Hiiraan ayaa diiday doorashada Jowhar, taasoo sii xumeyneysa khilaafka Federaalka ee Hassan Sheekh

Madaxweyne ku xigeenka Hirshabelle, Yusuf Dabageed, ayaa cambaareeyay doorashada ka dhacaysa Jowhar isagoo ku tilmaamay inay tahay hawl siyaasadeed oo gaar ah oo u adeegaysa Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo xulafadiisa. Diidmada uu muujiyay, oo ay weheliso diidmada Hiiraan ee habka, ayaa su'aalo cusub ka keenaysa awoodda dowladda federaalka iyo suurtagalnimada mashruuca siyaasadeed ee madaxweynaha.

BALADWEYNE (WDN ) — Khilaafka siyaasadeed ee ku saabsan doorashada ka dhacaysa Jowhar ayaa korodhay ka dib markii Madaxweyne ku xigeenka Hirshabelle Yusuf Dabageed uu diiday habka, isagoo sheegay inaysan lahayn ka mid noqoshada iyo in ay ku xadgudubtay qaab-dhismeedka dastuuriga ah iyo sharciga ee Soomaaliya iyo dowlad goboleedka federaalka.

Faragalinta Dabageed ee Baladweyne, caasimadda gobolka Hiiraan, ayaa mataleysa caqabadda tooska ah ee habka siyaasadeed ee ka socda Jowhar. Wuxuu ku dooday in doorashadu aysan ahayn hawl dhab ah oo matalaysa siyaasadda, balse ay tahay hab ay gacanta ku hayaan Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud iyo xulafadiisa.

“Waxaan cadeynaynaa in waxa lagu tilmaamayo doorasho Jowhar ay tahay arrin ku kooban Xasan Sheekh iyo kooxdiisa. Waxay ku xadgudubtay shuruucda iyo xeerarka dalka, laga bilaabo dastuurka Dowladda Federaalka Soomaaliya iyo Hirshabelle,” ayuu yiri Dabageed.

Madaxweyne ku xigeenku horey ayuu uga soo horjeeday qorshaha siyaasadeed ee dowladda federaalka wuxuuna dhisay saldhiggiisa siyaasadeed ee Baladweyne, taasoo ka dhigaysa inuu noqdo xarunta iska caabinta Hiiraan ee habka Jowhar.

Meeshii uu joogo waxay ka baxsan tahay dhaleeceynta habka doorashada. Dabageed wuxuu caddeeyay in Hiiraan aysan aqbali doonin natiijada sida waajib ah oo ku saabsan gobolka, taasoo sii ballaarinaysa farqiga u dhexeeya maamulka Jowhar iyo hoggaamiyayaasha siyaasadeed ee Baladweyne.

“Natiijada ka dhalata hawshan khiyaanada ah ma laha wax xiriir ah oo la leh Hiiraan. Qof kasta oo isku dayaya inuu la shaqeeyo waxay mas'uul ka noqon doonaan cawaaqibka,” ayuu yiri.

Qeexidiisa waxay muujinaysaa qoto-dheerka khilaafka, in kasta oo xaaladda sharciga ah ee isku day kasta oo ka bixid ah Hirshabelle ay ku xirnaan doonto habraacyada dastuuriga ah iyo hay'adaha la xiriira oo waqtigan la iska indho-tirayo dowladda Federaalka Soomaaliya.

Diidmada Hiiraan waxay khatar gelinaysaa midnimada Hirshabelle

Khilaafku wuxuu muujinayaa dhibaato aasaasi ah oo ku saabsan nidaamka federaalka Soomaaliya: maxaa dhici doona marka doorasho goboleed ay socoto iyada oo aan la aqbalin qayb muhiim ah oo ka mid ah bulshada iyo hogaaminta siyaasadeed ee ay tahay inay matasho?

Stability-ga Hirshabelle waxay ku xirnaan doontaa iskaashiga u dhexeeya gobolladeeda iyo sharciyadda hay'adaha maamulkeeda. Haddii hogaamiyeyaasha Hiiraan ay diidaan habka Jowhar oo ay diidaan inay aqbalaan natiijadiisa, cawaaqibka waxay ka gudbi karaan xulashada mas'uuliyiinta goboleed ilaa awoodda iyo midnimada dhammaan maamulka.

