Casharada Taariikhda Soomaaliya: Saldhigyada Ka Hor Kolonyada iyo Dhaxalka Dhisidda Dawladnimada

Dr. Abdurahman Baadiyow

Taariikhda Soomaaliya waxaa badanaa lagu sheegay waayo-aragnimada gumeysiga, madaxbannaanida, burburka dowladnimada, iyo dagaalka sii socda ee dib u dhiska dalka. In kasta oo dhacdadan ay muhiim u yihiin fahamka Soomaaliya casriga ah, waxay matalaan kaliya qayb yar oo ka mid ah taariikhdeena wadajirka ah.

Dhinacooda waxaa ku jira taariikh aad u dheer oo bulshooyin ah oo horumariyay hay'ado siyaasadeed, abaabulay awood, maareeyay kheyraad, isla markaana ka qayb qaatay nolosha diimeed, ganacsi, iyo siyaasadeed ee Geeska Afrika. Si kastaba ha ahaatee, jiilal badan oo Soomaali ah ayaa ku koray iyaga oo ogaanaya wax badan oo ku saabsan masiibooyinkeenii dhawaa halkii ay ka ogaan lahaayeen guulaha, dagaallada, iyo hay'adaha awoowayaashood.

Soo kabashada taariikhdan ayaa muhiim u ah dib u soo celinta sharafkeena taariikheed iyo caawinta jiilasha yar yar inay fahmaan qoto-dheeraanta dhaxalkooda.

Qayb ka mid ah dayacaadkan ayaa ka soo ifbaxday mudnaanta siyaasadeed ee qaranimada Soomaaliyeed. Iyada oo la raadinayo in la dhiso aqoonsi qaran oo mideysan, mashruuca qaranimadu wuxuu isku dayay inuu ka gudbo kala qaybsanaanta qabiilka iyo inuu yareeyo muhiimadooda siyaasadeed.

In kasta oo rajada midnimada qaran ay la fahmi karo, in la dhimo aqoonsiyada qabiilka ka dhex muuqda doodaha dadweynaha iyo fasiraadda taariikhda ma aysan baabi'in saameyntooda bulshada Soomaaliyeed. Halkii, xiriirada qabiilka ayaa sii ahaanayay kuwo muhiim ah, halka hay'adaha siyaasadeed iyo waayo-aragnimada taariikheed ee la xiriira ay heleen fiiro yar oo cilmiyeed.

Sidaas darteed, waa inaan wajahnaa khilaafkan annagoo baarayna sida bulshooyinka Soomaaliyeed isu abaabuleen, awood u adeegsadeen, khilaafaadka u xalliyeen, iyo xiriirada siyaasadeed u horumariyeen jiilal kala duwan. Fahamka taariikhdan ma burburinayso midnimada qaran; waxay bixisaa aasaas daacad ah oo loogu talagalay.

Fahanka buuxa ee taariikhda Soomaalida waa in uu ka baxsadaa kaliya gumeysiga iyo aasaaska dowladnimada casriga ah. Waa in uu ku xiraa bulshooyinka Soomaalida taariikhda qadiimiga ah, dhexe, iyo casriga ah ee Geeska Afrika, isagoo aqoonsanaya ka qaybqaadashadooda ganacsiga gobolka, cilmi diineed, diblomaasiyadda, dagaallada milatari, iyo maamulidda asaliga ah.

Soomaalidu ma ahayn kaliya mawduucyo aan firfircooneyn oo awoodaha dibadda ah ama dhibanayaal burburka siyaasadeed. Waxay ka qaybqaateen qaabaynta nolosha siyaasadeed iyo dhaqaale ee gobolka waxayna horumariyeen hay'ado ku habboon duruufahooda bulsheed, juqraafiyeed, iyo taariikheed.

Intii lagu jiray xilligii dhexe, qaab-dhismeedyada siyaasadeed ee Adal iyo Ajuran waxay ka ciyaareen door muhiim ah taariikhda gobolka. Saldanadda Adal ayaa soo baxday sidii awood siyaasadeed Muslim ah oo muhiim ah oo ka mid ah bulshooyinka Soomaalida iyo dadka kale ee Muslimiinta ah ee Geeska Afrika.

