Cadaalad iyo Anshax Bulsho: “Waxaan arkay isaga oo maanta soconaya sida dhidir”

By Dr. Abdulkadir Osman Farah

Gar Allay Taqaan

Mar, nin awood badan oo xisaab badan ayaa ka dhacay hanti milkiile aan awood badanayn, oo aan ka warqabin. Ninkii hanti la’aan noqday ayaa codsaday in la dhex-dhexaadiyo oday dhaqameedyo, laakiin odayaasha musuqmaasuqa ah ayaa si weyn u diiday codsigiisa.

Wuxuu ku laabtay tuugada. Si lama filaan ah, tuuggu wuxuu soo jeediyay in khilaafka loo geeyo qaadi caan ah.

Dhibanaha ayaa ogolaaday, isagoo aan ogeyn in qaadiga uu yahay qaraabada tuugada. Qaadiga ayaa dhageystay labadii nin wuxuuna soo saaray go’aan galay xusuusta guud ee Soomaalida: “Gar wiilkeyga ma taqaan, walaalkeyna ma taqaan, abtigayna ma taqaan, adeerkeyna ma taqaan, ehelkeyna ma taqaan, soddogeyna ma taqaan, seedigeyna ma taqaan.

Gar Ilaah bay taqaan ee xoolaha u celi ninkii iska lahaa” (Cadaaladda ma aqoonsato in eedeysanaha uu yahay ilmahaaga, adeerkaaga, xubinta qabiilkaaga, ama mid ka mid ah qaraabadaada. Cadaaladda waxay taqaan Allah.

Sidaas darteed, isla markiiba u celi hantida la dhacay milkiilkeeda saxda ah).

Fikradda Soomaalida ee cadaaladda ee Gar Allay Taqaan ayaa socotay qarniyo, haddii aysan ka dheerayn. Cadaaladda waxay ka baxsan tahay go’aannada khilaafaadka dadweynaha iyo kuwa gaarka ah.

Waxay ka caawisaa dadka inay is fahmaan oo ay si cadaalad ah u maamulaan noloshooda wadajirka ah. Aasaaskan bulsheed iyo siyaasadeed ee adkeysiga leh ayaa ka caawiyay jiilasha Soomaalida inay iska caabiyaan gumeysiga iyo degenaanshaha.

Soomaalidu waxay arkaan dhulkooda in ka badan dhul juqraafi ah. Waxay u arkaan inay tahay adduun wadaag ah oo isku xidha iyaga sidii dad iyo qaran.

Sheekooyinka la gudbiyay jiilasha waxay ku adkeysanayaan in xaalad ku meel gaar ah, darajo, xiriir ama boos aan marnaba ka sarreyn cadaaladda.

Qaadi Soomaaliyeed ayaa diiday calaamadaha iyo daacadnimada si aan kala sooc lahayn loo abuuray kuwaas oo badanaa qaabeeya mas'uuliyadda, aqoonsiga iyo waajibaadka. Sidaas awgeed, wuxuu barayaa labada maxkamad ee isu imaanaya iyo dadweynaha guud mabda'a aasaasiga ah. Dembi waa dembi iyada oo aan loo eegin aqoonsiga iyo xiriirka dembiilaha.

Gar maroorsi

Somalida ayaa laga yaabaa inay ilaawaan go'aankii taariikhiga ahaa ee ku dhex jira Gar Allay Taqaan . Wadahadal dadweyne oo dhawaan ka dhacay Garowe, oo ay soo qabanqaabisay hay'adda fikirka Soomaaliyeed PDRC, siyaasiga ayaa sharaxay sida Somalida badanaa u qiimeeyaan dhaqanka dembiyada.

Dadku waxay si tartiib tartiib ah u yareeyaan diiradda ay saaraan dembiga iyo in ka badan diiradda ay saaraan degaanka dembiilaha, darajada iyo darajada. Degaanka awood leh ayaa dembiile ka ilaalin kara baaritaan iyo ciqaab.

