Imtixaanka Wadahadalka: Isbeddelka Dimuqraadiyadda Soomaaliya iyo Khilaafka Ku Saabsan Sharciyadda Doorashada

Waxaa qoray Nur Hassan Gure (Nurdin)

Himilooyinka Codbixinta Caalamiga ah iyo Hooska Maamulka Hal-Qof

Khudbad qaran oo lagu qabtay fiidnimadii October 25, 2026, Madaxweynaha Hassan Sheikh Mohamud wuxuu u jeediyay shacabka Soomaaliyeed farriin laba qeybood ah oo ka kooban difaac xooggan oo ku saabsan isbeddelka maamulka ee doorashooyinka hal-qof, hal cod iyo casuumaad rasmi ah oo loogu talagalay hogaamiyayaasha mucaaradka si ay uga qayb galaan shir qaran oo muhiim ah oo ka dhacaya Muqdisho oo la qorsheeyay in lagu qabto November 14 ilaa 18. Kadib khudbadda, Madaxtooyadu waxay soo xulatay afar kooxood oo siyaasadeed oo muhiim ah—Xisbiga Nabad iyo Nolol, Golaha Mustaqbalka Soomaaliyeed, Madasha Midnimada Qaranka, iyo Umbrella-ka Bulshada Rayidka—taasoo keentay dood weyn oo dadweyne ah oo ku saabsan in wada hadalkan uu yahay dadaal dhab ah oo lagu heshiinayo aragtiyada qaranka ee is khilaafsan ama kaliya istaraatiijiyad qorsheysan oo lagu xaqiijinayo taageero loogu talagalay natiijo siyaasadeed oo hore loo go'aamiyay.

Isku dayga Madaxweynaha ee ah in doorashooyinkii dhawaa loo sawiro sidii guul dimuqraadi ah oo nabad ah ayaa qarinaya walaacyo culus oo ku saabsan kalsoonida, hufnaanta, iyo sharciyadda guud ee habka. In kasta oo difaaca mabda'a dimuqraadiyadda ee codbixinta caalamiga ah uu yahay mid aasaasi ah, haddana kaliya ma aha mid ku filan; dowladda federaalka waa inay si cad u muujiso in ay si cadaalad ah, hufan, oo waafaqsan sharciga u fulisay mabda'aan, iyadoo la hubinayo in qaabka “hal-qof, hal-cod” uusan noqon mid ku dhisan hadal siyaasadeed madhan oo loo isticmaalo in lagu sharaxo farsamooyinka doorashooyinka ee qaldan ama lagu xoojiyo awoodda fulinta.

Dimuqraadiyad dhabta ah laguma cabbiro amaan iskiis ah ama fulinta kaliya ee codka, laakiin waxaa lagu cabbiraa awoodda dadweynaha ee si xor ah u dooran kara wakiiladooda iyada oo loo marayo nidaam la xaqiijin karo, mas'uul ah, oo sharci ahaan sax ah oo aan ku jirin qasbid. Sidaa darteed, baaritaanka habka doorashada waa waajibaad muwaadiniin ah halkii uu ka ahaan lahaa xadgudub ku ah xuquuqda dadka, waana waajib saaran dowladda inay ka jawaabto dhaliilahaas iyadoo la adeegsanayo xog dhab ah oo hufan iyo dood macquul ah halkii ay ka shaki gelin lahayd ujeeddooyinka aasaasiga ah ee dhaliilayaasha.

Inkastoo Madaxweynaha si cad u qiray in dimuqraadiyadda jilicsan ee Soomaaliya ay weli tahay mid aan dhamaystirnayn—qirasho muhiim ah oo aqoonsanaysa xanuunada koraya ee dowlad soo kabata—maamulka siyaasadeed ee dhabta ah wuxuu u baahan yahay in si firfircoon loo aqoonsado daldaloolada nidaamka iyo in la saxo ka hor inta aysan noqonin dhaqanka caadiga ah. Iyadoo aan la helin guddi doorasho oo madax-bannaan, meel ciyaar oo dhab ah oo loogu talagalay dhammaan tartamayaasha siyaasadeed, xeerar doorasho oo cad oo aan mugdi ku jirin, iyo garsoor madax-bannaan oo awood u leh inuu si dhexdhexaad ah u xalliyo khilaafaadka, wax kasta oo sheegasho ah oo ku saabsan guusha dimuqraadiyadeed waxay ahaan doonaan kuwo su'aal gelin leh oo u nugul shaki weyn oo gudaha iyo caalami ah.

