Dastuurka Cusub ee Soomaaliya iyo Maqnaanshaha Aaminaadda Wanaagsan

Waxaa qoray Farah Mire

Kalsoonida wanaagsan waa aasaaska dastuur kasta oo shaqeynaya. Waxay ka dhigan tahay in xeerarka isku midka ah ay quseeyaan qof walba, oo ay ku jiraan kuwa awoodda haya. Markii xeerarka la adeegsado oo kaliya marka ay raaxo tahay, kalsoonidu way burburtaa, hay'aduhuna waxay lumiyaan macnahooda. Khilaafka dastuuriga ah ee hadda ka jira Soomaaliya ayaa, dhamaantiis, imtixaan u ah mabda'aan.

Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud ayaa la doortay bishii May 2022 iyadoo la raacayo Dastuurka Kumeelgaarka ah muddo afar sano ah. Mudadaas ayaa dhamaatay bishii May 2026.

Bishii Maarso 2026, Baarlamaanka ayaa ansixiyay wax ka beddel lagu sameeyay muddada madaxweynaha oo loo beddelay shan sano. Madaxweynaha hadda wuxuu ku tiirsan yahay wax ka beddelkaas si uu xafiiska ugu sii joogo ilaa May 2027.

Horey intii aan habka la bilaabin, mas'uuliyiin ayaa muujiyay in xeerarka cusub ay dhaqan galayaan ka dib doorashada xigta oo aysan kordhin doonin awoodda hadda jirta. Go'aankaas ayaa markii dambe is beddelay.

Dastuurkaas ayaa hadda loo adeegsadaa in lagu sharaxo muddo dheer. Haddii xeerarkaasi la aqbalo sida sharciga, waa in si buuxda loo adeegsadaa, ma ahan si xulasho ah.

Muujinta ugu cad ee adeegsiga xulashada ayaa ah qaab-dhismeedka golaha wasiirada. Aqlabiyadda weyn ee wasiirrada ayaa sidoo kale xubno ka ah Baarlamaanka.

Guddiga Madax-bannaan ee Dib-u-eegista iyo Hirgelinta Dastuurka ayaa amray inay doortaan hal door. Qodobka khuseeya waa Qodobka 81(1)(f), kaas oo mamnuucaya xubinnimada laba-geesoodka ah ee fulinta iyo sharci-dejinta.

Muddooyinka kala-guurka ee Dastuurka ayaa horey u dhamaaday. Haynta labadan jagood ka dib marka waqtigaas la dhaafo waxay muujinaysaa in xeerarka qoraalka ah loo arko inay yihiin kuwo ikhtiyaari ah.

Tani ma ahan arrin farsamo oo yar. Waa imtixaan toos ah oo ku saabsan in Dastuurku xadido awoodda ama kaliya u adeegayo.

Habka xulashada ee isku midka ah ayaa muuqata heerka dowladaha xubnaha federaalka. Muddo kordhinta Galmudug, Hirshabelle iyo Koonfur-galbeed ayaa lagu heshiiyay xarunta federaalka inkasta oo su'aalo sharci ah iyo diidmo xooggan oo ka yimid kooxaha mucaaradka.

Doorashooyin ayaa tan iyo markaas ka dhacay dowladahaan. Koonfur-galbeed, Xisbiga Cadaaladda iyo Midnimada, oo la xidhiidha Madaxweynaha, ayaa helay tiro badan oo cad oo kuraasta ah, waxaana xilka madaxweynaha dowladdu u gacan gashay saaxiib dhow oo federaal ah.

Hirshabelle, isla xisbigii ayaa ku guuleystay 78 ka mid ah 99 kursi ee Golaha Wakiilada iyo tiro badan oo kuraasta golayaasha deegaanka ah.

Galmudug, ka dib markii dib loo qabtay sida uu amray maxkamad, ayaa ku guuleystay 67 ka mid ah 89 kursi ee golaha iyo inta badan kuraasta golayaasha deegaanka. Natiijooyinkani waxay la jaanqaadeen saadaalintii hore ee awoodda xisbigii talada hayay.

Kooxaha mucaaradka waaweyn ayaa ka booday ama laga reebay qaybo ka mid ah habka waxayna sii wadaan in ay khilaafaan cadaaladda iyo ka mid noqoshada doorashooyinka. Natiijooyinka rasmiga ah ayaa ay soo saartay guddiga doorashada, hase yeeshee maqnaanshaha ka qaybgal ballaaran ayaa daciifinaya wax kasta oo sheegaya in doorashooyinkani si buuxda u muujinayaan daacadnimada dastuuriga ah.

Mucaaradka, oo si weyn loogu abaabulay Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed, waa daciif, qaybsan oo niyad-jabsan. Golaha wuxuu isu keenaa madaxweynayaashii hore, ra’iisul wasaarayaashii hore iyo hoggaamiyeyaasha Puntland iyo Jubaland.

Waxay si dadban u diideen isbeddelada Maarso 2026 iyagoo ku andacoonaya inaysan lahayn heshiis, waxayna ku tilmaameen kuwo aan sharci ahayn. Xubnahoodu waxay ku doodayaan in muddada madaxweynaha ay dhammaatay May 2026 ayna aqoonsaneyn muddo kordhinta shanta sano ah.

Waxay ku baaqeen wada hadal ka mid ah, dhexdhexaadin caalami ah iyo in dib loo laabto xeerarka lagu heshiiyay. Waxay sidoo kale ka boodeen doorashooyinka meelaha sida Koonfur-galbeed.

