Mayaanka Sharafta iyo Hantida: Qodobbada Kaxeynaya Hogaaminta Siyaasadeed ee Soomaaliya

Waxaa qoray Abdelkarim A Haji Hassan

Inta badan nidaamyada awoodda leh, awoodda, caan noqoshada, iyo hanti ma kala go'aan, maadaama xafiiska siyaasadeed uu noqdo qalab loogu talagalay hodantinimo shaqsiyeed, badbaadada siyaasadeed, iyo kor u qaadista sharafka dadweynaha. Cilmi-baaris ay sameeyeen hay'adaha sida Carnegie Endowment, Jaamacadda Harvard, iyo tiro badan oo ka mid ah xarumaha fikradaha siyaasadeed ayaa muujinaya sida hogaamiyeyaasha awoodda leh ay uga faa'iidaystaan xafiiska dadweynaha si ay u hodmeen oo ay u xoojiyaan siyaasadooda, iyagoo ka faa'iidaysanaya hay'adaha iyo kheyraadka dowliga ah si ay u xoojiyaan awoodda, u dheereeyaan xukunka, iyo u ilaaliyaan danaha elitka, badanaa iyagoo khatar gelinaya hay'adaha dimuqraadiga ah iyo danaha guud ee bulshada.

In ka badan seddex iyo toban sano ka dib burburkii dowladda dhexe, Soomaaliya waxay weli ku jirtaa xaalad amni darro, kala qaybsanaan siyaasadeed, daciifnimo hay'adeed, iyo saboolnimo joogto ah. Maamuladii is daba joogay ayaa soo maray, mid walbana wuxuu ballan qaaday inuu dib u soo celin doono dowladnimada iyo inuu hagaajin doono nolosha muwaadiniinta. Si kastaba ha ahaatee, dalka wuxuu ku jiraa wareeg caadi ah: hogaamiyeyaashu si xun ayey u tartamaan awoodda, halka waajibaadka aasaasiga ah ee amniga dowladda, adeegyada dadweynaha, iyo ilaalinta kheyraadka dadweynaha aan la fulin.

Krisiiska Soomaaliya badanaa waxaa lagu sharxaa tartanka qabiilka, argagixisada, khilaafaadka federaalka, ama faragelinta shisheeye. Arrimahan waa kuwo dhabta ah, laakiin ma sharxaan guuldarada dhexe: hogaaminta siyaasadeed ee marar badan ku guuldareysatay inay mudnaanta siiso raadsashada iyo ilaalinta awoodda ka hor danaha qaranka. Dhibaatadu ma ahan oo kaliya in dowladdu daciif tahay. Waa in kuwa loo igmaday dib u dhiska ay marar badan u arkeen xafiiska siyaasadeed abaal marin la qabsado, halkii ay ka ahaan lahayd waajibaad la fulinayo.

Caddeynta ugu cad cad waa masaafada u dhaxaysa xuquuqda ay leeyihiin madaxda siyaasadeed iyo xaaladaha ay la kulmaan Soomaalida caadiga ah. Halka hogaamiyeyaashu ay ku heshiinayaan jagoyinka, isbahaysiga, iyo tartanka siyaasadeed ee xiga, malaayiin ayaa weli wajahaya daryeel caafimaad oo aan ku filnayn, iskuulo liita, shaqo la'aan, barakac, amni darro, khataraha deegaanka, saameynta isbeddelka cimilada iyo helitaanka adeegyo muhiim ah oo xaddidan.

Dadweynaha waxaa la weydiisanayaa inay adkeysan karaan dhibaatooyinka iyo inay sameeyaan sacrifices, halka kuwa sare ay ku mashquulsan yihiin badbaadada siyaasadeed iyo qaybinta saameynta iyo ururinta hantida.

Dalku wuxuu ku jiraa gacanta madaxda siyaasadeed

Darajooyinka caalamiga ah ee dalka ayaa muujinaya baaxadda guuldaradaas. Liiska Indhaha Musuqmaasuqa ee Transparency International 2025 wuxuu Soomaaliya siinayaa 9 ka mid ah 100, isagoo dhigaya 181aad 182 dal.