Dadku sidoo kale waxay si xul ah u qiimeeyaan xatooyada iyo dembiyada kale. Tusaale ahaan, sameynta tuuganimo (xatooyo) ma aha in si otomaatig ah loo aqoonsado dembiilaha sidii tuug (xatooyo).

Kooxaha saameynta leh ayaa badanaa qeexaya dabeecadda dembiga.

Barashada caadiga ah “Tuugayaasha Xirfadlayaasha” waxay ka hortagtaa aragtida ah in dambiilayaashu yihiin dadka ka baxsan bulshada oo marar badan carqaladeeya nidaamka dadweynaha isla markaana noloshooda inta badan ku qaata xabsiga. Cilmi-baaristu waxay muujineysaa in kooxo fursad leh iyo kuwo taajir ah ay sameyn karaan dambiyo burburinaya.

Qofkan ayaa badanaa ka fogaada ciqaabta sababtoo ah bulshada guud ma aqoonsato falalkooda inay yihiin dambiyo. Qareenada, taageerayaasha iyo raacayaasha ayaa sidoo kale ka ilaalin kara.

Soomaaliya, maleeshiyo qabiil oo hubeysan ayaa si joogto ah u difaaca dambiilayaasha fursad leh. Qiyaasta dadweynaha ee noocan ah ma tirtiri karto xadgudub.

Kaliya waxay ku qarin kartaa xaqiiqooyinka si ku meel gaar ah. “Saddex lagama kaco: Gardarro garab og; Gaajo guri og; Gabow geeri og” (dadku waxay la dagaallamaan seddex xaaladood: cadaalad darro taageero leh, gaajo ku dhex jirta qoyska, iyo da' weyn oo la socota cabsi geeri).

Socdaalka sida “Dhidir”

Waqti wada hadal caadi ah, laba saaxiib ayaa ka hadlay qof saddexaad. Kan koowaad ayaa weydiinaya, “ma aragtay hebel dhawaan” .

Kan labaad ayaa ku jawaabaya, “Haa, hebel maantaan arkay, asagoo sidii dhidirka u socda” (Haa, waxaan arkay maanta isagoo sida dhidir u socda). Tan iyo yaraantood, carruurta Soomaaliyeed waxay maqlaan sheekooyin ku saabsan dagaallada boqortooyada xayawaanka.

Sheekooyinkani waxay ka tarjumayaan nolosha aadanaha iyo isdhexgalka. Waalidku waxay carruurtooda u sheegi karaan inay u dhaqmaan sida fox ( dawaco ) marka ay eegayaan agagaarkooda iyo marka ay filayaan dhacdooyinka.

Markay raadinayaan ixtiraam iyo degenaansho, waa inay u dhaqmaan sida libaax ( libaax ). Dhaqanka Soomaaliyeed, dhidir wuxuu haystaa darajo ka hooseysa libaaxa ama dawacada.

Waxay mataleysaa hoos u dhac iyo dhaqdhaqaaq aan firfircooneyn.

Image-ka dhidir wuxuu sidoo kale muujin karaa xaaladda jiritaanka ee qaxootiga diaspora. Noloshooda caalamiga ah, xubnaha diaspora badanaa waxay haystaan muuqaal hoose oo waxay u socdaan sida dhidir . Dalka ay ka soo jeedaan, waxay la kulmaan elitiga joogay intii lagu jiray dagaalkii sokeeye. Elitigan hadda waxay is muujinayaan sidii “libaaxyo” xaq u leh inay cunaan inta badan kheyraadka dadweynaha. Qaxootiga, xubnaha diaspora waxay la kulmi karaan dadka populist-ka ah, siyaasiyiin aan cadaalad ahayn iyo qaxooti hore oo sheeganaya kheyraadka dadweynaha.

Is-weydaarsiga u dhexeeya saaxiibada wuxuu u muuqdaa mid madadaalo leh, laakiin wuxuu muujinayaa wax muhiim ah oo ku saabsan is-dhexgalka aadanaha. Dhaqdhaqaaqa jirka wuxuu muujin karaa xiriirka bulsho, siyaasadeed iyo dhaqan.