Isku dhaca sidoo kale wuxuu soo saarayaa su'aalo ku saabsan doorka dowladda federaalka. Haddii habka loo arko inuu yahay mid lagu dhisayo si loo taageero koox siyaasadeed gaar ah, waxay khatar gelinaysaa kalsoonida u dhaxaysa Muqdisho iyo ciyaartoyda goboleed halkii ay xoojin lahayd nidaamka federaalka.

Madaxweynaha Xasan Sheekh, caqabadda ayaa si gaar ah u tahay mid culus sababtoo ah khilaafku wuxuu ku darayaa xiisado ballaaran oo ku saabsan doorashooyinka, habraacyada dastuuriga ah iyo xiriirka u dhexeeya dowladda federaalka iyo dowlad goboleedyada federaalka.

Xisaabta siyaasadeed ayaa ka soo horjeedda Xasan Sheekh

Krisiinka Hirshabelle wuxuu leeyahay saameyn ballaaran oo ku saabsan xaaladda siyaasadeed ee madaxweynaha. Puntland iyo Jubaland waxay sii ahaanayaan mucaarad weyn oo ka dhan ah habkiisa siyaasadda federaalka, halka Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed ay sidoo kale la kulantay xiisado culus oo la xiriira Muqdisho. Diidmada Hiiraan ee doorashada Jowhar waxay ku dartay dhibaato kale dadaallada madaxweynaha ee lagu xoojinayo awoodda siyaasadeed ee nidaamka federaalka.

Haddii khilaafaadka goboleedkan ay sii socdaan, Galmudug waxay noqon kartaa dowlad goboleedka kaliya ee federaalka oo si adag ugu dhex jirta saameynta siyaasadeed ee Xasan Sheekh. Taasi waxay matali doontaa taageero aad u xaddidan oo madaxweyne leh barnaamij siyaasadeed oo u baahan iskaashi dhex mara hay'adaha federaalka Soomaaliya.

Farqiga u dhexeeya aqoonsiga rasmiga ah ee dowladda iyo iswaafaqsanaanta siyaasadeed waa muhiim: khilaafaadku keligood ma beddelaan xaaladda sharciga ah ee dowlad goboleedyada federaalka. Laakiin waxay kor u qaadaan su'aal ballaaran oo ku saabsan in madaxweynuhu uu heli karo heshiis qaran oo ku saabsan xeerarka tartanka siyaasadeed.

Halbeegga Xasan Sheekh ee ah, “Anigu ma joojin doono qofna,” ayaa noqday astaan u taagan, dhanka dhaliilayaasha, qaab maamul oo mudnaanta siinaya raacitaanka ajendihiisa halkii uu ka raadin lahaa is-afgarad. Iska caabinta sii ballaaran ee ka imaanaysa ciyaartoyda goboleed waxay kor u qaadaysaa suurtagalnimada in habkan uu soo saaro natiijada ka soo horjeedda tan la filayo: halkii uu awoodda u xoojin lahaa, waxaa laga yaabaa inuu dedejiyo kala qaybsanaanta siyaasadeed.

Imtixaanku waa in madaxweynuhu uu beddeli karo jihada oo uu raaci karo heshiis doorasho oo helaya aqbalaad ballaaran—ama haddii uu sii wadi doono in uu hore u socdo inkastoo mucaarad sii kordhaya.

Digniino muujinaya khatar amni oo ballaaran

Xaaladaha siyaasadeed ayaa sidoo kale sababay digniino ku saabsan khatarta kacdoon hubeysan. Janaraal Abdirahman Mohamed Turyare, wakiilka Soomaaliya ee Isbahaysiga Islaamiga ah ee Ka-difaaca Argagixisada, ayaa ka digay in Hiiraan, Shabeellaha Dhexe iyo Bay ay arki karaan soo bixitaanka dhaqdhaqaaqyo hubeysan oo la mid ah kuwa ka jira Itoobiya.

