Qaab Sharci, Maaddo Qasbasho: Wadada Soomaaliya ee 2027

Waxaa qoray Isha Qarsoon

15 Oktoobar 2026, Guddiga Doorashooyinka iyo Xuduudaha Qaranka ee Soomaaliya ayaa qorsheeyay doorashooyinka baarlamaanka 15 Abriil 2027 iyo doorashada madaxweynaha bil ka dib. Puntland, Jubaland iyo kooxaha mucaaradka qaran ee waaweyn ayaa diiday dastuurka la beddelay ee dowladda ay ku socoto. Soomaaliya waxay leedahay jadwal laakiin ma jirto heshiis ku saabsan awoodda ka dambeysa.

Dowladdu waxay soo bandhigaysaa jadwalka sidii dhammaadka habraacyada doorashada ee dib loo heshiisiiyay ka hor cod kasta, oo ah ujeedo sharci ah. Si kastaba ha ahaatee, qodobbada dastuuriga ah iyo xeerarka doorashada waxay muujinayaan wax yar oo keligood ah oo ku saabsan in awooddu ay noqoto mid hoos timaadda sharciga.

Xasan Sheekh Maxamuud ayaa u isticmaalay si uu u kordhiyo muddadiisa, u xaddido tartanka iyo u xaqiijiyo xoogga uu u adeegsaday si uu u adkeeyo awooddiisa. Wuxuu dhisayaa nidaam sharci cusub oo ku xeeran naftiisa.

Saynisyahannada siyaasadda waxay u bixiyeen magacaas: sharciyeynta kali-taliska.

Kiiska dowladda wuxuu leeyahay xoog taariikhi ah. Hay'adaha Soomaaliya ka dib 1991 waa alaabooyin ka dhashay heshiisyada siyaasadeed, laga bilaabo Dowladda Qaranka Kumeelgaarka ah ee la aasaasay Arta 2000 ilaa Dastuurka Kumeelgaarka ah ee 2004.

Maadaama dowladaha isdaba-joogga ah, oo ay ku jiraan labada Xasan Sheekh Maxamuud, aysan waligood u rogin heshiisyadan xeerar dhaxal, mid kasta oo isbeddel ah waa in la heshiisiiyo, taasoo ka tagtay ciyaartoyda siyaasadeed inay gacanta ku hayaan mashiinka dooran doona dhaxalkooda. Midowga Yurub ayaa ogaaday in doorashooyinka 2016 iyo 2017 ay beddeleen heshiisyada siyaasadeed iyo doorashada aan tooska ahayn ee codbixinta guud ee Dastuurka Kumeelgaarka ah uu qiyaasay.

Wareegga 2022 ayaa mar kale dib u dhacay, markii Xasan Sheekh Maxamuud la doortay bisha May, Qaramada Midoobay ayaa ku boorisay hoggaamiyayaasha inay u jeestaan mudnaanta qaran ee la dayacay, kuwaas oo ka mid ah dhamaystirka dib-u-eegista dastuurka. Dastuurka Kumeelgaarka ah naftiisa ayaa qaatay dib-u-eegistaas.

Isbeddelada ka dib muddada koowaad ee baarlamaanka, oo Soomaaliya ay ka gudubtay 2016, Qodobka 132 wuxuu u baahan yahay guddi wadajir ah oo ka socda labada aqal si ay ula tashadaan dadweynaha iyo inay la shaqeeyaan sharci-dejiyeyaasha dowlad xubnaha ah, codka laba-meelood laba ka mid ah aqalka midna ma dhici karo ka hor saddex bilood ka dib warbixintiisa, iyo afti. Dhanka kale, khilaafaadka soo noqnoqda ee ku saabsan dhaxalka ayaa ka hor istaagaya howlaha maamulka: ilaalinta muwaadiniinta, maareynta maaliyadda dadweynaha iyo bixinta adeegyada.

