Dabin Ganacsi—Dahabkaaga ku Badalo Nacnac

By Dr. Abdulkadir Osman Farah

Boqor ayaa mar u diray boorso lacag dahab ah aqoonyahan, isagoo ka filaya taageero siyaasadeed. Aqoonyahanku wuu diiday hadiyadda.

Qoyskiisa iyo asxaabtiisa dhow ayaa dhaleeceeyay go'aankiisa. Wuxuu ka jawaabay sheeko ku saabsan bisad guri oo marar badan booqata qasriga boqortooyada si ay u hesho “lufluf” (hadhaag).

Maalin maalmaha ka mid ah, bisad duurjoog ah ayaa maraysay oo weydiisay, “Maxaad mar walba u raacdaa ‘lufluf’kooda?” Bisadda qasriga ayaa ka jawaabtay, “Iyadoo boqorka aan joogin, waxaan gaajoon doonaa.” Bisadda duurjoogta ah ayaa ka jawaabtay, “Xusuusnow, boqorka iyo dhoobo waxay ka helaan cunto isku dhul. Waxaan jeclaan lahaa inaan cuno qori qallalan xoriyad halkii aan ka cuni lahaa hilib qani ah addoonsi” (ha illoobin in cuntada boqorka iyo tan dixriga ay isku dhul/ciid ka baxdo.

In aan addoonsi ku cuno hilib shilis, waxaa iiga roon in aan xornimo ku calaliyo qori qallalan).

Sheekadu waxay muujinaysaa sida madaxda, aqoonyahannada, qoysaska, iyo shabakadaha ballaaran ay u raaci karaan himilooyin is khilaafsan. Siyaasiyiintu badanaa waxay raadiyaan inay ilaashadaan awoodda. Aqoonyahannadu waxay raadiyaan inay soo saaraan oo ay wadaagaan aqoon. Qoysaska iyo asxaabta dhow waxay diiradda saari karaan buuxinta baahiyaha maalinlaha ah. Mudnaantan waxay is khilaafi karaan oo ka hortagi karaan isbeddel iyo heshiis.

Xaalad isku mid ah ayaa ka soo baxaysa xarun bulsho oo Soomaaliyeed oo ku taalla magaalo ka tirsan gobolka Scandinavia. Galab dambe oo xagaaga ah, saaxiibbadu waxay isugu yimaadaan shaah iyo dood ku saabsan siyaasadda dalka martida ah iyo dalkooda hooyo.

Mid ka mid ah ayaa yiri, “Dalka hooyo ayaa arkay horumar dhiirrigelin leh. Siyaasiyiin go'aan qaadasho leh ayaa helay caawimaad dibadda ah oo loogu talagalay mashaariicda biyaha, caafimaadka, iyo waddooyinka.” Mid kale ayaa ku daray, “Mashaariicdan waxay ka caawin karaan in la joojiyo khilaafka iyo in la taageero nabadda.” Macallin hawlgab ah oo ag jooga ayaa su'aal ka keenay gabagadooda.

“Dadku waxay ka faa'iidi karaan mashaariicda kala duwan,” ayuu yiri, “laakiin maxay ku bixin doonaan beddelkeeda?” Saaxiibbadu waxay qireen, “Ma aanan tixgelin arrintaas.” Wuxuu sii wataa, “Ka fikir inaad caruurta siiso nacnac iyadoo ay haystaan dahab. Waxaad leedahay, ‘dahabkaaga ku badalo nacnac.’ Maxay carruurtu sameyn doonaan?” Saaxiib ayaa ka jawaabaya, “Carruurta waxay u badan tahay inay dahabka u beddelaan nacnac.” Macallinka ayaa ku soo gabagabeeyay, “Is-weydaarsiga xorriyadda iyo cadaaladda waarta ee faa'iidooyinka muddada gaaban waxay abuurtaa dabin ganacsi—dabin ganacsi iyo in dahab lagu badasho nacnac.”

Qof kasta oo ka qaybgalaya wuxuu arki karaa qayb ka mid ah runta: boqorka, qaraabada, shabakadaha, aqoonyahanka, saaxiibbada, iyo macallinka. Arrintu ma ahan kaliya cidda saxda ah ama khaldan. Waa in dadka ay aqoonsadaan xaddidnaantooda, qoto-dheereeyaan fahamkooda, saxaan khaladaadka, oo raadiyaan meel wadaag ah. Qofna ma bilaabo aqoon dhammaystiran.