Liiska 2026 ee Dowladaha Daciifka ah wuxuu Soomaaliya u aqoonsan yahay dalka ugu daciifsan adduunka - dhanka hoose ee caalamka. Liiska 2026 ee Nabadda Caalamiga ah, Soomaaliya waxay ku taallaa 153aad 163 dal - 11aad dhanka hoose.

Liiska Ibrahim ee Maamulka Afrika ee Mo Ibrahim Foundation wuxuu Soomaaliya dhigaya 53aad 54 dal oo Afrika ah, iyadoo leh dhibcaha guud ee maamulka 25.5 ka mid ah 100. Liisaskani waxay cabbiraan cabbirro kala duwan - musuqmaasuqa la dareemayo ee qaybta dadweynaha, daciifnimada dowladnimada, nabadgelyada, iyo maamulka - laakiin wadajir waxay sawir xun ka bixinayaan dal weli ku jira dhanka hoose ee cabbirrada badan ee caalamiga ah ee waxqabadka dowladnimada.

Hogaamiyeyaasha siyaasadeed ee Soomaaliya Qiimayntan waa in aan la iska indho-tirin sida tirakoob ama aan si buuxda loogu eedaynin duruufaha ka baxsan xukuumadda. Waxay muujinaysaa tobanaan sano oo guuldarro siyaasadeed ah iyo awood la'aanta hogaamiyeyaasha isdaba-joogga ah inay dhisaan hay'ado ilaalin kara kheyraadka dadweynaha, fulin kara sharciga, bixiya amniga, iyo adeegyada. Dalka ma horumari karo marka musuqmaasuq uu ku dhisan yahay, awoodda dadweynaha la tartamayo, iyo hay'adaha loogu talagalay in ay u adeegaan muwaadiniinta ay yihiin kuwo zaad ah ama saameyn siyaasadeed ku leh.

Si kastaba ha ahaatee, raadsashada awoodda kaliya maaha qayb ka mid ah dhibaatada. Soomaaliya, xilka dadweynaha ayaa si xawli ah loogu xiriiriyay hanti shaqsiyadeed, sharaf, iyo aqoonsi siyaasadeed.

Qaar badan oo ka mid ah dadka siyaasadda, soo jiidashada hogaaminta waxay u muuqataa inay ka yar tahay fursadda adeegga iyo in ka badan tahay helitaanka, darajada, iyo nasiibka la socda haynta xilka. Madaxweynenimada, jagooyinka wasiirrada, kuraasta baarlamaanka, iyo magacaabista sare ayaa loo arkaa abaalmarinno tartan siyaasadeed oo xooggan.

Su'aashu waa mid aan laga fursan karin: ma hogaamiyeyaashu waxay raadinayaan xilka dadweynaha si ay u adeegaan Soomaaliya, mise si ay u helaan caan iyo nasiibkooda?

Villa Soomaaliya ayaa noqotay astaan muuqata oo tartankan ah. Madaxweynenimada iyo siyaasadda madaxweynaha ayaa marar badan lagu xakameeyay dhaqdhaqaaqyo lagu haysto ama lagu soo ceshado awoodda, lagu dhiso isbahaysiyo siyaasadeed, lagu abaalmariyo xubnaha qoyska iyo xiriirada qabiilka, taageerayaasha, iyo lagu xoojiyo xakameynta hay'adaha iyo kheyraadka dowladda. Dagaalka madaxweynenimada badanaa wuxuu ka helo tamar siyaasadeed ka badan dhibaatooyinka degdegga ah ee dalka. Mudnaanta qaran waxay noqotaa mid labaad marka la eego xisaabaadka dadka doonaya inay sii joogaan xilka.

Raadintaani waxay fududahay daciifnimada hay'adaha madaxbannaan. Baarlamaanka marar badan wuu ku guuldareystay inuu si adag oo joogto ah u kormeero fulinta, halka garsoorkuna uu ka maqan yahay madaxbannaanida iyo xoogga hay'adaha ee lagama maarmaanka u ah in lagu xisaabtamo mas'uuliyiinta awoodda leh.

