha ahaatee, dejinta la soo sheegay ayaa kor u qaaday walaaca dadka mucaaradka ah iyo odayaasha siyaasadeed ee ka cabsi qaba in cadaadiska milatari ee lagu hayo hogaamiyayaasha qaranka hore uu sababi karo rabshado cusub oo ka dhaca caasimadda.

Khataraha degdegga ah waxay ka baxsan yihiin hal guri. Waxa la isweydiinayaa in khilaafka siyaasadeed ee Soomaaliya uu lagu xallin doono wadahadal ama militarization dheeraad ah xilli sharciyadda hogaaminta federaalka ay weli la muransan tahay.

Dowlad ka howlgasha awood muran badan

Iska horimaadka ayaa muujinaya khilaafka aan la xallin ee ku saabsan muddada Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud iyo Baarlamaanka Federaalka.

Mucaaradku waxay ku adkeysanayaan in muddada afarta sano ee madaxweynaha ay dhamaatay 15-kii May, 2026, halka muddada baarlamaanka soo baxay ay dhamaatay 14-kii Abriil. Waxay diidan yihiin isbeddelada dastuuriga ah ee ay dowladda u adeegsatay si ay u xaqiijiso kordhinta muddada hay'adaha federaalka waxayna ku doodayaan in wax kasta oo sii socoshada xafiiska ah oo aan lahayn heshiis siyaasadeed oo si ballaaran loo aqoonsan yahay ay hoos u dhigayaan sharciyadda dastuuriga ah.

Madaxweynaha Xasan Sheekh iyo maamulka uu hoggaamiyo waxay diidan yihiin fasiraaddaas. Waxay ku doodayaan in isbeddelada dastuuriga ah ee baarlamaanka ansixiyay ay kordhiyeen muddada madaxweynaha iyo baarlamaanka ilaa shan sano, taasoo u oggolaaneysa maamulka hadda jira inuu sii joogo xafiiska ilaa May 2027. Dowladda sidoo kale waxay ku adkeysaneysaa in isbeddeladaasi ay lagama maarmaan u yihiin si loo fududeeyo isbeddelka loo marayo doorashooyin toos ah.

Fasiraadaha tartamaya weli ma la xalin heshiis ay aqbaleen dhammaan daneeyayaasha siyaasadeed ee waaweyn. Natiijadu waa xannibaad hay'adeed oo khatar ah: dowladda waxay sii wadaysaa inay isticmaasho awoodda fulinta, halka shaqsiyaadka mucaaradka ah iyo hoggaamiyeyaasha gobollada ay khilaafsan yihiin saldhigga sharciga ah ee muddada ay sii joogto.

Khilaafku ma ahan kaliya taariikho. Waxay quseysaa cidda leh awoodda go'aaminta nidaamka doorashada, wax ka beddelka qaab-dhismeedka dastuuriga ah iyo maamulida inta lagu jiro isbeddel la muransan yahay. Iyadoo aan heshiis laga gaarin su'aalahan, xitaa hawlgallada amniga ee caadiga ah waxaa loo fasiri karaa inay yihiin isku dayo lagu cabsi gelinayo mucaaradka siyaasadeed.

Mucaaradka ayaa si joogto ah u cambaareeyay cadaadiska, rabshadaha ka dhanka ah dadka nabadda ah ee mudaharaadka, iyo xayiraadaha ku saabsan xorriyadda hadalka. Ra'iisul Wasaarihii hore Xasan Cali Kheyre ayaa digniin xooggan ka soo saaray waxa uu ku tilmaamay cabsi milatari iyo dhaqdhaqaaqyo kicinaya oo bartilmaameedsanaya guryaha hogaamiyayaashii qaranka ee hore ee Muqdisho.

Kheyre ayaa ku dooday in falalkan ay sababi karaan in caasimadda ay u dhaqaaqdo xasilooni darro cusub, burbur amni iyo hubanti siyaasadeed oo weyn. Wuxuu mas'uuliyadda natiijooyinka korodhka ku xidhay maamulka Madaxweyne Xasan Sheekh, oo mucaaradku u arko in waqtigiisu dhammaaday.

Warbixintiisa ayaa sidoo kale diiday fikradda ah in awood milatari ama cabsi ay xallin karto khilaafka siyaasadeed ee dalka. “Habka kaliya ee Soomaaliya looga badbaadin karo hubanti la'aanta siyaasadeed waa in dib loo laabto miiska wadahadalka,” ayaa ahayd farriinta dhexe ee codsigiisa. Wuxuu ku baaqay heshiis siyaasadeed oo ku saabsan doorashooyinka iyo aasaaska dowlad leh sharciyad ku saleysan habraac ay aqbaleen daneeyayaasha siyaasadeed ee ugu waaweyn dalka.

Tuugyada Kheyre ayaa matalaya qiimeynta mucaaradka ee dhaqanka dowladda; daabacaadda ciidanka la sheegay iyo suurtagalnimada weerar ma ahan mid si madax-bannaan loo xaqiijiyay. Laakiin digniintu waxay muujinaysaa kalsooni darro sii kordheysa oo u dhaxaysa labada dhinac iyo khataraha la xiriira oggolaanshaha khilaaf dastuuriga ah inuu noqdo iska horimaad amni.

Muqdisho waxay halis ugu jirtaa wareeg kale oo rabshadaha siyaasadeed

Soomaaliya waxay la kulantay cawaaqibka khilaafaadka siyaasadeed ee u gudba isqabqabsi hubeysan horay. Sanadkii 2021, khilaaf ku saabsan kordhinta muddada madaxweynaha Maxamed Cabdullaahi Maxamed, oo loo yaqaan Farmaajo, ayaa ka qayb qaatay dagaallo ka dhacay Muqdisho.