Socodka sida dhidir wuxuu calaamad u yahay mowqif dhaqan iyo siyaasadeed oo gaar ah. Dadku waxay macno u gudbiyaan sida ay u qaadaan jirkooda, taariikhdooda iyo dareenkooda meel.

Dhallinyarada waxay qaadan karaan socod u eg dhidir marka waayeeladu ka reebaan ama ka saaraan awoodda iyo maamul dhaqameed. Kooxaha la takooray sidoo kale waxay beddeli karaan hadalkooda iyo dhaqdhaqaaqooda si ay u muujinayaan madaxbannaanida iyo adkeysiga.

Waxay si caadi ah u dhaqaaqi karaan deegaanada si muuqata ammaan ah. Haddii ay jiraan dad ka reebaya ama cadaadinaya, waxay u socon karaan sida dhidir .

Socodku markaas wuxuu noqdaa dadaal shaqsiyeed oo lagu soo celinayo dheelitirnaanta iyo sharafta. Waxay mataleysaa xorriyad, waxayna gaabinaysaa degdega ku wajahan cadaalad darro waxayna diiddaa qaab-dhismeedka ay soo rogeen elitiga awoodda leh.

Siyaasadda degdega ah waxay abuurtaa cadaalad darrooyin badan. Waxay degdegtay go'aannada ku saabsan qofka loo aqoonsan yahay dambiile .

Waxay sidoo kale go'aamisaa tuulooyinka ama magaalooyinka mudan in la aqoonsado heer qaran iyo heer caalami. Socodka sida dhidir ayaa sidaas darteed noqon kara nooc ka mid ah siyaasadda micro.

Kooxaha la diiday ama hoos yimaada waxay isticmaalaan tallaabadan siyaasadeed ee aan tooska ahayn marka aysan awoodin inay abaabulaan mudaharaadyo waaweyn ama kacdoonno. Waa iska caabin ka timaadda hoose.

Siyaasadda kaliya ma dhacdo baarlamaanka, wasaaradaha, shirkadaha iyo hoolalka magaalada. Waxay sidoo kale ka dhacdaa waddooyinka dadweynaha iyo ficillada qof gooni ah.

Qarnigii 19aad ee Paris, nin Faransiis ah ayaa si dadweyne u socday si tartiib ah sida dhidir . Wuxuu ku dhex socday magaalada wuxuuna iska caabiyay xawaaraha sii kordhaya ee kapitalismka iyo awoodda sii kordheysa ee oligarchs-ka magaalooyinka hodanka ah. Markuu doortay jadwalkiisa iyo waddadiisa, wuxuu diiday inuu awoodda leh ay ku qasbaan waqtigiisa ama dhaqaaqiisa.

Mogadishu- magaalo madax mudan/aan mudnayn

Doodeedii siyaasadeed ee PDRC ee dhawaan la qabtay ayaa dib u soo nooleysay murankii dheer ee ku saabsan in Mogadishu ay mudan tahay inay noqoto caasimadda aan la muransanayn ee Soomaaliya. Siyaasi ayaa ku dooday in elit-yadu ay ka faa'iidaystaan oo ay dhibaateeyaan dadka iyo hantida.

Soo jeedinta ah in caasimadda laga guuro Mogadishu waxay noqon kartaa nooc ka mid ah socodka dhidir . Waxay iska caabin kartaa dhexeeynta iyo ka faa'iidaysiga gobollada iyo tuulooyinka ka baxsan caasimadda.

Si kastaba ha ahaatee, siyaasiyiinta taageersan soo jeedinta ma mar walba raadiyaan cadaalad iyo caddaalad. Badanaa waxay sidoo kale ku riyoonayaan inay ka dhigaan magaalooyinkooda hooyo caasimadda Soomaaliya.

