Dalagga ayaa ku dhimanaya beerta iyadoo beeraleyda Lower Shabelle ay ka cararayaan duqeymaha hawada iyo dagaalka dhulka

(ERGO) – In ka badan 1,700 qoys ayaa ka qaxay guryahooda iyo beerahooda gobolka Lower Shabelle ee koonfurta Soomaaliya tan iyo bilowgii Sebtember si ay uga baxsadaan duqeymaha hawada iyo dagaallada dhulka ee weli socda. Qaar badan ayaa ka qaxay iyaga oo aan haysan waxba, iyagoo ka tagaya dalagyo diyaar u ah in la goosto iyo hanti kale.

Qoysaska barakacay, oo ka yimid tuulooyinka sida Sigale, Malable, Ow-gunji iyo Bula-alondi, waxay la kulmaan yaraanta cunto iyo biyo iyo sidoo kale baahida hoyga ee ku yaal agagaarka magaalada beeraha ee Janale.

Aweys Abdi Isaaq, oo ka mid ah beeraleyda barakacay, ayaa sheegay in qoyskiisa oo ka kooban 12 qof ay ku noolaayeen xaalado adag tan iyo markii ay yimaadeen 2 Sebtember. Waxay ku tiirsan yihiin cuntooyin mararka qaar ay siiyaan beeraleyda deegaanka, taas oo aan ku filnayn in ay quudiyaan.

“Ma hayno cunto ama lacag aan ku iibsanno. Waxaan ku noolnahay wixii dadka na siiyaan, oo ay ku jiraan masagada, khudradda iyo mooska,” ayuu yiri. “Mararka qaar waxaan cuno kaliya habeenkii, maalintii ma hayno wax. Xitaa ma hayno alaab aan ku karino.”

Aweys ayaa sheegay in dhammaan carruurtiisa ay la dhibtoonayaan gaajo, oo ay ku jiraan tan ugu yar, oo afar jir ah. Wuxuu ku guuldareystay inuu helo shaqo ku meel gaar ah oo ku taal beero dhow si uu u taageero qoyskiisa.

Qoyska ayaa cabaya biyo aan la daaweyn oo ka yimaada webi maadaama aysan awoodin biyo nadiif ah, oo qiimahoodu yahay $2 halkii dambiil. Waxay ururiyaan biyo ku jira weelal ay ka amaahdeen deriska, iyagoo ka qaadaya webiga oo ku jira qiyaastii laba kiilomitir. Aweys ayaa sheegay in saddex ka mid ah carruurtiisa ay la ildaran yihiin qandho tan iyo markii ay yimaadeen, iyagoo aan helin daryeel caafimaad.

“Biyaha waa dhibaato weyn. Ma awoodno biyo tuubbo ah ama biyo lagu keeno gaadiidka doofaar. Carruurta ayaa xanuunsan, mana awoodno inaan iibsanno daawo. Gaajadu sidoo kale waxay ka dhigtay inay nafaqo darro yihiin,” ayuu yiri.

Aweys ayaa sheegay in qoyska uu ku raaxaysanayay nolol ka wanaagsan Malable, halkaas oo ay ka beertay seddex hektaar oo dhul ah. Waxay ka carareen ka hor intaanay goosan khudradda maizkooda sababo la xiriira dagaal ku hareeraysan.

Wuxuu maalgeliyay $450 beertiisa wuxuuna amaahday lacag si uu u daboolo baahiyaha qoyska, isagoo filayay inuu dib u bixiyo deynta ka dib goosashada. Hadda ma awoodi karo inuu ku laabto beerta, halka deyn-bixiyeyaashu ay sii wadaan inay filayaan lacagtooda.

“Ma seexan karo habeenkii sababtoo ah waxaan ka walwalsanahay mar kasta oo telefoonka la soo waco, anigoo ka baqaya in qof uu dalbanayo in la bixiyo. Waxaan ka tagnay maizka oo taagan beerta, qaar ka mid ah khudradda ayaa la sheegay in lo'da ay cuneen habeenkii. Hadda waxba ma haysanno, nolosheenuna way xumaatay,” ayuu yiri.

Shan ka mid ah carruurtiisa ayaa ka baxay dugsiyada Koraniga iyo dugsiyada hoose ee gaarka ah. Ma uusan awoodin $10 oo ah lacagta la qaado ee carruur kasta.