Warbaahinta ayaa marar badan weydiisay saynisyahanka caan ka ah ee abaalmarinta Nobel ku guuleystay, Einstein, haddii ay jiraan waxyaabo isaga yaab leh. Wuxuu ku jawaabay, “ Ma fahmin dadka ku celceliya khaladaadka isku midka ah iyagoo rajeynaya natiijo ka wanaagsan.” Casharka waa cad: barashada iyo isbeddelku waxay u baahan yihiin sixid. Aqoon iyo cilmi baaris ayaa horumar sameeya marka dadka ay soo bandhigaan oo tijaabiyaan fikradaha, dib u eegaan khaladaadka, iyo wax ka qabtaan oo xalliyaan dhibaatooyinka cusub.

Dhawaan, weriye dhalinyaro ah oo ku sugan Muqdisho ayaa weydiiyay aqoonyahan Soomaaliyeed oo Danish ah, Barre Maxamed Fiidow “Leento,” “Maxaad u sheegi lahayd dadka Soomaaliyeed?” Leento wuxuu ku jawaabay, “Soomaalidu waa inay saxaan khaladaadkooda hore iyo kuwa hadda. Qaadashada qaab-dhismeedka siyaasadeed ee 4.5 qabiilku waxay ahayd mid ka mid ah khaladaadka siyaasadeed ee ugu xun.

Iyadoo aan la burburin qaab-dhismeedkan musuqmaasuqa ah, Soomaalidu ma gaari karto horumar weyn.” Ciyaarahiisa iyo bandhigyadiisa ayaa marar badan ku baaqay isbeddel bulsho iyo siyaasadeed. Waxaa ka mid ah drama caan ah “Beeney Raadkaa Raacdo Kugu Maqan” (Oh, been, raadka aad raaceyso ayaa kuu sugaya) oo muujinaya walaacaan.

Jiilasha da'da yar ee Soomaalida caalamiga ah ee qurbaha ku nool ayaa bixiya waddooyin kale oo dhabta ah. Badankood waxay diidaan tuugada ganacsiga (dabin ganacsi).

Halkii ay raaci lahaayeen siyaasadda kala qaybsan ee 4.5, waxay u doodayaan cadaalad, sinaan, daacadnimo, iyo sharafta aadanaha. Guulaha doorashadooda ee dalal badan ayaa muujinaya awoodda habkan.

Tusaale ahaan, Sagal Abdi-Wali, oo ah Soomaaliga ugu horreeya ee British ah ee loo doortay Baarlamaanka UK ee Westminster. Hay'adda taariikhiga ah ee mar hore qaabaysay ballaarinta gumeysiga Britain iyo qaybinta dhulalka adduunka, oo ay ku jiraan dhulka Soomaaliyeed.

Doorashada Sagal Abdi-Wali ayaa dhalisay dood dhex martay aqoonyahannada Soomaaliyeed ee qurbaha. “Maxay Soomaalida ku noolayd Britain in ka badan 150 sano ka hor u gaari waayeen heerkan, halka qaar ka mid ah muhaajiriinta cusub iyo qaxootiga ay gaareen?” Asalka Sagal oo ah qalin-jabiyad jaamacadeed iyo ololaha bulshada ayaa ka dhigaya in la isweydiiyo taariikhahan kala duwan.

Soomaalida hore u timid waxay ku noolaayeen nidaam boqortooyo oo u aragta inay yihiin kuwo hoos yimaada. Muhaajiriinta iyo qaxootiga dambe waxay raadinayeen xorriyad iyo cadaalad ka baxsan xiriirkan dulmiga ah.

Labada kooxood ma laha hal sabab, laakiin isbarbardhiggu wuxuu keenayaa su'aal ballaaran: sidee bay muhaajiradu u qaabeeyaan hanka siyaasadeed? Taariikhda dhexdeeda, muhaajiriinta iyo qaxootiga ayaa ka caawiyay in la beddelo bulshooyinka.