Wadahadaladu waa lagama maarmaan; dhibaatadu waxay ku jirtaa waxa ay ku guuldareysatay inay soo saarto. Federaalka kala qaybsan, heshiis dhameystiran ayaa noqon kara shuruudda hore ee nidaamka dastuuriga.

Imtixaanku waa haddii heshiisku dejiyo xeerar la dhaqan gelin karo oo loogu talagalay tartamada mustaqbalka ama u qaybiya jagooyin wareeg kale. Sharciga dowladda wuxuu wajahaya imtixaankaas: wuxuu abuurayaa qaab lagu kalsoonaan karo oo loogu talagalay dhaxalka kaliya haddii uu ilaaliyo ka qaybgalka, bixiyo xalal waxtar leh oo xiro kuwa maamula.

Haddii kale, waxay isticmaashaa sharciga si ay u xoojiso kuwa xilka haya, ujeedada qeexan ee sharciyeynta autocratic.

Sharciyeynta awoodda waxay isticmaashaa sameynta sharciyada, fasiraadda sharciga iyo fulinta xulashada si ay u xoojiso kuwa xilka haya iyo in ay daciifiso hay'adaha awood u leh inay xisaabta ka qaadaan. [1] Waxay qortaa sharciyo cusub, waxay leexisaa kuwa jira waxayna iska indhatirtaa kuwa hortaagan.

Xaaladda Soomaaliya oo leh awood xaddidan, hal dib-u-habeyn oo qaldan waxay noqon kartaa kaliya karti darro; baaritaanka wuxuu ku saleysan yahay qaabka. Kiiska Soomaaliya sidoo kale wuxuu ka duwan yahay dib-u-dhac dimuqraadi ah: dowladihii isdaba-joogga ahaa waligood ma dhisin hay'adahooda muhiimka ah, Maxkamadda Dastuuriga ah oo ka mid ah, iyo awoodda dhuleed waxay sii ahaaneysaa mid kala qaybsan.

Isbeddelada dastuuriga ah iyo doorashada ee 2026 ayaa xoojinaya awoodda fulinta ka hor inta aan xayiraad dastuur ah la qaadin. Diiwaanka wuxuu muujinayaa sida: wax ka beddelka kordhinaya muddada qoraalladooda, ciidammada federaalka oo beddelaya hogaaminta Koonfur Galbeed, dib-u-doorashada Galmudug oo ka reebtay xisbiga ku guuleystay maxkamadda, magacaabista madaxweynaha oo loo qoondeeyay saddexda xisbi ee ugu weyn, iyo afar degmo oo Muqdisho ah oo laga reebay golayaashooda.

Dowladdu waxay ku tilmaamaysaa isbeddelada Maarso 2026 dhamaystirka dib-u-eegista dastuuriga ah. Marka la cabbiro marka loo eego Qodobka 132, way ka gaabisaa.

Qodobkaas wuxuu u baahan yahay cod final ah oo ku yaal mid kasta oo ka mid ah guryaha; diiwaanka dowladdu wuxuu muujinayaa kulan wadajir ah oo kaliya 4 Maarso oo ay joogeen 222 xubnood, 185 codad ka yimid Golaha Dadka iyo 36 ka yimid Golaha Sare, si sax ah laba meelood oo saddex meelood oo ka mid ah 54 kursi ee qolkan. Dhaleecaystayaashu waxay ka doodayaan joogitaanka, iyo xadkaas hal senator oo si qaldan loo tiriyay ayaa ka adkaanaya codka.

Wax doorasho ah lama qaban, sida uu qodobka 132(10) u baahan yahay, iyo qoraalka cusub laftiisa, Qodobka 195, weli wuxuu filayaa mid.

