Iibka xoolaha oo degdeg ah ayaa ka caawiya beeraleyda dhexe ee Shabeellaha dhexe inay dib u bixiyaan deymaha abaarta

(ERGO) – Qoysaska xoolo-dhaqatada ah ee ku sugan degmada Warsheikh iyo degmada Adale ee gobolka Shabeellaha Dhexe ee Koonfurta Soomaaliya ayaa bilaabay inay dib u bixiyaan deymaha ay soo ururiyeen intii lagu jiray saddex sano oo abaar ah, ka dib roobabkii dhawaan dhacay oo hagaajiyay daaqa iyo sahayda biyaha iyo xaaladda xoolahooda.

Ganacsiga suuqyada xoolaha ee Muqdisho ayaa korodhay, maadaama xoolo-dhaqatada sida Abdullahi Muhyadin Ahmed oo ka yimid tuulada Adale ay keeneen xoolohooda la dhisay si ay u iibiyaan.

Wuxuu iibsaday 50 ari oo uu ka helay $4,200 bilowgii Agoosto, isagoo isticmaalay $1,200 si uu u bixiyo ganacsatada maxalliga ah ee siiyay cunto iyo dhar qoyskiisa sagaalka ah intii lagu jiray abaaraha. Wuxuu kaydiyay qayb ka mid ah lacagta hadhay si uu u diyaariyo dhibaatooyinka mustaqbalka.

“Ilaah mahadnaqa iyo roobabka wanaagsan, waxaan awood u yeeshay inaan dib u bixiyo deymahayga. Haddii abaaruhu sii socon lahaa, ma aanan bixin lahaa oo waxaan sii galin lahaa deymaha,” ayuu u sheegay Radio Ergo suuqyada xoolaha ee Dayah ee Gubadley, gobolka Banadir, halkaas oo uu ku soo laabtay si uu u ururiyo lacag ka maqan iibsadayaasha.

Abdullahi wuxuu sheegay in iibinta xoolaha ay adkeyd intii lagu jiray abaaraha, iyadoo qiimuhu uu ku xiran yahay xaaladda xoolaha. Qaar ka mid ah ariga ayaa la iibiyay $100 ilaa $130, halka kuwo kalena ay kaliya gaareen $60 ama $70. Qaar ka mid ah iibsadayaasha ayaa doonayay xoolo deyn ah, halka kuwo kalena diideen inay iibsadaan shuruudahaas.

Wuxuu bilaabay inuu amaahdo lacag sanadkii 2023 ka dib markii xoolihiisu ay joojiyeen inay soo saaraan caano ku filan ama soo jiitaan iibsadayaal. Abaaraha soo noqnoqda ayaa ku qasbay inuu ku tiirsanaado deyn si uu u quudiyo qoyskiisa. Wuxuu la kulmay cadaadis joogto ah oo ka imaanaya deyn-bixiyayaasha, waxaana qaar ka mid ah dukaamiyeyaashu ugu dambeyntii joojiyay inay sii wadaan deynta.

Xaaladdu waxay si gaar ah u adkaatay bilowgii sanadkan. Qaraabada ayaa ka caawiyay deeqo yar-yar oo aan joogto ahayn, laakiin qoysku wuxuu awoodi jiray inuu kaliya kariyo shan maalmood usbuucii.

Dabeylaha dhawaan ayaa hagaajiyay xaaladaha qoyska. Cabdullaahi ayaa sheegay in 100 geela uu haystay ay hadda si wanaagsan u tarmaan, halka daaqsinka iyo biyaha ay noqdeen kuwo sahlan in la helo.

“Hadda waxaan si wanaagsan u cunnaa waqtiga cunnooyinka saddexda ah. Waxaan haynaa caano badan, caano lafer ah iyo subag,” ayuu yiri.

Cabdullaahi, 50, wuxuu horey u ahaa mid ka mid ah milkiilayaasha xoolaha ugu taajirsan aagga, laakiin roobab liita oo ka dhacay 2023 ilaa 2025 ayaa sababay inuu lumiyo 350 geel iyo 27 lo’ sababo la xiriira daaqsinka iyo biyaha oo yaraaday.