Qaxootigu wuxuu xoojin karaa wacyiga cadaalad darro iyo muujin karaa fursadaha ay hay'adaha la aasaasay ka indho tirayaan. Maahmaahyada Soomaaliyeed ayaa ka tarjumaya aragtidan: “Nimaan Dhul Marin, Dhaayo ma Leh; Dhul Aadan Seexaneyn, Laguma Luloodo.” (Kuwa aan safar galin ma haystaan aragti; ha seexan meel aadan dooneynin inaad seexato.)

Dhallinyarada Soomaaliyeed ee caalamiga ah ayaa sidoo kale ka muuqda goobaha hal-abuurka. Soomaalidu muddo dheer ayaa loo yaqaanay ummad gabayga/sugaanta ku wada hadasha.

Gabaygu wuxuu leeyahay meel dhexe oo muhiim ah oo ku saabsan muujinta iyo xikmadda Soomaaliyeed. Si kastaba ha ahaatee, dad yar ayaa filayay in qoraayaasha Soomaaliyeed ee Danishka ah ee ku dhashay waalidka qaxootiga ka dib 1990-meeyadii ay ku guuleysan karaan abaalmarino suugaaneed oo caan ah.

Qoraayaashan ayaa sidoo kale wajahaya laba cadaadis oo culus: codsiyada loogu talagalay “is-dhexgalka dhaqanka Danishka ee kor ka hoos yimaada” iyo xidhitaanka jiilka waayeelka ah ee “qabiilka Soomaaliyeed ee duugoobay.” Shaqadoodu waxay xaqiijineysaa ixtiraam wadajir ah halkii ay ka noqon lahayd tirtirid: “Aan wada noolaanno, waa aan istixgalinno; Yaanan wada noolaan, waa aan istirtirno.” (Wada noolaanshuhu waxay ka dhigan tahay in la ixtiraamo midba midka kale; diidmada wada noolaanshuhu waxay ka dhigan tahay in la tirtirayo midba midka kale.)

“Ruux walba dhiishuu cugtuu/ruxduu, caanaheeda dhamaa” (Qof walba wuxuu caba caanaha ka yimaada weelka uu doorto/ka sameeyo.) Dhallinyarada Soomaaliyeed ee caalamiga ah, oo ay ku jiraan Ilhan Omar iyo Sagal Abdi-Wali, waxay raadiyaan doorar dadweyne oo leh walaac ballaaran oo ku saabsan bini'aadannimada. Dhanka kale, qaar ka mid ah siyaasiyiinta Soomaaliya ayaa weli ku jira khilaafaad ku saabsan siyaasadaha dib-u-dhaca. Qaar xitaa waxay u doodaan in ummadda Soomaaliyeed la hoosgeeyo dalal kale.

Hadraawi mar ayuu qoray, “Gedgedoonka maankiyo qalbiga, gocasho soo boodka…” Erayga “gedgedoonka maanka” wuxuu muujinayaa maskax dhibaato leh ama su'aal leh. Waxay na casuuntay inaan isweydiino: fikradda ah in Soomaalidu ay u baahan tahay inay u hoggaansamaan dalal kale halkee ka timid?

Maxay actors-ka shisheeye u maleynayaan inay xaq u leeyihiin inay badbaadiyaan, baraan, ama hogaamiyaan Soomaalida si kali ah? Inkasta oo ay jiraan caqabado adag, Soomaaliya waxay leedahay dad dhalinyaro ah, kheyraad dabiici ah oo badan, iyo xirfadlayaal aqoon leh gudaha iyo dibadda.

Iyada oo la dhisayo midnimo iyo sixitaanka khaladaadka, Soomaalidu waxay xoojin karaan madaxbannaanidooda. Ujeedadu ma aha inay ka sarreeyaan kuwa kale, laakiin inay noqdaan bulsho xooggan, midaysan.

Jiilashii hore waxay muujisay awoodan iyada oo loo marayo diblomaasiyad. 1970-meeyadii, diblomaasiyiin Soomaaliyeed ayaa ka caawiyay sameynta “Heshiiska Muqdisho” si loo xalliyo khilaafka Uganda.

Diblomaasiyiinta Soomaaliyeed sidoo kale waxay taageereen aqoonsiga caalamiga ah ee Shiinaha iyo wakiilkiisa Qaramada Midoobay.