Si kastaba ha ahaatee, mucaaradka ma u rogin mabda'a daacadnimada dalab qaran oo joogto ah. Halkii ay ka dalban lahaayeen in Dastuurka si buuxda oo siman loo dhaqan geliyo, dad badan oo ka tirsan waxay diiradda saaraan arrimo ilaalinaya danahooda maxalliga ah iyo qabiilka.

Waxay dhaleeceeyaan isticmaalka xeerarka Madaxweynaha oo xul ah, gaar ahaan marka xeerarkaas ka soo horjeedaan, halka ay ka aamusan yihiin marka dhaqamada la midka ah ay ka faa'iidaystaan gobolladooda ama kooxahooda. Diidmada ay u hayaan in ay weeraraan arrinta doorka labaad ee golaha wasiirrada waxay leedahay xididdo qoto dheer.

Ka hor-tagista doorka labaad ee wasiirrada waxay u baahan tahay in la aqbalo in qaybo ka mid ah Dastuurka cusub ay sax yihiin oo la dhaqan gelinayo. Hoggaamiyeyaasha mucaaradka badan ayaa diida dukumintiga guud ahaan waxayna u arkaan inuu yahay natiijada habraac khaldan.

Intaa waxaa dheer, qaar ayaa u muuqda inay ka caga jiidayaan in ay arrintaas ku adkeeyaan maadaama aysan dooneynin in ay ka fogaadaan hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ee hadda jira, oo ay ku jiraan wasiirrada iyo xildhibaanada, kuwaas oo ay rajeynayaan inay mustaqbalka ku soo jiitaan safkooda.

Deegaanka siyaasadeed ee isbedelaya ee Soomaaliya, isbahaysiyada ayaa isbedelaya iyo shakhsiyaadka ayaa u guuraya kooxo kala duwan. Ololaha dadweynaha ee ka dhanka ah wasiirrada fadhiya ee ku saabsan doorka labaad ayaa xidhaya albaabka iskaashiga mustaqbalka ama ka leexashada.

Natiijadu waxay tahay in mucaaradku ka fogaado isticmaalka qodobbada dastuuriga ah sida qalab mas'uuliyad ah, xitaa marka qodobbadaas ay xoojin karaan kiiskooda. Maadaama mudnaanta ay tahay mid maxalli ah oo qabiilaysan, maadaama neceybka Dastuurka cusub uu sii socdo, iyo maadaama fursadda dib u soo jiidashada ka timaadda fasalka siyaasadeed ee hadda jira ay furan tahay, mucaaradku wuxuu la halgamayaa inuu dhiso dood qaran oo ballaaran oo ku saabsan xukun dastuuriga ah oo joogto ah.

Diidmadahoodu waxay ahaanayaan kuwo cod dheer leh laakiin saameyn xaddidan oo wax ku ool ah.

Bulshada rayidka ah waxay wajahday xaddidaad la mid ah. Kooxaha sida Somalia Non-State Actors ayaa soo saaray bayaanno dadweyne oo ku baaqaya wada hadal siyaasadeed oo degdeg ah, heshiis ka mid ah hirgelinta dastuurka, iyo qaab doorasho oo wadajir ah.

Waxay dhaleeceeyeen maqnaanshaha latashiyo ballaaran waxayna ka digteen in tallaabooyinka hal dhinac ah ay khatar gelinayaan xasilloonida. Si kastaba ha ahaatee, ururadani badanaa ma haystaan kheyraad ku filan, waxayna ku kala qaybsan yihiin xariiqyo goboleed iyo kuwo kale, waxaana lagu cadaadiyaa cadaadis siyaasadeed.

Waxay ka shaqeeyaan deegaan kala qaybsan waxayna leeyihiin awood xaddidan oo ay ku qasbaan hirgelinta joogtada ah ee Dastuurka. Doodda dadweynaha sidaas darteed waxay ku koobnaanaysaa, waxaana sii liidata baahida loo qabo isla xisaabtan dhab ah.

Wax ka beddelka ayaa ansixiyay aqlabiyad Golaha Federaalka. Taasi waa xaq rasmi ah.

Isla mar ahaantaana, dowladaha xubnaha ka ah federaalka muhiimka ah iyo kooxaha mucaaradka ayaa diiday habka maadaama aanay ku filnayn in la wada qaato. Farqiga u dhexeeya aqlabiyadda baarlamaanka iyo heshiiska siyaasadeed ee ballaaran ayaa weli jira.

Soomaaliya ma u baahna waqti kama dambays ah si loo qiimeeyo xaaladda. Muddooyinka kala guurka ee ay dejisay Dastuurka ayaa horey u dhaafay.

Waxa muhiimka ah ayaa ah in dukumintiga la isticmaalay si loo kordhiyo muddada madaxweynaha sidoo kale loo isticmaalo in wasiiradu ka tagaan doorka labaad iyo in doorashooyinka dowladdu ay noqdaan kuwo cadaalad badan iyo tartan dhab ah.

Codsiga xulashada ah ee xeerarka ayaa burburinaya kalsoonida. Waxay muujinaysaa in Dastuurku uu u adeegayo awoodda halkii uu xadidi lahaa. Soo celinta kalsoonida wanaagsan waxay u baahan tahay joogteyn: xeerarku waa in ay ku xiran yihiin Madaxweynaha, golaha wasiirada, dowladaha iyo mucaaradka labadaba. La'aantaas joogteynta, niyad-jab ayaa ka sii kordhaya dhinacyada oo dhan, farqiga u dhexeeya sharciga qoran iyo dhaqanka maalinlaha ah ayaa sii fidi doona.

Farah Mire