“Dhaqdhaqaaqyo hubeysan oo la mid ah kuwa la dagaallamaya Itoobiya—Tigray, Amhara iyo Oromo—ayaa ka soo bixi kara Bay, Hiiraan iyo Shabeellaha Dhexe, waxaana ay la midoobi karaan Al-Shabaab,” ayuu yiri Turyare.

Janaraalku wuxuu ku booriyay hay'adaha inay tallaabo qaadaan ka hor inta aan xaaladdu xumaan, wuxuuna ka digay siyaasiyiinta laga yaabo inay hogaamiyaan dhaqdhaqaaqyadaas inay halis gelinayaan noloshooda.

Hadalladiisu waa digniin ku saabsan suurtagalnimada senaryo mustaqbalka, ma ahan xaqiijin in dhaqdhaqaaqyadaas horey u dhisnaayeen ama in hogaamiyayaashoodu ay qorsheynayaan inay la shaqeeyaan Al-Shabaab. Si kastaba ha ahaatee, digniintu waxay muujinaysaa khataraha ka imaan kara haddii cabashooyinka siyaasadeed la sii xoojiyo meelaha horey u wajahaya caqabado amni oo daran.

Marka bulshooyinka ay kalsoonida ka waayaan hay'adaha siyaasadeed, khilaafaadka ku saabsan wakiilnimada iyo awoodda ayaa noqon kara kuwo adag in la xalliyo. Haddii cabashooyinka la iska indhatiray ama lagu wajaho xoog, khatarta is-qabqabsi ayaa kordhi karta, taasoo abuuraysa fursado kooxaha hubeysan ay ka faa'iidaystaan kala qaybsanaanta.

Dowladda federaalka iyo maamulada gobollada ayaa sidaas darteed leh dan wadaag ah oo ku saabsan ka hortagga khilaafaadka siyaasadeed inay u roonaadaan ilo amni oo kale.

Xulashada u dhaxaysa is-afgarad iyo kala qaybsanaan qoto dheer

Xal waara ayaa u baahan doona habraacyo doorasho oo hufan, ka qaybgal siyaasadeed oo macno leh iyo hab lagu kalsoonaan karo oo lagu xallinayo cabashooyinka ay soo jeediyeen hoggaamiyayaasha Hiiraan. Dowladda federaalka waa in ay ka fogaato in ay u aragto mucaaradnimada habkeeda la doorbidayo in ay tahay khilaaf, halka hoggaamiyayaasha gobollada ay raadiyaan cabashooyinkooda iyada oo loo marayo habab nabadeed iyo sharci ah.

Khataraha waa kuwo qaran. Soomaaliya waxay weli wajahaysaa khataro amni, cadaadis bini'aadantinimo iyo caqabadda ah dhisidda hay'ado awood u leh in ay u adeegaan dad kala qaybsan. Dagaal dheer oo ku saabsan xukunka siyaasadeed ayaa halis u ah in uu jeediyo diiradda iyo kheyraadka ka fogaanaya mudnaantan.

Farriinta ka socota Baladweyne waa mid cad: doorasho aan helin aqbalaad ballaaran waxay qoto dheerayn kartaa krisis halkii ay xallin lahayd . Haddii mashruuca siyaasadeed ee Xasan Sheekh uu sii wado in uu ka fogeeyo dowladaha xubnaha ka ah federaalka iyo deegaanada saameynta leh, dowladda uu hoggaamiyo waxay ogaan kartaa in raadsashada awoodda iyada oo aan la heshiin ay ka dhigeyso mid sii go'doonsan.

Mustaqbalka Soomaaliya ma ahan mid ku xiran go'aanka hal hoggaamiye, balse wuxuu ku xiran yahay diyaar garowga hoggaamiyeyaasha siyaasadeed si ay u gaaraan heshiisyo ilaalinaya nidaamka federaalka, ilaalinaya nidaamka dastuuriga ah iyo ka hortagga tartanka siyaasadeed in uu dalka u jiheeyo burbur dheeraad ah.

WardheerNews