Suugaanta Gurracan ee Dumarka loo Adeegsado

Suugaanta Soomaaliyeed waa mid ka mid ah aaladaha lagu gudbiyo taariikhda ummadda Soomaaliyeed, habdhaqankeeda, habfikirkeeda bulsheed, sida ay u wada nooshahay iyo guud ahaan anshaxeeda. Suugaantu, sideedaba, waa weel lagu kaydiyo garaadka, dhaqanka iyo waaya-aragnimada dadka maanta nool iyo kuwii hore u noolaa. Hadal suugaaneed oo jiilba jiil u gudbaa wuxuu dhaxalsiiyaa bulshada murti iyo aqoon; wuxuu, sidoo kale, sii noolayn karaa aragti mudan in dib loo eego.

Haddii aan si fudud u qeexno, suugaantu waa hadal loo yiri si farshaxannimo leh, oo leh dareen ama habdhac ka duwan hadalka caadiga ah. Waxay u kala baxdaa laba qaybood oo waaweyn: tix iyo tiraab. Tixda waxaa ka mid ah gabayga, geeraarka, jiiftada, hees-hawleedyada iyo heesaha casriga ah. Tiraabtana waxaa ka mid ah maahmaahyada, sheekafaneedda, sheekaxariirrada iyo murtida hiddaraaca ah.

Suugaanta Soomaalidu waa mid hodan ku ah sifaynta wanaagga iyo ka sheekaynta nolosha dadka Soomaaliyeed. Waxay soo bandhigtaa quruxda degaannada, xayawaanka ay dadku dhaqdaan, arrimaha lagu wada dhaqmo iyo xiriirka ragga iyo dumarka.

Marka si gaar ah loo eego suugaanta dumarka ka hadasha, waxaa ku jira oraahyo iyo tixo badan oo dumarka Soomaaliyeed loogu gefayo. Qaar ka mid ah maahmaahyada, heesaha iyo gabayadu waxay haweenka u sifeeyaan dad aan lahayn fikir ballaaran ama garaad lagu kalsoonaan karo. Waxay xukun guud ka soo saaraan caqligooda iyo kartidooda, iyaga oo aan tixgelinayn in gabadh kastaa tahay qof leh garaad, fikir iyo awood ay nolosheeda wax kaga qabsan karto.

Suugaanta noocaas ahi waxay dumarka Soomaaliyeed ku abuuri kartaa dareen liidasho ah oo aanay mudnayn. Waxaa dhici karta in gabar soo koraysaa, marka ay marar badan maqasho in dumarku aanay wax qaban karin ama aan taladooda la qaadan karin, ay ka labalabayso muujinta fikirkeeda. Oraahyadaas waxaa sidoo kale loo adeegsan karaa in lagu aamusiyo haweenka doonaya in ay ka hadlaan xuquuqdooda, baahiyahooda iyo waxyaabaha aanay raalli ka ahayn.

Dumarka iyo raggu waa dad Ilaahay abuuray, mid kastana leh xuquuq iyo waajibaad. Gabadha Soomaaliyeed, sida dumarka kale ee adduunka ku nool, waxay doonaysaa in ay nolosheeda kaalin ku yeelato, iyada oo diinteeda haysata, wixii Ilaahay farayna samaynaysa, wixii uu ka reebayna ka fogaanaysa.

Hasayeeshee, waxaa jira xaalado ay gabadhu aragti gurracan kala kulanto bulshada. Wax ay u aragto qalad ayaa mararka qaarkood loogu dhigaa wax sax ah, iyada oo maahmaahyo iyo gabayo loo soo daliishanayo. Haddaba, aan eegno qaar ka mid ah maahmaahyada dumarka loo adeegsado:

“Dumarku waa carruur cago weyn.”

“Abaal raaga rag baa leh, mid baaqdana haween baa leh.”

“Indheergarad ragna way ku yar tahay, naagana kuma jirto.”

“Reer haddii uu halaabi rabo, habar baa hoggaanka u qabata.”

“Rag qawl baa xira, dumarna meher.”

“Gabadhi waa meel xun joog.”

“Shir naagood oo shan dhaafay waa shar.”

“Tolkaaga iyo xaaskaaga midna looma xoog weynaado.”

“Rag gar baa kala saarta, dumarna jaan.”

“Walaashaa iskuma hubtidee, seedigaa ha iska hallayn.”