Isaga oo ka walaacsan in isbeddelka cimiladu saameyn ku yeelan karo roobabka mustaqbalka, ayuu sheegay inuu go'aansaday inuu lacag keydiyo si uu u ilaaliyo qoyska ka hortagga abaar kale.

Rugta xoolo-dhaqatada ee aaggaas ayaa ururinaya deeqo si ay u caawiyaan qoysaska saboolka ah ee ay abaaruhu saameeyeen, oo ay ku jiraan kuwa ku barakacay Adale, Warsheikh iyo Muqdisho, si ay u soo kabtaan. Waxay ilaa hadda siiyeen 10 geel qoys kasta oo 30 ah si ay u caawiyaan dib-u-dhiska xoolahooda iyo nolol maalmeedkooda.

“Qoysaska barakacay ayaa dhiirigelin ka helaya xaaladaha hagaagsan, qaarna waxay bilaabeen inay gurigooda ku soo laabtaan. Kuwa harayna sidoo kale waxay si dhaqaalaha ah u soo kabtay,” ayuu yiri Cabdullaahi.

Madina Muhyadin Axmed, oo ah xoolo-dhaqateed ku nool tuulada Warsheikh, ayaa sheegtay in qoyskeeda saddexda ah ay sidoo kale ka soo kabtay yaraanta cuntada iyo cadaadiska deynta. Roobka afar bilood ee la soo dhaafay ayaa hagaajiyay daaqsinka iyo biyaha, taasoo u oggolaatay geelaheeda inay miisaan helaan oo ay soo jiitaan iibsadayaasha.

Waxay sheegtay in iibinta 20 geel oo ka badan $1,300 ay yareysay cadaadiska dhaqaale ee qoyskeeda.

“Waxaan isticmaalnay $800 si aan u bixino deynaha cuntada lagu iibsaday deyn ka yimid dukaamada maxalliga ah intii u dhaxaysay 2025 iyo bartamihii 2026. Lacagta hadhayna waxaan ku kharash gareynay cunto iyo dhar qoyskeyga,” ayay tiri.

Waxay haysataa 80 ari oo ka soo kabtay oo soo dhalinaya. Iyadoo caws iyo biyo ku filan hadda la heli karo, qoyskeedu sidoo kale wuxuu ka soo kabtay yaraanta cuntada ee ay la kulmeen intii ay abaaraha socdeen.

Tan iyo bartamihii sanadka, carruurteeda ma aysan wajahayn cunto yari oo la mid ah. Waxay suuqa ka iibisaa laba ama seddex ari todobaad kasta si ay u daboolaan kharashaadka qoyska.

Si kastaba ha ahaatee, Madina waxay sheegtay in joojinta shilinka Soomaaliga horaantii sanadkan ay dhibaatooyin u keentay xoolo-dhaqatada ku tiirsan lacagta. Waalidiinteeda waaweyn iyo qaraabadeeda waxay la daalaa dhacayeen isticmaalka adeegyada lacagta dijitaalka ah ee taleefannada gacanta.

“Dadku ma oga sida loo isticmaalo lacagta taleefannadooda, gaar ahaan dadka waaweyn. Si sahlan uma soo saari karaan. Lacagta ayaa noo ahayd mid ka wanaagsan,” ayay tiri.

Inta badan xoolaha lagu iibiyo suuqa Dayah ee Gubadley waxay ka yimaadeen Shabeellaha Dhexe, halkaas oo roobab badan ay ka da'een.

Kulmiye Mohamud Hassan, oo ah ganacsade suuqa, ayaa u sheegay Radio Ergo inuu haystay diiwaanno xoolo-dhaqatada oo uu ka caawiyay inay xoolahooda ku iibiyaan qiimo wanaagsan. Wuxuu diiwaangeliyay iibka dhawaan ee 150 qoys oo kala duwan. Qaar ka mid ah ayaa u sheegay in dakhliga uu ka caawinayo inay deyn ka bixiyaan oo ay ka soo kabtaan yaraanta cuntada.

Kulmiye wuxuu intaas ku daray in kororka iibka xoolaha uu siiyay ganacsatada shaqo joogto ah iyo dakhli si ay u taageeraan qoysaskooda sidoo kale.