Puntland iyo Jubaland waxay si cad u diideen habka. Dhaleeceeyayaasha ayaa sidoo kale weydiinaya in arrimaha loogu talagalay in lagu heshiiyo dowlad goboleedyada, gaar ahaan awoodaha iyo kheyraadka, lagu xallin karo si kaligood ah, iyo in isbeddelada ay ixtiraamayaan Qodobka 132(1), kaas oo mamnuucaya Baarlamaanka inuu xitaa tixgeliyo isbeddelada mabaa'diida aasaasiga ah ee Qaybta 1, ama in luqadda kala soocidda awoodaha la ilaalinayo iyadoo la daciifinayo hay'adaha ka dambeeya.

Maxkamadda dastuuriga ah ee go'aamin lahayd su'aalahan waligeed lama aasaasin. Qodobka 191(3) wuxuu awooddeeda ku siiyay waqtiga ku meel gaarka ah Maxkamadda Sare, garsoorayaasheeda waxaa magacaabaya wareegto madaxweyne.

Guddiga Adeegga Garsoorka ee loogu talagalay in lagu ilaaliyo magacaabistaas ma uusan fiicnayn: wareegto madaxweyne ayaa burburisay tan ugu horreysa hal sano gudahood markii la aasaasay sanadkii 2014, iyo qoraalka 2026, oo lagu ansixiyay hab sharci darro ah, ayaa dib u dhisaya iyada oo xubnaha sharciga ah lagu magacaabay wasaaradda lana ansixiyay golaha wasiirrada, heshiiskan ayaa gacanta u gelinaya ilaaliyaha garsoorka gacanta Xasan Sheekh Maxamuud.

Saameynta siyaasadeed waa mid cad. Baarlamaan iyo madaxweyne la doortay afar sano ayaa hadda u adeegaya shan, ilaa Abriil iyo Maajo 2027. Dheeraynta muddada mustaqbalka waa doorasho sharci ah; kordhinta muddada kuwa sameynaya waxay beddelayaa xeer dastuuriga ah oo noqda qaybinta jagoyinka. 15 Oktoobar guddigu wuxuu taariikhda codka madaxweynaha ku xidhay muddada la kordhiyay, saddex maalmood ka dib markii Maxkamadda Sare ay reportedly aqbashay caqabad ku saabsan qoraalka la beddelay.

Shuruudaha xisbiga ayaa ka sii qoto dheer. Qodobka 54 wuxuu xisbiga qaran u oggolaanayaa kaliya xisbiyada haysta 10 boqolkiiba kuraasta baarlamaanka, iyo Qodobka 107(3) wuxuu oggolaanayaa kaliya saddexda ugu weyn inay soo magacaabaan musharrixiinta madaxweynaha.

Heerarka ayaa xaddidaya kala qaybsanaanta, in ka badan 40 musharax ayaa diiwaangashan si ay u tartamaan madaxweynaha sanadka 2022. Cadaaladdu waxay ku xiran tahay doorashada ugu horreysa ee lagu dabaqo, waxaana April lagu qaban doonaa dhul aan sinnayn.

Xisbiga Cadaaladda iyo Iskaashiga (JSP) wuxuu haystaa shirarka Koonfur Galbeed, Galmudug iyo Hirshabelle, laba ka mid ahna waxay ku jiraan aqlabiyad weyn, shirarkaasna waxay doortaan madaxweynayaasha dowlad goboleedyada oo xakameeya amniga deegaanka iyo qaabeynta diiwaangelinta iyo helitaanka codbixinta. Tartamayaasha waxay ku ololayn doonaan hoosta maamulada ka soo horjeeda, halka Puntland, Jubaland iyo aagagga al-Shabaab ay si weyn uga maqnaan doonaan.

Musharrixiinta JSP waxay ku guuleysan doonaan kuraahooda sanduuqa codbixinta, tartan leh gaadhista iyo shuruudaha ay xisbiga dejiyay, kuraastana waxay go'aamin doonaan goobta madaxweynaha. Mucaaradka ka baxsan saddexda xisbiga ugu weyn ma soo magacaabi karaan musharax u gaar ah, taasoo ka tagaysa xisbiga Madaxweynaha inuu qaabeeyo goobta uu wajahayo.