Falanqaynta Xogta Doorashada, Ka-dhaafidda Codbixiyayaasha, iyo Saameynta Goboleed

Si loo muujiyo guusha la dareemayo ee xukuumaddiisa, Madaxweynaha wuxuu xusay tirakoobyo qaran oo baaxad leh, isagoo muujinaya in doorashooyinka ay ka dhaceen 50 degmo oo ay ka qayb galeen 1,824,853 codbixiye oo diiwaangashan, iyadoo la adeegsanayo 1,102 xarumood oo codbixineed si loo fududeeyo 26,742 musharax oo tartamaya 1,435 kursi oo maxalli ah, taasoo keentay in in ka badan hal milyan oo cod la dhiibo. Si kastaba ha ahaatee, tiradani oo kaliya la soo bandhigo waxay si xun u qalloocin kartaa sheekada qaran, gaar ahaan maadaama Guddiga Doorashooyinka iyo Xuduudaha Qaranka (NIEBC) aysan weli soo saarin warbixin dhamaystiran oo si madax-bannaan loo xaqiijiyay oo faahfaahinaysa xaqiiqooyinka faahfaahsan ee codbixinta.

Markii la baarayo xogta goboleed ee gaarka ah, sida tirada NIEBC ee gobolka Banaadir oo muujinaysa in kaliya 503,916 codbixiye ka qayb galay 918,890 muwaadin oo diiwaangashan ay dhab ahaan cod dhiibeen—taasoo mataleysa ka qaybgal dhan 54.8 boqolkiiba, waxay noqoneysaa mid cad in 40 ilaa 45 boqolkiiba codbixiyeyaasha diiwaangashan ee dalka oo dhan ay ka maqnaadeen habka. In kasta oo diiwaangelinta codbixiyeyaashu ay asal ahaan muujinayso rabitaan hore oo ah in lagu lug yeesho waajibaadka bulshada, ka maqnaanshaha ballaaran maalinta doorashada ayaa si xoog leh u tilmaamaya in ay jiraan dhibaatooyin ballaaran oo la xiriira ka mid noqoshada, dabeecad siyaasadeed oo aan dan lahayn, guuldarrooyin farsamo, ama kalsooni darro aasaasi ah oo ku saabsan daahfurnaanta codka, taasoo kor u qaadaysa su'aalo muhiim ah oo ku saabsan sida cabashooyinka maxalliga ah loo xalliyay iyo sababta xogta heerka xarumaha codbixinta ay u tahay mid aan la heli karin si madax-bannaan loo xaqiijiyo.

Intaa waxaa dheer, iyadoo Madaxweynaha si proud ah u xusay maalin doorasho aan rabshad lahayn oo ah guul amni oo weyn, sheekadan si taxadar leh loo diyaariyey waxay si firfircoon u diidaya xasilooni darro ballaaran oo goboleed iyo deegaanada siyaasadeed ee si qoto dheer loo muransan yahay oo ka dhashay ka hor doorashada. Gobolka Koonfur Galbeed, halkaas oo mucaaradka gebi ahaanba ka booday doorashadii May 11, magaalada Baydhabo ayaa la kulantay iska horimaadyo soo noqnoqda iyo khilaaf joogto ah oo ku saabsan maamul, taasoo caddeyneysa in maalin codbixin ah oo deggan aysan dib u ansixin karin qaab doorasho oo si qoto dheer loo muransan yahay oo ka reebaya.

Madaxweynaha sidoo kale wuxuu iftiimiyay siyaasiyiinta aqbalay natiijooyinka, isagoo si dadweyne ugu hambalyeynaya Madaxweynaha cusub ee Galmudug Liibaan Axmed Xasan (Shuluq) iyo Madaxweynaha dib loo doortay ee HirShabelle Cali Guudlawe oo ah calaamad muujinaysa is-afgarad qaran oo sii kordhaya, hase yeeshee, hambalyeyn guuleystaha ma ahan in la ansixiyo nidaamka hoose, waxaana dadka horey u dhaleeceeyay qaab-dhismeedka ay tahay inay bulshada u sharxaan haddii cilladaha dhismaha si dhab ah loo xaliyay ama haddii taageeradoodu ay ahayd kaliya xushmad ganacsi.