Amina Hassan Ali, oo ka carartay Malable 8 Sebtember, ayaa la nool saddexda carruurteeda iyo waalidkeeda waayeelka ah guriga qoys ay horey u garanayn. Ninkeeda, oo ahaa qofka kaliya ee qoyska ka shaqeeya, ayaa lagu dilay gantaal ku dhacay Malable bisha Agoosto isagoo ilaalinaya beertooda.

Amina ayaa sheegtay in qoyska la qaatay ka dib markii la helay iyagoo fadhiya meel go'doon ah maalintii ay yimaadeen. Waxay wadaagaan hal qol waxayna ku tiirsan yihiin martidooda cunto iyo biyo.

“Subaxdii waxaan nasiib u nahay haddii aan helno koob qaxwo,” ayay tiri. “Carruurta ayaa ooyaya marka aan cunto haysan. Aabahood ayaa shaqayn jiray oo keenay waxa aan u baahnayn. Hadda xaaladeenu aad bay u adag tahay.”

Amina waxay uur leedahay oo ma awooddo inay shaqo gacanta ah qabato. Iyadoo hooyadeed ay 78 jir tahay, aabaheedna 90 jir yahay, iyo ilmaheeda ugu weyn oo kaliya 7 jir ah, ma jirto qof ka tirsan qoyska oo awood u leh inuu kasbado dakhli.

Waxay ka tageen 13 boorso oo galley ah oo laga soo ururiyey beero hal hektar ah oo ay kiraysteen $20 xilli beereed. Waxay ku heshiiyeen inay lacagta dhulkiilaha ku bixiyaan qayb ka mid ah dalagga, laakiin dagaalku wuxuu ku qasbay inay ka cararaan ka hor intaanay taas sameyn.

“Waxaan ku qaadanay habeen kaynta ah oo subaxdii xigtay ka tagay, laakiin waxaan ku dhibtoonay inaan helno waddo ammaan ah,” ayay tiri. “Ilmahayga iyo waalidkayga waaweyn ma awoodin inay ila socdaan. Waxaan ku nool nahay cabsi joogto ah sababtoo ah dagaalku wuu socdaa. Ma aqaan magaalada si fiican, mana jirto shaqo. Kaliya waxaan ku tiirsan nahay Ilaah.”

Amina waxay leedahay deyn $50 ah oo ku saabsan cunto iyo biyo oo ninkeeda uu helay ka hor geeridiisa. Qoyska waxay filayeen inay ka bixiyaan deyntaasi dalaggooda galleyda. Qandaraaslaha wuxuu sii wataa inuu lacagta weydiisto, mana haysto wax ay ku bixiyaan.

Waxay tiri yaraanta cuntada, biyaha aan ku filnayn iyo hoyga liita ayaa sii kordhiyey dhibaatada daryeelka carruurteeda yaryar iyo waalidkeeda waaweyn.

Guddoomiyaha degmada Janale, Abdirahman Yusuf Ali Al-Adala, ayaa u sheegay Radio Ergo in guddiga deegaanka uu diiwaangeliyey 1,700 qoys oo ka barakacay colaadda ugu yaraan 25 tuulo.

Qaar ka mid ah waxay yimaadeen iyagoo qaba xanuuno, oo ay ku jiraan anemia iyo malaria. Guddigu wuxuu bixiyey cunto xaddidan, alaab guri, daawo iyo lacag uruurin laga sameeyey ganacsiyada deegaanka.

“Baahiyaha ayaa ka badan waxa aan bixin karno, mana helin caawimaad meel kale,” ayuu yiri.

Guddoomiyaha ayaa sheegay in qoysasku ay yimaadeen xilliga roobka. Qaar waxaa hoygooda ku qaabilay dadka deggan, iyagoo wadaagaya guryahooda iyo kheyraadka la heli karo, halka kuwa kalena ay ku jiraan xaalad hoy la'aan ah sababo la xiriira tirada badan.

Wuxuu intaas ku daray in hay'adaha ay arrintan la wadaageen maamulka iyo ururada gargaarka bini'aadantinimo, isla markaana ay sugayaan jawaab. Badankood dadka barakacay waa beeraley, kuwaas oo dib u bilaabi kara inay helaan nolol haddii ay helaan taageero dhaqaale iyo maalgelin.