Sida JSP u heshay inay maamusho dowladahan waa habka laftiisa: hoggaamiyeyaasha gobollada ayaa ku safra Madaxweynaha, waxaa la iibsadaa ama waa laga saaraa. Ali Guudlaawe oo ka tirsan Hirshabelle ayaa safka galay, Ahmed Qoorqoor oo ka tirsan Galmudug ayaa jidka u furay, iyo Abdiaziz Laftagareen oo ka tirsan Koonfur Galbeed ayaa laga saaray.

Mar kasta, doorashadu waxay ansixisay waxa horey loo go'aamiyay. Habka wuxuu ku guuldareystaa oo kaliya marka la kulmo xoog siman: markii Jubaland dib u doorteen Ahmed Madobe bishii November 2024, Hassan Sheikh Mohamud wuxuu diiday codka wuxuuna ciidamo u diray Ras Kamboni, halkaas oo lagu jabiyay qaarna 600 ayaa magangelyo ka raadsaday Kenya.

Koonfur Galbeed, xooggu wuxuu go'aamiyay waxa sharcigu ujeedkiisu yahay. Muqdisho waxay dulqaadatay muddada dheer ee Laftagareen isagoo taageeraya Madaxweynaha, ka dibna waxay diidday dib-u-doorashadiisa 28 Maarso inay tahay mid sharci darro ah markii uu ka baxay safka.

Laba maalmood ka dib, ciidamadii federaalka ayaa galay Baydhabo wuxuuna is casilay. 6 Abriil, guddigu wuxuu ku dhawaaqay doorashada golaha 22 maalmood ka dib; Maxkamadda Sare ayaa xaqiijisay natiijada, in kastoo ay markii dambe sheegi doonto in sharcigu u baahan yahay 90 maalmood.

10 Juun, golihii cusub ayaa doortay Aden Madobe iyadoo la sheegay 88 cod oo ka mid ah hal cod, ka dib markii Sharif Xasan Sheekh Aden uu ka baxay isagoo ku andacoonaya in la jebiyay qarsoodiga codbixinta. Codku wuxuu ansixiyay xoog ciidan oo la diyaariyay mana xallin waxba.

Dagaalku wuxuu ku soo laabtay Baydhabo bisha Sebtember. Dowladda ayaa Laftagareen xooggeeda ku tilmaantay inay yihiin xulafada al-Shabaab iyada oo aan la xaqiijin madax-bannaan, golaha wasiirrada ayaa go'aansaday in loo dhaqmo sidii argagixiso, waxaana la shaaciyay duqeymo hawada ah.

Ilaa 20 Oktoobar, waxay haysteen inta badan Bay, oo ay ku jiraan Qansaxdheere, Buurhakaba, Bardaale, Diinsoor iyo Awdiinle, soddon kiiloomitir ka fog Baydhabo. Waxay maamulaan waddooyinka galaya magaalada, halkaas oo dadka deggan ay ku tilmaameen xayiraad, waxaana Madobe uu ka cararay Muqdisho.

Galmudug wuxuu ku gaaray isla dhamaadka heshiis. Abriil, Muqdisho waxay hub ku soo dirtay Dhusamareb iyo ciidamo ku soo dirtay Guriel, iyadoo ay jiraan warar aan la xaqiijin oo sheegaya in hoggaamiye goboleed uu codsaday $2 million si uu u tanaasulo; Juun, Qoorqoor wuu ka baxay, JSP-na waxay magacaabeen Liibaan Axmed Xasan.