Sheekada socda ee Galmudug waxay si fiican u muujinaysaa xanuunka hay'adaha; in kasta oo Maxkamadda Sare si geesinimo leh u baabi'isay doorashadii 30ka Luulyo taasoo caddeyneysa in qaar ka mid ah hay'adaha dowliga ah ay weli awood u leeyihiin inay kormeeraan si madax-bannaan, xisbigii guuleystay codka la baabi'iyay, Towfiiq, ayaa si lama filaan ah looga reebay dib u doorashada 30ka Sebtembar sababo la xiriira waqtiga maamul ee si weyn loo muransan yahay, taasoo muujinaysa in nidaam doorasho oo la aamini karo uu xaqiijinayo in sixitaanka birokrasi aysan abuurin cabashooyin cusub oo gebi ahaanba ah iyo in aysan sii wadin in la reebo ciyaartoyda siyaasadeed ee saxda ah.

Khilaafka ku saabsan Awoodaha, Waqtiga Dastuuriga, iyo Culeyska Shirweynaha Noofembar

Xilliga ugu cadcad ee khudbadda qaranka ee Madaxweynaha ayaa ahaa kala soocidda uu si ula kac ah u sameeyay ee u dhexeeya "talo" iyo "la-talin," isagoo si xoog leh u dooday in awoodda go'aan qaadashada fulinta ay tahay in si weyn loo dhexeeyo si looga hortago in dalka uu galo fowdo maamul. Inkasta oo si guud loo fahamsan yahay in laanta fulinta ay tahay in ay maamusho oo ay fuliso siyaasadda, awoodda keligeed ee nidaamka federaalka waxaa si adag u xaddidaya xeerarka dastuuriga, taasoo macnaheedu yahay in maaraynta arrimaha maamul ee joogtada ah ay si weyn uga duwan tahay in si keligeed ah loo go'aamiyo qaab-dhismeedka aasaasiga ah ee Dastuurka, heshiisyada awood-qaybsiga federaalka, iyo xeerarka aasaasiga ah ee tartanka siyaasadeed.

Q قلبka khatarta qaranka ee hadda jira ayaa ah khilaaf weyn oo ku saabsan waqtiga sharciga ah ee dowladda; maamulka ayaa sheeganaya in awooddiisu ay sii socoto ilaa May 2027, isagoo tixraacaya codbixinta aad u muran badan ee Baarlamaanka ee March 2026 si keligeed ah loogu kordhiyo muddadiisa afar ilaa shan sano, halka mucaaradka si xoog leh u doodayo in muddada sharciga ah ee Baarlamaanka ay dhammaatay April 2026 iyo tan Madaxweynaha ay dhammaatay May 2026. Sidaas darteed, kooxaha mucaaradka ayaa gebi ahaanba diiday jadwalka doorashada ee ay soo saartay NIEBC 15-kii Oktoobar, kaasoo jadwal u sameynaya doorashooyinka baarlamaanka iyo madaxweynaha 2027, isagoo dejinaya masraxa khilaaf dastuuriga ah oo muujinaya in shirweynaha Noofembar ee soo socda uusan noqon karin kaliya hawl la-talin oo dusha laga saaray, maadaama jawaabta xooggan ee dadweynaha ee qaabka Madaxweynaha ee "la-talin" ay horey u muujisay in kalsoonida siyaasadeed ay si khatar ah u dhamaatay.

Si loo helo is-afgarad siyaasadeed oo dhab ah oo ka dhasha shirweynaha soo socda ee Noofembar 14, mas'uuliyadda waa in si siman loo wadaagaa, taasoo u baahan in mucaaradka ay yimaadaan iyagoo hubaysan, ma ahan oo kaliya cabashooyin taariikhi ah laakiin sidoo kale soo jeedinno wax ku ool ah oo pragmatig ah oo xallin kara kala qaybsanaanta weyn ee siyaasadeed. Si loo kor u qaado wada hadalkan oo loo beddelo is-afgarad taariikhi ah, shuruudo saddex ah oo muhiim ah oo aad u adag ayaa si fiican loo buuxin karaa: rakibidda dhexdhexaadiye la isku halayn karo oo si dhexdhexaad ah u hogaaminaya wadahadalada khatarta leh; diyaar u ahaanshaha in la xalliyo cabashooyinka heer dowlad iyadoo laga yaabo in la hakiyo ama dib loo eego natiijooyinka doorashooyinka si gooni ah loo qabtay ee Galmudug, HirShabelle, iyo Koonfur Galbeed si loo hubiyo in mucaaradka aysan kaliya aqoonsanayn xaqiiqooyinka la dejiyay; iyo in dib-u-heshiisiinta qaab-dhismeedka doorashada 2027 iyo dib-u-habaynta guud ee NIEBC lagu daro bartamaha ajendaha.