Saaxiibada caalamiga ah waxay taageeri karaan soo kabashada Soomaaliya iyaga oo aan hoos u dhigin awoodda Soomaalida. Tusaale ahaan, soo kabashada tartiib tartiibka ah ee Muqdisho waxay muujinaysaa dadaallada wadajirka ah ee isku xirka Soomaalida, mobilization-ka diaspora, iyo ka qaybgalka Turkiga ee dhowr waaxood. Turkiga iyo Soomaalida waxay wadaagaan taariikh dheer. Taariikh iyo xiriir ay labada dal ay tahay inay si joogto ah dib u eegaan oo xoojiyaan.

Adkeysiga Turkiga wuxuu bixinayaa tusaale kale oo ku saabsan hal-ku-dhigga tuulada ganacsiga. Xisaabtan ku saabsan booqashadii wafdiga diblomaasiyadeed ee 1968 ee Riyadh, Sacuudiga, intii lagu guda jiray kulan soo dhaweyn ah, Boqor Faisal wuxuu baryay, “Allahuma acdhiinaa iimaanal atraak” (Ilaah, na siiya rumaysadka Turkiga).

Sheekadu waxay muujinaysaa rumaysadka Turkiga ee diidmada in la beddelo aqoonsi waara oo loogu beddelo abaalmarinno degdeg ah— “ku badalo dahabkaaga nacnac.” Asal ahaan, qabiilo ka cararaya, hijroobaya, iyo kuwa la cadaadiyo ee ka yimid gobollo kala duwan ayaa ku adkeysanayay, qaabaynayay, oo ilaalinayay taariikhda madaniga ah ee Turkiga ee xiga.

Sidoo kale, dhexdeeda matxafyada Masar, ayaa haystay diiwaanno la xaqiijiyay oo ku saabsan dhaqammadii hore ee Soomaalida. Hantida qarsoon ee hoos ku jirta juqraafi ahaan ee Jasiiradda Soomaalida ayaa caddeynaysa wax ka badan.

Soomaalidu waxay sii wadaan difaaca dalkooda iyo dhulkooda inkasta oo ay la kulmaan dhibaatooyin muddo dheer ah oo badanaa lagu soo rogay. Faallooyinka siyaasadeed ayaa inta badan iftiiminaya—iyagoo Soomaalida ku tilmaamaya qaran adkeysi leh, oo ka adkeysanaya toban sano oo khilaafyo qabiil, abaaro, hay'ado dowladeed oo zaad ah, faragelin shisheeye oo xagjir ah iyo sheekooyin dhaawacaya oo caalami ah.

Si kastaba ha ahaatee, Soomaalidu waxay haystaan xiriirro firfircoon oo caalami ah iyo joogitaan wadaag ah oo xooggan oo ku yaal Geeska Afrika. Jasiiradda Soomaalida weli waxay u leedahay qaran Soomaalida sida ay ahayd 3-4 kun oo sano ka hor.

Adkeysigooda cajiibka ah wuxuu xoojinayaa fikradda ah in inkasta oo caawimaad degdeg ah iyo ku biirista isbahaysiyo ay muhiim yihiin, ficillada iyo kulammada caalamiga ah maaha in ay ku kacaan xorriyadda taariikheed ee dadka, sharafta, ama dadaalka wadajirka ah. Inta badan Soomaalida waxay doorbidi lahaayeen in inkasta oo ay jiraan mudnaanta siyaasadeed iyo aragtiyo tartan ah, raacitaanka Dabin Ganacsi (dabin ganacsi): “dahabkaaga ku badalo nacnac” laga yaabee inaysan soo saarin ikhtiyaar waara.

Dr. Cabdulkadir Osmaan Faarax

Email: [email protected]

————-

Dr Cabdulkadir waa Professor cilmi baaris oo booqasho ah, Jaamacadda Qaranka Soomaaliyeed; Xiriir la leh Jaamacadda Aalborg, Denmark - Iskaashiga Muhaajiriinta iyo Martigelinta Aragtida Caalamiga ah; Xiriir cilmi baaris iyo hal-abuurnimo, Jaamacadda Teknolojiyadda Tshwane, Pretoria, Koonfur Afrika.