Markii Maxkamadda Sare ay baabi'isay doorashadii July ee codsiga Towfiiq 24 Agoosto, iyadoo tixraacaysa guuldarrooyinka guddiga, guddigu wuxuu qabtay doorasho dib u dhacday shan toddobaad kadib iyada oo aan Towfiiq joogin, iyadoo la tixraacayo waqtiga kama dambaysta ah ee jadwalkooda isku dhafan uu dejiyay iyo in aan la tixgelin 90 maalmood oo ogeysiis ah oo xukunkaas la mid ah uu dalbanayay. Maxkamaddu waxay shahaado siisay natiijada, sida la sheegay sababtoo ah wax cabasho ah laguma soo gudbin waqtigii loogu talagalay.

Towfiiq wuxuu ku guuleystay kiiskiisa wuxuuna waayay booskiisa liiska codbixiyayaasha.

Hirshabelle waxay qaadatay waddo saddexaad. Madaxweyne ku xigeenka Yusuf Dabageed wuxuu sheegay in Madaxweynaha uu ballanqaaday Hawadle in uu siin doono madaxweynaha dowlad goboleedka si ay u taageeraan, ka dibna wuxuu taageeray Guudlaawe halkii.

Codbixinta ayaa dhacday 30 Sebtember iyadoo la tixgelinayo digniinta Dabageed ee ah in Hiiraan aysan codbixin karin iyada oo aan heshiis siyaasadeed la gaarin, JSP-na waxay ku guuleysatay codbixin badan. Dagaalka ka dhanka ah al-Shabaab wuxuu ku kacay qiimo: bilowgii Oktoobar qaar ka mid ah odayaasha Hawadle ayaa la sheegay inay ku heshiiyeen xabad joojin kooxda, iyagoo ballanqaaday in aysan siin doonin reebid iyo hoy kooxaha Macawiisley ee la dagaallamay ciidamada dowladda.

Muqdisho ma u baahnayn maamul noocaas ah. Duqa magaalada, oo sidoo kale ah guddoomiyaha Banadir, wuxuu u adeegaa raalli ahaanshaha Madaxweynaha wuxuuna ku biiray xisbiisa. Doorashooyinka golaha ee Diseembar 2025 ayaa diiday afar degmo cusub, oo ka mid ah kuwa ugu weyn ee martigeliya dadka barakacayaasha, golayaasha iyaga u gaar ah sababtoo ah sharcigu wuxuu aqoonsan yahay kaliya xuduudaha ka hor 1991; dadka deggan ayaa loo diray inay codbixiyaan degmada deriska ah ee Dharkenley.

Deegaanka ayaa dhibaato ku kordhiya. Xisbiga Al-Shabaab ayaa haysta inta badan miyiga, taasoo ka dhigaysa in dad badan aysan awoodin inay codeeyaan, waxaana tirada xildhibaanada JSP, 51 ka mid ah 95 kursi oo ku yaal Koonfur Galbeed, 67 ka mid ah 89 kursi oo ku yaal Galmudug iyo 78 ka mid ah 99 kursi oo ku yaal Hirshabelle, aysan waxba ka sheegin.

Ka hor codbixinta federaalka, maamulka waa inuu sharxaa sida dadka barakacay iyo meelaha ka baxsan xukunka federaalka loo matali doono. Sharcigu wuxuu oggol yahay dib-u-dhigid xaaladaha xun, awooddaasna waa in si hufan loo isticmaalaa oo ay weli ku jirtaa caqabado.

Mucaaradka ayaa soo bandhigay wax ka badan kaliya soo laabashada doorashooyinka aan tooska ahayn. Bishii Juun, waxay soo jeediyeen qaab doorasho toos ah oo ku meel gaar ah; akoonnadu waxay ku kala duwan yihiin sida ay u maareeyaan xisbiyada iyo qaybinta qabiilka, laakiin waa beddel macno leh.

