Ra'iisul Wasaaraha Soomaaliya ayaa ugu dambeyn si cad u sheegay: “Dowladdeenu waa been”

Waxaa qoray Abdiqani Haji Abdi

Mararka qaar, dhowr daqiiqo oo daacadnimo siyaasadeed ah ayaa muujin karta wax ka badan xaaladda dalka marka loo eego sanado badan oo khudbado rasmi ah, bayaanno diblomaasiyadeed iyo qoraallo si taxaddar leh loo diyaariyay oo ka socda dowladda. Taasi waa waxa dhacay markii Ra'iisul Wasaaraha Soomaaliya, Hamza Abdi Barre, uu bixiyay qiimeyn si weyn u furan oo ku saabsan xaqiiqada siyaasadeed ee dalka.

Khudbadiisa gaaban laakiin si weyn u macno leh, Hamza wuxuu ka baxay dhaqannada diblomaasiyadeed ee hogaaminta siyaasadeed ee Soomaaliya wuxuuna u sheegay dadweynaha waxa maamulada isdaba joogga ah ay si weyn uga fogaadeen inay qiraan: sheegashada Soomaaliya inay tahay dowlad mideysan ma lahan wax la mid ah xaqiiqooyinka siyaasadeed ee dalka maamula.

Erayadiisu waxay ahaayeen kuwo toos ah, aan raaxo lahayn oo si cad u ah siyaasadeed. “Waa inaan nafteena u sheegnaa runta oo aan ka tagnaa khayaalkii. Dowladdeennu waa been. Sheegashada ah inaan nahay hal dowlad mideysan waa been. Waxaan nahay qabiillo leh xuduud u dhexeeya. Soomaaliya waxaa tijaabiyay hogaamiye madhan, oo kaliya danaynaya inuu fadhiyo kursiga madaxweynaha,” ayuu sheegay. Hadalladan, oo ay soo werisay Kaab TV 13ka Nofembar, 2026 , si degdeg ah ayaa loogu soo jiitay dareenka baraha bulshada.

Waxa khudbada ka dhigtay mid cajiib ah ma ahayn kaliya luqaddeeda. Waxay ahayd aqoonsiga qofka hadlaya. Tani ma ahayn siyaasi mucaarad ah oo ka soo horjeeda dowladda, mas'uul hore oo niyad jabsan ama faallo-yaqaan ka daawanaya Soomaaliya dibadda. Waxa uu ahaa Ra'iisul Wasaaraha laftiisa, oo ka hadlay gudaha hay'adda uu ka hadlayo dhibaatooyinkeeda.

Mar uun, mas'uul sare oo federaal ah ayaa ka tagay erayada caadiga ah ee midnimada qaran, guulaha hay'adaha iyo horumarka siyaasadeed. Halkii, wuxuu dalka ku wajahay su'aal aan raaxo lahayn: Ma dhisayaan Soomaalidu dawlad shaqeysa, mise waxay kaliya ilaalinayaan muuqaalkeeda?

Khayaalka Soomaaliya Midaysan

Qirashada Hamza waxay taabanaysaa qalbiga dhibaatada aan la xalin ee dhismaha dowladnimo ee Soomaaliya. Tan iyo burburkii dowladda dhexe ee 1991, maamulada is xiga waxay ballanqaadeen inay soo celiyaan hay'adaha qaran, dib u dhisaan kalsoonida dadweynaha iyo inay dhisaan dowlad awood u leh inay ku dhaqanto awood sharci ah oo dalka oo dhan. Si kastaba ha ahaatee, in ka badan seddexdaatan sano ka dib, dalka wuxuu weli yahay mid si qoto dheer u kala qaybsan.