Markii hay'adaha mas'uulka ka ah kormeerka dowladda, dhaqan gelinta xadidaadaha dastuuriga, iyo baaritaanka isticmaalka khaldan ee kheyraadka dadweynaha aysan si madaxbannaan u dhaqaaqin, fulintu waxay wajahaysaa xaddidaadyo aad u yar. Xisaabtanka wuxuu noqdaa mid xul ah, waxaana xafiiska dadweynaha lagu dhaafayaa khatar weyn oo ku saabsan in la isticmaalo.

Saamaynta ayaa muuqata xaaladda dalka, taasoo aan si toos ah u aragnaa: kheyraadka dadweynaha ayaa lagu khasaarinayaa musuqmaasuq, faragelinta siyaasadeedna waxay dhaawacaysaa hay'adaha dowliga ah, amni darradu waxay curyaamisaa hawlaha dhaqaale, iyo dagaallo awood oo aan dhammaad lahayn ayaa ka leexinaya hoggaamiyeyaasha siyaasadda mas'uuliyaddooda ah in ay maamulaan dalka. Guuldarradani waxay sii socotaa afarta sano ee la soo dhaafay, kaliya si loo soo celiyo xoogga iyo dib-u-hawlgallo cusub si loo ilaaliyo xakameynta siyaasadeed.

Tani ma ahan waddo waarta oo lagu dhisayo dowlad. Waa wareeg ilaalinaya fasalka siyaasadeed halka ay ka tagto dhibaatooyinka aasaasiga ah ee dalka aan la xallin.

Sharafta Kumeelgaarka ah ee Awoodda Siyaasadeed

Awoodda siyaasadeed waa kumeelgaar, laakiin saamaynta sida loo isticmaalo waxay qeexi kartaa qaran jiilal badan. Kuwa raadinaya xafiiska dadweynaha si ay u helaan caan, hanti, iyo sharafta shaqsiga waxay ku raaxaysan karaan fursadaha awoodda muddo gaaban, laakiin marka awooddaasi dhammaato, waxa hadhay waa dhaxalkooda ama dhaawaca ay ka tagaan.

Somaliya ma u baahna tartan kale oo abaalmarintiisu tahay xakameynta Villa Somalia. Waxay u baahan tahay hoggaamiyeyaal diyaar u ah inay dalka ka horeeyaan xaalada siyaasadeed ee ay ku jiraan, aqbalaan xadidaad ku saabsan awooddooda, oo go'aankooda u gudbiyaan kormeer madax-bannaan.

Kheyraadka dadweynaha waa in si hufan loo maamulaa; baarlamaanka waa in uu madax-bannaan yahay oo xukuumadda la xisaabtamaa; maxkamadaha waa in ay awoodaan inay ka shaqeeyaan iyada oo aan cadaadis siyaasadeed la saarin; iyo magacaabista dadweynaha waa in ay u adeegtaa dalka halkii ay abaalmarin lahayd qabiil iyo daacadnimo siyaasadeed.

Ugu dambeyntii, imtixaanka hoggaaminta ma aha inta uu qofku xilka haysto, inta saameyn ah ee uu ururiyo, ama sida si weyn loo xasuusto magaciisa. Waa in muwaadiniintu ay ammaan badan yihiin, hay'adaha dadweynaha ay xoog badan yihiin, musuqmaasuqa la yareeyo, iyo dalka si wanaagsan loo maamulo marka hoggaamiyahani ka tago xilka. Ilaa heerka siyaasadeed ee Soomaaliya lagu qiimeeyo heerarkan, caan iyo hanti ayaa sii wadi doonta inay ka sarreyso adeegga dadweynaha—iyo dadka Soomaaliyeed ayaa sii wadi doona inay bixiyaan qiimaha.

Ugu dambeyntii, taariikhdu waxay xasuusataa hoggaamiyeyaasha ma aha hanti ay ururiyeen ama awood ay haysteen, laakiin waxa ay u qabteen dadka ay u adeegayeen iyo qaranka ay ku aaminteen.

Abdelkarim A Haji Hassan

Email: [email protected]

——-

Maqaallada La Xiriira

Maamulka iyadoo la adeegsanayo patronage: Sababta Soomaaliya ay u sii trapped ku jirto dhibaato By Abdelkarim A Hassan

Cadaadiska talo-bixinta: Magacaabista aan ujeeddo lahayn By Abdelkarim A Hassan