Bishii Luulyo, isbahaysiga bulshada rayidka ah ee Somalia Non-State Actors ayaa soo jeediyay doorashooyin toos ah oo ku saleysan deegaanada oo leh door muhiim ah oo ay leeyihiin dowlad goboleedyada, xallinta khilaafaadka madax-bannaan iyo kormeer, taasoo muujinaysa in is-afgarad iyo codbixin toos ah ay wada jiri karaan. 15-kii Oktoobar, Sharif Sheikh Ahmed ayaa xaqiijiyay inuu codsi u diray Maxkamadda Sare si loo baabi'iyo wax ka beddelka iyo go'aannada lagu gaaray.

Caqabadda ayaa ahayd dowlad dooratay inay ku dhaqaaqdo qaab muran dhaliyay.

Marka la isku geeyo, cadaymaha waxay tilmaamayaan sharciyad autocratic ah, waxaana qoray Hassan Sheikh Mohamud, isagoo ka shaqeynaya dowladda federaalka iyo hogaamiyayaasha gobollada ee u leh xilalkooda. Qaybaha ayaa is xoojinaya: kordhinta ayaa iibsaday sanad kale oo xafiis, maamulada isbahaysiga ayaa xakameynaya shuruudaha codbixinta, iyo xayiraadda garsoorka ayaa weli aan la hubin. Baabi'inta Galmudug iyo codsiga weli taagan ayaa muujinaya in caqabadda sharciga ay suurtagal tahay; in ay xakameyso dowladda waa arrin kale.

Koorshka kale wuxuu u baahan yahay maxkamad dastuur madax-bannaan, sababaha la daabacay ee go'aannada la muransan yahay, kormeer madax-bannaan, amni ilaalinaya tartanka, iyo xalal yimaada ka hor intaan ka reebiddu noqon mid aan la bedeli karin, taasoo Qodobka 130(7)(g) awood u siineysa Maxkamadda Sare inay bixiso laakiin aan dejin waqti go'an oo bixinta ah. Shuraakada caalamiga ah waa inay geeddi-socodka ku hayaan shuruudahan ka hor inta aysan u yeerin horumar dimuqraadi ah, sida ay u baahan tahay ballanqaadka Qaramada Midoobay ee ka qaybgalka macno leh.

Somaliya waxay u baahan tahay nidaam doorasho oo ka adkaanaya khilaafka iyo isbeddelada dowladda. Koorshka hadda jira wuxuu keenayaa wax ka soo horjeeda: sharci xaqiijinaya hay'adda iyo ka tagaya xuquuqda mucaaradka inay ku tiirsanaadaan go'aan maamul iyo xoog. Dastuur wuxuu nidaamin karaa dhaxal ama xoojin karaa awoodda. Dastuurka Somaliya waxaa loo isticmaalayaa in lagu xoojiyo, waddada 2027-na waa waddada sharciyeynta kali taliska.

Isha Qarsoon

Email: [email protected]

——-

Isha Qarsoon waa madal loogu talagalay maamulidda, sharciga, iyo cilmiga siyaasadda Soomaalida.

————–

Gunaanad

[1] Hoos yimaada xeerka sharciga, awoodda dadweynaha waxay ku xiran tahay xeerar la saadaalin karo, habraacyo cadaalad ah iyo caqabado waxtar leh. Hoos yimaada xeerka sharciga, dowladda waxay ku dhaqantaa qalab sharci ah oo aan khasbanayn.

Farqiga u dhexeeya ayaa ah jihada xannibaadda, haddii muwaadiniinta iyo mucaaradka ay isticmaali karaan sharciga ka dhanka ah dowladda. Sharciga autocratic, oo si dhow ula xiriira waxa Scheppele uu ugu yeedho sharciga autocratic, waa kiiska si ula kac ah oo sharcigu ku haysto kuwa xilka haya awoodda iyo joojinta hay'adaha ka saari kara.

Eeg Jothie Rajah, Authoritarian Rule of Law (2012); Kim Lane Scheppele, ‘Autocratic Legalism’, University of Chicago Law Review 85 (2018); iyo Tom Ginsburg iyo Tamir Moustafa (eds), Rule by Law: The Politics of Courts in Authoritarian Regimes (2008).