“Sir naageed lama sal gaadho.”

“Dumar iyo carruurba la isma ciyaar baro.”

“Naago iyo dheri yaraan ma laha.”

“Cindiga naageed iyo cir roobaad midna lama malayn karo.”

“Kas dumar oo kadalloob, rag kaaga danbeeyay kaad ku ogayd ma aha.”

“Doqon iyo naag nimay legdaan kama kacaan.”

“Talo dumar tagdarro ayay u dhacdaa.”

“Naag been waa lagu soo xero geliyaa, run baa lagu dhaqaa.”

“Naagi nin ay taqaan nin ma mooddo.”

“Dumar iyo dameerraba ducolaan ayay tarmaan.”

“Naag waa balaayo loo baahan yahay.”

“Sirtaada naag looma sheegto.”

“Naagta carrabkeedu waa seef aan mirirayn.”

“Gabar nin dhali karaa dhiqi kara.”

“Tol yarraaday, tafo naagood baa laga dayaa.”

Maahmaahyadan iyo kuwo kale oo badan ayaa dumarka laga adeegsadaa. Haddii si xeeldheer loo akhriyo, waxaa muuqanaysa in qaar badan oo ka mid ahi haweenka ku sifaynayaan wax aan wanaagsanayn. Qaarkood waxay dumarka la simayaan carruur; qaar kalena waxay ka fogaynayaan talada, hoggaaminta ama kalsoonida. Sidaas ayuu hadal kooban oo la iska yiraahdo u noqon karaa xukun guud oo lagu qiimeeyo haweenka, halkii qof walba lagu eegi lahaa garaadkiisa iyo waxqabadkiisa.

Marka laga soo tago maahmaahyada, waxaa jira gabayo iyo heeso dumarka looga hadlay, kuwaas oo abwaannada iyo fannaaniinta qaarkood ku tilmaameen waxyaabo laga baaqsan karayay. Waxaa ka mid ah tixdan:

Gabay: “Haddii dumar talo lagu halleeyo”

Haddii dumar talo lagu halleeyo, way hallaabaane,

Halkii ay u jeedaan baa lagu wada hoobtaaye,

Hog madow iyo god bay kugu hoggaanshaane,

Hortaada bay qoslaan, hadhowna kugu hiishaane,

Haween waa caqligooda, mid dhex yaal labada hiliboode.

Hees:

Wuxu waa haweenoo,

Haweenna waa carruuroo,

Markay hoyga kuu gashoo,

Oo habeenno kuu dhaxdoo,

Jinni baa u heesee.

Tixahani waxay ina tusayaan in dumarka Soomaaliyeed wax badan oo aysan mudnayn looga sheegay qaybo ka mid ah suugaanta. Hadalkaas waxaa sii xoojin kara in maahmaahda, gabayga ama heestu ay si fudud xusuusta ugu haraan, dabadeedna loogu celceliyo iyada oo aan laga fiirsan aragtida gurracan ay haweenka ka gudbinayaan.

Waxaa kaloo mudan in la xusuusto in haweenka Soomaaliyeed aanay suugaanta ku ahayn oo keliya dad laga hadlay. Iyaguna way curiyeen, way qaadeen, waxayna dhaxal geliyeen heeso iyo maansooyin. Mid ka mid ah diiwaannada heesaha Soomaaliyeed waxaa lagu xusay 193 heesood oo ay curiyeen haween Soomaaliyeed. Kaalintaas hal-abuur waxay ballaarinaysaa sawirka haweenka ee laga dhex arko suugaanta.

Haddii facii hore ee Soomaaliyeed ay sidaas silloon uga hadleen dumarka, sebenkan la joogo waxaa muuqata kaalinta ay haweenku ka qaataan dhinacyada kala duwan ee nolosha, hadday tahay siyaasadda, waxbarashada, shaqada ama daryeelka bulshada. Waxay qabtaan hawlo mug leh oo aan looga maarmi karin.

Sidaas darteed, jiilka maanta jooga waxaa la gudboon in uu dib u eego oo ka fiirsado hadalladii gurracnaa ee dumarka loo adeegsan jiray, kana fogaado in uu sii gudbiyo oraah xaqiraad xanbaarsan. Suugaanta waa la dhowri karaa, iyada oo isla mar ahaantaasna si garasho leh loo lafagurayo figradaha iyo nuxurrada ay gudbinayso.