Dowladda Federaalka Soomaaliya (FGS) iyo Dowladaha Xubnaha Federaalka (FMS) waxay si joogto ah uga aragti duwanaadaan awoodda dastuuriga ah, doorashooyinka, magacaabista siyaasadeed, kheyraadka iyo qaybinta awoodda. Halkii ay ka ahaan lahaayeen hay'ado is kaashanaya oo ku dhex jira qaab-dhismeed dastuur oo wadaag ah, Muqdisho iyo dhowr maamul goboleed ayaa si sii kordheysa u dhaqmaya sidii xarumo siyaasadeed oo tartamaya. Tani ma ahan kaliya khilaaf hay'adeed. Waxay muujinaysaa maqnaanshaha heshiis siyaasadeed oo qaran oo ku filan.

Federaalnimadu waxaa la soo bandhigay sidii hab loogu qancin lahaa kala duwanaanshaha Soomaaliya iyo qaybinta awoodda siyaasadeed. Laakiin xiriirka u dhexeeya dowladda federaalka iyo dowladaha xubnaha ma uusan abuurmin iskaashi deggan oo loo baahan yahay si nidaamka uu u shaqeeyo. Natiijadu waa heshiis siyaasadeed oo midnimada qaran si joogto ah loo dhawaaqo laakiin aan si fiican loo muujin iyada oo loo marayo iskaashi wax ku ool ah.

Sharaxaadda Hamza ee Soomaaliya sida qabiilo u kala go'an oo xuduud leh ayaa si gaar ah u muujinaysa. Waxay aqoonsan tahay in aqoonsiga qabiilka uu sii wado inuu go'aamiyo daacadnimada siyaasadeed, helitaanka xafiisyada dadweynaha iyo qaybinta saameynta.

Qaabka khilaafsan ee 4.5 ee awood-qaybsiga ayaa muujinaya iskhilaafkaas. Asal ahaan waxaa loo qorsheeyay sidii xal ku meel gaar ah, laakiin si qoto dheer ayaa loogu dhex milmay dhismaha siyaasadeed ee dalka. Wakiilada baarlamaanka, magacaabista dowladda iyo wadahadalada siyaasadeed ayaa si weyn u saameeya xisaabinta qabiilka.

Waxbarasho akadeemiyadeed oo 2025 lagu daabacay Cogent Social Sciences ayaa baaraysa sida qaabka 4.5 uu u sii xoojiyo dhibaatooyinka wakiilnimada siyaasadeed, ka mid noqoshada iyo dhibaatooyinka dhisidda nidaam siyaasadeed oo qaran oo loo wada dhan yahay.

Soomaaliya waxay sidaas darteed ku dhibtooday inay ka guurto habka siyaasadeed ee ku saleysan qabiilka una gudubto maamulka ku saleysan muwaadinimada, halkaas oo hay'adaha dadweynaha ay ka helaan sharciyadooda sharciga dastuuriga ah halkii ay ka heli lahaayeen xuquuqda qabiilka ee la heshiiyay.

Federaalnimadu waxay noqotay goob dagaal siyaasadeed

Qaybta ugu walaaca badan ee xaaladda siyaasadeed ee hadda jirta ee Soomaaliya ayaa ah hoos u dhac ku yimid xiriirka u dhexeeya FGS iyo dhowr maamul FMS. Nidaamka federaalka ayaa la filayay inuu ka hortago ururinta awoodda Muqdisho iyo inuu bixiyo qaab-dhismeed loogu talagalay iskaashiga qaran. Halkii, khilaafaadka ku saabsan wax ka beddelka dastuurka, habraacyada doorashada iyo awoodda siyaasadeed ayaa marar badan beddelay federaalnimada inay noqoto goob dagaal.

Iskaashiga shaqeeya wuxuu u baahan yahay kalsooni wada jir ah, xaddidaad dastuur iyo diyaar u ahaansho in la is dhaafsado. Haddii aanay dowladda federaalka ama maamulada gobolladu si dhab ah u sheegan karin inay difaacayaan midnimada qaran, iyagoo u arka khilaafaadka siyaasadeed inay yihiin dagaallo loogu jiro awoodda hay'adaha.