Dhawaan, ciidamada dowladda iyo kooxaha hubeysan ee la safan mucaaradka ayaa isku dhaceen caasimadda bishii Juun 2026 xilliga khilaafka muddada hadda taagan. Rabshaduhu waxay sababeen burbur iyo barakac, taasoo muujineysa sida si dhaqso ah khilaafaadka siyaasadeed ay u faafi karaan xaafadaha degan. Qaybaha caalamiga ah ayaa ka dib ku baaqay in la is xakameeyo iyo wada hadal. <Cite refs={[“turn398711news22″,”turn398711news24”]}/>

Isqabqabsi dib u cusboonaysiin ah oo ku saabsan guri Sharif ayaa sii xumeyn kara xaaladda. Weerar—ama xitaa qalad ay sameeyaan ciidamada ku sugan agagaarka hantida—waxaa laga yaabaa inay kiciso aargoosi, soo jiidato kooxo hubeysan oo dheeraad ah khilaafka, iyo in shacabka halis galo.

Sidoo kale waxay sii wiiqi kartaa kalsoonida dadweynaha ee hay'adaha qaranka. Dowladda federaalka waxay leedahay waajibaad ka baxsan tartanka ay la leedahay mucaaradka siyaasadeed, oo ay ku jiraan dagaalka ka dhanka ah al-Shabaab, bixinta adeegyada aasaasiga ah iyo ilaalinta midnimada dhuleed ee dalka. Isqabqabsi gudaha oo soconaya muddo dheer ayaa jeedin kara diiradda iyo kheyraadka ka mid ah mudnaantaas.

Marka loo eego mucaaradka, caqabadda ayaa ah in la adkeeyo dalabkooda dastuuriga ah iyo doorashada iyaga oo aan u oggolaan in iska caabinta siyaasadeed ay noqoto wareeg kale oo dagaal hubeysan.

Wadahadaladu waxay yihiin waddada muhiimka ah ee ka bixitaanka

Kriskani waxay u baahan tahay ka qaybgal siyaasadeed oo degdeg ah oo ay ku lug leeyihiin hogaanka federaalka, shaqsiyaadka mucaaradka, dowladaha xubnaha ka ah federaalka iyo dhexdhexaadiyayaal lagu kalsoon yahay. Mudnaanta koowaad waa in la yareeyo khatarta degdegga ah ee rabshadaha: ciidamo lagu dajiyo hareeraha guryaha hogaamiyayaasha siyaasadeed ma noqon karaan qalab cabsi gelin ah, dhammaan dhinacyaduna waa inay ka fogaadaan falal keeni kara iskahorimaad hubaysan.

Mudnaanta labaad waa in la galo heshiis doorasho. Habkaas waa inuu ka hadlaa wax ka beddelka dastuurka ee la isku khilaafsan yahay, jadwalka doorashooyinka, qaybinta mas'uuliyadaha u dhexeeya hay'adaha federaalka iyo kuwa gobollada, iyo ilaalinta loo baahan yahay si loo hubiyo in dhinacna si kaligiis ah u go'aamiyo mustaqbalka siyaasadeed ee dalka.

Heshiis waara wuxuu u baahan yahay wax ka badan ku dhawaaqista taariikh cusub oo doorasho. Waa inuu dejiyo xeerar ay aqbali karaan oo ay fulin karaan ciyaartoyda siyaasadeed ee ugu muhiimsan, iyadoo la adeegsanayo kormeer lagu kalsoon yahay iyo habraacyo cad oo lagu xallinayo khilaafaadka.

Saaxiibada caalamiga ah waxay taageeri karaan dhexdhexaadinta, dhiirrigelin karaan xasiloonida iyo caawin karaan dhinacyada inay ilaashadaan wada hadal. Laakiin wax actor dibadda ah ma beddeli karo heshiis siyaasadeed oo Soomaali ah oo helaya taageero qaran oo ku filan.

Dowladdu, dhinaceeda, waa inay aqoonsato in xakameynta ciidamada amniga aysan xallin khilaafka ku saabsan sharciyadda siyaasadeed. Mucaaradka sidoo kale waa inay aqoonsadaan in isbeddel nabadeed uu u baahan yahay wadahadal, ilaalin hay'adeed iyo heshiis wax ku ool ah oo ku saabsan sida dowladda xigta loo dooran doono.

Caqabadda dhexe ee Soomaaliya ma aha kaliya sida loo abaabulo doorashada xigta, laakiin sidoo kale sida loo hortago in awood muran leh ay noqoto dhibaato amni qaran. Haddii ciidamo, khataro siyaasadeed iyo sheegashooyin tartan ah oo awood ah ay beddelaan wada hadalka, kharashka waxaa qaadi doona ma ahan oo kaliya hogaamiyayaasha siyaasadeed ee dalka, laakiin sidoo kale Soomaalida caadiga ah ee horey u nool dhibaato amni iyo dhaqaale.

Joogitaanka la sheegay ee ciidamada dowladda agagaarka guryaha Sheekh Sharif Sheekh Axmed ayaa sidaas darteed u adeegaya digniin, ma aha horudhac kale oo isqabqabsi. Soomaaliya waxay u baahan tahay khariidad doorasho oo la isku raacay iyo heshiis siyaasadeed oo dib u soo celin kara kalsoonida hay'adaha.

Doorashada hortaagan dalka waa mid cad: ku laabo wadahadalada oo dhis waddo la aqbali karo, ama u ogolow muranka ku saabsan awoodda dastuuriga ah inuu Muqdisho u jiheeyo wareeg kale oo rabshado ah.

WardheerNews