Ugu dambeyntii, dhaxalka siyaasadeed ee madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud waxaa lagu qeexi doonaa ma ahan difaaciisa hadal ee diiwaanka maamulka, laakiin awooddiisa dhab ah ee is-afgarad dimuqraadi ah iyo diyaar u ahaanshihiisa in uu aqoonsado oo uu saxdo khaladaadka hay'adaha. Wacitaanka wada hadal kaliya wuxuu leeyahay miisaan taariikhi ah haddii dhammaan dhinacyada ka qaybgalaya ay haystaan awood muuqata oo ay ku qaabeeyaan natiijada ugu dambeysa, taasoo macnaheedu yahay in cabirka dhabta ah ee guusha ee fooramka Noofembar uusan ku xirnayn sharafta liiska ka soo qaybgalayaasha, laakiin ku xirnaan doonto qaabeynta heshiis qaanuuni ah, cadaalad ah, iyo dimuqraadi ah oo si ammaan ah u hagi kara Soomaaliya inta lagu jiro isbeddelkeeda jilicsan.

Gabagabo: Jidka Jilicsan ee Hore iyo Imtixaanka Ugu Dambeeya ee Hogaaminta

Shirka soo socda ee bisha Nofembar wuxuu matalayaa xilli muhiim ah oo ku saabsan tijaabada dimuqraadiyadeed ee jilicsan ee Soomaaliya, isagoo u adeegaya sidii imtixaanka ugu dambeeya ee maamulka Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo mucaaradka mideysan. Inkastoo dadaalka ballaaran ee dowladda federaalka ee ku aaddan codbixinta guud ee hoos timaadda qaabka “hal qof, hal cod” uu calaamad u yahay isbeddel taariikhi ah oo ka duwan doorashooyinka aan tooska ahayn ee ku saleysan qabiilka, sharciyadda isbeddelkan waxay si buuxda ugu tiirsan tahay fulinta midaysan, hufan, iyo sharci ahaan sax ah halkii laga raaci lahaa amarro fulineed oo kali ah.

Haddii wada hadalka la qorsheeyay uu noqdo hawl aan waxba tarayn oo kaliya loogu talagalay in lagu ansixiyo jadwalka doorashada 2027 ee muranka dhaliyay iyo in la xaqiijiyo doorashooyinka dowlad goboleedyada oo kali ah, kala qaybsanaanta siyaasadeed ayaa si shaki la'aan ah u ballaaran doonta, taasoo khatar gelinaysa xasilloonida hay'adaha ee lagama maarmaanka u ah ka hortagga khataraha amniga qaranka ee socda.

Dhanka kale, haddii labada dhinac ay gelaan wadahadalka iyagoo si dhab ah u doonaya inay isfahmaan si loo dhiso hab doorasho oo madax-bannaan, wax looga qabto cabashooyinka gobollada, iyo in la sameeyo khariidad la aqbali karo oo loogu talagalay doorashooyinka soo socda, Soomaaliya waxay ka soo bixi kartaa qaab siyaasadeed oo dib loo cusboonaysiiyay, adkeysi leh. Ugu dambeyntii, cabirka dhabta ah ee isbeddelkan dimuqraadiyadeed laguma ogaan doono khudbadaha sarreeya ama tirakoobka aan la xaqiijin, laakiin waxay ku jirtaa awoodda muuqata ee hoggaamiyeyaasha Soomaaliya inay mudnaanta siiyaan midnimada qaranka halkii ay ka noqon lahaayeen midnimo siyaasadeed oo xisbiyo.

Nur Xasan Gure (Nurdin)

Email: [email protected]