Krisiya hadda jirta waxay muujinaysaa in Soomaaliya aysan weli xallin su'aasha aasaasiga ah ee ku saabsan sida awoodda loo qaybsan doono, loo isticmaali doono iyo loo xaddidi doono. Hadalka Hamza wuxuu mudan yahay in la fiiriyo maadaama uusan bixin xal, laakiin uu si dadweyne u aqoonsanayo qoto-dheeraanta dhibaatada.

Yaa Ah Hogaamiyaha Banaysan?

Qaybta ugu qarxinta badan ee khudbadda Ra'iisul Wasaaraha waxay ahayd tixraaciisa Soomaaliya oo lagu tijaabiyey “hogaamiye banaysan, madhan” oo ujeedkiisu ugu weynaa kaliya inuu fadhiyo kursiga madaxweynaha.

Bayaanadaasi waa adag tahay in la iska indhatirro sida hadal siyaasadeed oo caadi ah. Markii uu ka yimaado Ra'iisul Wasaaraha, waxay si lama huraan ah u keenaysaa su'aalo ku saabsan hogaaminta madaxweynaha dalka iyo jihada maamulka federaalka.

Ma uu dhaliilay Hamza si dadban madaxweynaha? Ma uu muujinayay niyad-jab ku saabsan awoodda hogaaminta siyaasadeed ee aan awoodin inay dhisaan is-afgarad qaran oo shaqeynaya? Mise wuxuu ku tilmaamayay guuldarro ballaaran oo hogaaminta siyaasadeed ee Soomaaliya ee maamuladii isdaba joogay?

Ma uu si cad u aqoonsan qofka la hadlayo. Si kastaba ha ahaatee, luqadda ayaa ahayd mid ku filan si ay u kiciso mala-awaal siyaasadeed.

Muhiimad weyn, waxay soo bandhigaysaa su'aal ay marar badan ka fogaadeen siyaasiyiinta Soomaaliya: maxay tahay qiimaha haynta xafiisyada ugu sarreeya ee dowladnimada haddii hay'adaha hoos yimaada xafiisyadaas aysan bixin karin xasillooni siyaasadeed, caddeyn dastuur iyo midnimo qaran?

Awoodda madaxweynaha laguma cabbiro tirada mucaaradka siyaasadeed ee la jabiyay, wax ka beddelka qodobada dastuurka ama magacaabista dowladda ee la xakameeyay. Waxaa lagu cabbiraa awoodda lagu dhisayo hay'ado ka badbaada shaqsiyaadka xafiisyada haysta.

Daacadnimo Waa Inay Raacdo Mas'uuliyad

Si kastaba ha ahaatee, waxaa jira is-yaal aan raaxo lahayn oo ku jira mowqifka Hamza. Sida Ra'iisul Wasaaraha, ma aha qof dibadda ka ah oo ka faalloonaya guuldarrooyinka Soomaaliya. Wuxuu ka mid yahay hogaaminta fulinta ee mas'uulka ka ah maamulka dalka iyo jihada siyaasadeed.

Haddii dowladda ay tahay been, sida uu sheegay, mas'uuliyad noocee ah ayuu qaadanayaa si uu u ilaaliyo dowladdaas? Haddii kala qaybsanaanta qabiilka ay dhaawacday dowladnimada, maxay maamulka sameeyeen si ay u yareeyaan saameyntooda? Haddii nidaamka siyaasadeed uu ku socdo mustaqbal aan la hubin, maxay hogaamintu u fashilantay inay dhisto is-afgarad qaran oo la aamini karo? Su'aalahan lama iska indho-tiri karo.

Daacadnimada siyaasadeed waa mid qiimo leh, laakiin ma beddeli karto mas'uuliyadda siyaasadeed. Ra'iisul Wasaaruhu ma awoodi karo inuu kaliya muujiyo daciifnimada nidaamka isagoo aamusan ku saabsan ka qaybqaadashada maamulka uu leeyahay.