Inkastoo ay jiraan khilaafyo dheer iyo soo kabasho gaabis ah oo kala qaybsan, ma jiro magaalo kale oo ilaa hadda si wax ku ool ah u mideysay Soomaalida sida Muqdisho. Doorkeeda qaran ayaa hoos u dhacay sanadaha. Si kastaba ha ahaatee, Muqdisho waxay weli ka mid tahay meelaha yar ee Soomaaliya halkaas oo dadka aysan dareemaynin inay qasban yihiin inay sheegaan beelaha ay ka soo jeedaan ( is sheegis ). Dhaqankan ayaa weli caadi ka ah badawa ama reer baadiye .

Sidaas darteed, ma 4.5 siyaasiyiin ah ama xoog xoog leh ayaa go'aamin kara caasimadda Soomaaliya ama mustaqbalka dalka. Helitaanka hubka, ciidamo iyo sheegashada xaaladda tirada badan ma bixin karto sharciyad dadweyne.

Caasimaddu waa inay bixisaa mashruuc siyaasadeed oo dhameystiran oo ka mid ah. Waa inay kasbataa sharciyad dadweyne oo anshax leh, akhlaaq leh iyo mid siyaasadeed oo ka dhex muuqata ummadda Soomaaliyeed, labadaba gudaha iyo qurbaha.

Qiyaastii shanatan sano ka hor, aqoonyahanka Soomaaliyeed ee caanka ah Hadraawi wuxuu xaqiijiyay Muqdisho inay tahay xarunta ugu sharciyadda badan ee pan-Soomaali. Isagoo ku jira xabsi gooni ah oo ku yaal Qansaxdheere oo ku yaal koonfurta Soomaaliya, ayuu qoray: “ Xudduntii Dhulkeygaay; Xaruntii Dadkeygaay; Xamareey ma Nabadbaa?”

Taleex: Caasimadda Taariikheed ee Pan-Soomaali

Is-afgarad siyaasadeed ayaa dib u dhigi kara xarunta siyaasadeed ama dhaqaale ee dalka. Taleex, tusaale ahaan, mar waxay ahayd xarunta siyaasadda iyo xornimada Soomaaliyeed. Sida caasimad xornimo, waxay ka hor timid Boqortooyadii Ingiriiska iyo sheegashadeeda inay maamusho boqortooyo “qorraxdu marnaba dhaco”. Diiwaannada Ingiriiska ayaa xaqiijinaya muhiimadda taariikheed ee Taleex. Si kastaba ha ahaatee, Soomaalida badankood ma oga qiimaha ama taariikhda magaalada cajiibka ah ee tan.

Doorashada Taleex sidii caasimadda xoreynta pan-Soomaali waxay sidoo kale loo akhrisan karaa sidii dhidir taariikhi ah oo socota. Qiyaastii 125 sano ka hor, Dervish-yada Soomaaliyeed waxay raaceen istiraatiijiyad xoreyn.

Ingiriiska iyo awoodaha kale ee Yurub waxay doorbideen magaalooyinka xeebaha sidii xarumaha maamul ee xukunka iyo ka faa'iidaysiga. Waxay u arkeen dadka ku nool magaalooyinka oo si isku dhafan u urursan inay sahlan tahay in la maamulo.

Sidoo kale waxay dadkaas ku xireen ganacsiga dibadda ee dusha sare iyo hanti maaddi ah. Dervish-yadu, dhanka kale, waxay ahaayeen kuwo badankood ah raxan, miyiga iyo aan magaalo ahayn.

Awoodaha gumeysiga waxay diideen oo ku xireen kulamada ku hareeraysan xarumaha taariikhiga ah ee gudaha sida Taleex. Meelahan waxay matalayeen aqoonsiga asaliga ah, xoreynta iyo sharafka. Dhismaha gumeysiga ayaa daciifiyey koritaanka xarumaha dhaqanka iyo siyaasadda ee ka baxsan xukunka gumeysiga. Siyaasiyiinta is-daneynaya, labadii waqti ee hore iyo hadda, badanaa waxay xoojiyaan qaab-dhismeedka juqraafiyeed ee maamulaha ah. Si ay u helaan faa'iidooyin shaqsiyeed iyo dhaqaale oo xadidan, waxay martiqaadaan awoodaha dibadda ama wakiilada si ay u qabsadaan oo u maamulaan magaalooyinka xeebaha.

Caafimaadka Cadaaladda iyo Anshaxa Bulshada

Isku midka elit-yada ayaa sidoo kale sii wadi kara “fadhiidnimo bulsheed” ( fikradda in bulshadu aysan waxba si xor ah u qabsan Karin ). Bulsho joojisa inay si mas'uuliyad leh oo xisaabtan leh u dhaqanto.

Bulshadaas waxay ka cabanaysaa fadhiidnimo ( fadhiidnimo ), wahsi ( wahsi, ya’si, shaki, kalsooni la’aan ) iyo diidmo isbadal ( isbadal diid ). Fadhiidnimadan waxay sii socotaa xitaa marka doorashooyin kala duwan oo wanaagsan ay jiraan.

Fadhiidnimada bulsheed ma ka dhalato kaliya guuldarrooyinka iyo waajibaadka shaqsiga. Badanaa, shabakadaha bulsheed iyo dhaqaale ahaan ammaan ah ayaa diida isbadalka.

Iyaga, nidaamka hadda jira wuxuu u muuqdaa mid caadi ah oo ilaaliya faa'iidooyinkooda. Sidaas darteed, ma arkaan sida dib-u-hagaajinta wax ku oolka ah ay u ballaarin karto awoodaha iyo faa'iidooyinka wadaagga ah ee bulshada.

Si kastaba ha ahaatee, isbadal ayaa imaan doona. Kuwa ka faa'iidaysta nidaamka xoogga leh ma xakameyn karaan iyagoo si fudud u diidaya ama ku dhawaaqaya “impossible”.

“Biyo fadhiya biyo socdaa kiciya” (biyaha socdaa ayaa kiciya biyaha fadhiya).

Hoggaamiyeyaasha siyaasadeed iyo kuwa dhaqaale ee awoodda leh ayaa sidoo kale, mararka qaar, beddela oo qaata sawirka dhidir oo soconaya iyagoo soo saaraya “xasilooni bulsheed”. Iyadoo loo marayo xeeladahaan, waxay iska indhatiraan ama hilmaamaan dembiyadooda iyo kuwa asxaabtooda iyo qaraabadooda.

Socodkooda la qorsheeyay ma matalo xorriyad iyo sharaf. Halkii, aanay sax ahayn waxay ka caawisaa inay ku xadgudbaan dadka kale oo ay ka fogaadaan cadaaladda.

Elit-yadu badanaa waxay hakadaan, ka boodaan ama dib u dhigaan siyaasadaha dadweynaha ee faa'iido leh. Tusaale ahaan, waxay sheegaan in dib-u-habeyn iyo cadaalad ay u baahan yihiin waqti dheer iyo kheyraad aan hadda la heli karin.

Si kastaba ha ahaatee, si lama filaan ah, elit-yadaas ayaa si dhaqso leh u dhaqma marka dhibaato si toos ah u saameyso iyaga, asxaabtooda ama danahooda. Si lama filaan ah ayay u mobilize-gareeyaan kheyraadkii hore aan la heli karin oo waxay ka tagaan dib u dhacyadooda/mahadnaqa caadiga ah.

Isku dheelitir la'aantaani waxay muujinaysaa heerka laba-geesoodka ah ee dadweynaha: “ la joojiyaana bannaan, la jiifiyaana bannaan” .

Dr. Abdulkadir Osman Farah

Email: [email protected]

————-

Dr Abdulkadir waa Professor cilmi baaris oo booqasho ah, Jaamacadda Qaranka Soomaaliyeed; Xiriiriyaha Jaamacadda Aalborg, Denmark-Solidarity iyo Martigelin Muhaajiriinta ee Aragtida Caalamiga ah; Xiriiriyaha Cilmi baarista iyo Hal-abuurka, Jaamacadda Teknolojiyadda Tshwane, Pretoria, Koonfur Afrika.