Waxa kale oo aan dowladda federaalka laga filan karin inay Dowladaha Xubnaha Federaalka aqbalaan awooddeeda iyada oo aan la yeelan talo macno leh, caddeyn dastuur iyo ixtiraam ku saabsan heshiiska federaalka.

Soomaaliya waxay u baahan tahay in ka badan wareeg kale oo bayaanno siyaasadeed. Waxay u baahan tahay heshiis la isla gartay oo wax ka qabta qaybinta awoodaha, sharciyadda doorashooyinka, khilaafaadka dastuuriga ah iyo xiriirka ka dhexeeya dowladda federaalka iyo dowladaha gobollada. Inta badan, waxay u baahan tahay hoggaan diyaar u ah inuu meel mariyo danaha muddada dheer ee dalka ka sarreeya himilooyinka degdegga ah ee dadka xilalka siyaasadeed haya.

Khudbad Ka Badan Ka Hadlahaheeda

Khudbaddii gaaban ee Hamza ayaa soo jiidatay dareenka dadweynaha maadaama ay muujisay waxyaabo badan oo Soomaalida ay muddo dheer fahmeen laakiin aan si toos ah loogu aqoonsan qof ka tirsan dowladda.

Muhiimadeedu waxay ku jirtaa ka bixitaanka khiyaaliga siyaasadeed. Sanado badan, Soomaalida waxay dhageysteen khudbado u dabaaldegaya midnimada qaran iyagoo arkaya kala qaybsanaan siyaasadeed, gorgortan qabiil iyo iska horimaad hay'adeed. Ra'iisul Wasaaraha ayaa si kooban u qaaday daboolka diblomaasiyadeed eeas.

Haddii hadalladiisu ay muujinayaan niyad jab dhab ah, farriin siyaasadeed oo loo dirayo madaxweynaha ama isku day uu ku doonayo inuu naftiisa ka fogaado guuldarrada maamulka, weli waa arrin furan oo lagu fasiri karo. Waxa aan la inkarin karin ayaa ah in erayadiisu dib u furay dood qaran oo aasaasi ah.

Soomaaliya ma dhisi karto dawlad-qaran iyadoo iska indhatiraysa in kala qaybsanaanta qabiilku ay jiraan. Sidoo kale, ma gaari karto midnimo federaal ah iyadoo la adeegsanayo cadaadis siyaasadeed, isbeddel dastuur oo hal dhinac ah ama heshiisyo doorasho oo lagu soo rogay iyada oo aan heshiis ballaaran la gaarin.

Dalka ma u baahna hoggaamiyeyaal kaliya oo fadhiyo ku leh kursiga madaxweynaha iyo wasiirrada. Waxay u baahan tahay hoggaamiyeyaal awood u leh inay dhisaan dawlad ay kursiyadan ka helaan awoodooda hay'ado shaqeynaya, sharciyad dastuuriga ah iyo ogolaanshaha dadka.

Hamza ma uusan bixin dariiq cad oo ka baxsan dhibaatada Soomaaliya, laakiin waxa uu sameeyay wax aad muhiim u ah: waxa uu si dadweyne u aqoonsaday in sheekada rasmiga ah ee midnimada qaran ay ka fog tahay xaqiiqda siyaasadeed. Kaliya taas ayaa ka dhigaysa khudbadiisa mid la xasuusan karo. Su'aasha hadda taagan ayaa ah in daqiiqaddii daacadnimada Ra'iisul Wasaaraha ay horseedi doonto isbeddel macno leh ama haddii ay noqon doonto mar kale dhacdo kale oo hogaamiye Soomaaliyeed uu runta ka sheegayo guuldarrada dalka iyada oo aan la samaynin wax ku filan oo lagu saxayo.

Abdiqani Haji Abdi

Email: [email protected]