Taariikhdeeda waxay muujinaysaa midnimo diimeed, iskaashi siyaasadeed, ganacsi, iyo khilaafyo ka dhex jira xuduudaha bulshada. Dhanka kale, Saldanadda Ajuran waxay horumarisay nidaam siyaasadeed saameyn leh oo la xiriira shabakad dhuleed, awood nidaamsan, iyo maaraynta kheyraadka, gaar ahaan qaybaha koonfureed iyo dhexe ee gobolka Soomaalida.

Taariikhahooda waxay muujinaysaa awoodda bulshooyinka gobolka inay abaabulaan awood siyaasadeed ka baxsan qabiilooyinka gaarka ah.

Hoos u dhaca Adal iyo Ajuran ma uusan dhamaan ururka siyaasadeed ee Soomaaliyeed. Qarnigii xigay, qaabab cusub oo siyaasadeed ayaa ka soo baxay gobollo kala duwan, oo ay ku jiraan sultanado iyo dawladaha magaalooyinka.

Qaab-dhismeedkooda iyo awoodahooda way kala duwanaayeen, laakiin badankood waxay horumariyeen nidaamyo hoggaamineed, dhaqammo iyo sharciyo diimeed, habab lagu maareeyo xiriirka bulshada, iyo xiriirro la leh awoodaha deriska ah. Badanaa waxaa lala xiriiriyaa qabiilo ama bulshooyin ku saleysan qoys, hay'adahani si fiican looma fahmi karo iyada oo aan la baarin aasaaska bulshada ee ay ka soo jeedaan.

Muhiimadoodu ma ahan oo kaliya aqoonsiga aasaasayaashooda, laakiin sidoo kale sida ay u abaabuleen awoodda, u haysteen nidaamka bulsheed, u maareeyeen kheyraadka, iyo sida ay u gorgortameen xiriirka bulshooyinka kale.

Barashada hay'adaha siyaasadeed ee ku saleysan qabiilka ma aha in la dhiirrigeliyo qabiilnimada, in la ansixiyo ka reebista, ama in la romantiqeeyo waqtigii hore. Waxay ka dhigan tahay in la baaro xaqiiqooyinka taariikhiga ah iyada oo aan la oggolaan in arrimaha siyaasadeed ee maanta ay go'aamiyaan qaybaha taariikhdeena ee mudan in la fiiriyo.

Hay'adahani waa in si dhaliil leh loo baaro iyada oo loo marayo qaab-dhismeedkooda hoggaamineed, nidaamyada dhaxalka, sharciyada dhaqanka, ansaxnimada diimeed, aasaaska dhaqaale, iyo xiriirka diblomaasiyadeed. Ma jiro nidaam siyaasadeed oo ku saleysan qabiil oo dhammaan ka kooban dawlad sida ay maanta u taagan tahay, taas oo ka soo baxday deegaan Yurub oo kale ah oo ku kala duwan xakameynta dhulka, awoodda maamulka, iyo dhexeeynta siyaasadeed.

Baadhitaankeyga socda wuxuu baarayaa horumarka taariikheed, maamulidda, iyo dhaxalka siyaasadeed ee sultanado Soomaaliyeed iyo qaab-dhismeedyada kale ee siyaasadeed ee asaliga ah. Ilaa hadda, waxaan sameeyay daraasado hordhac ah oo ku saabsan siddeed: Majeerteen, Hiraab, Hobyo, Geledi, Gassaregude, Warsangeli, Isaaq, iyo Gadabursi.

Baadhitaanku wuu socdaa, iyadoo qaab-dhismeedyo siyaasadeed oo dheeraad ah la baarayo marka caddeymo dheeraad ah la heli karo. Ujeedadu waa in la fahmo sida nidaamyadan siyaasadeed u soo baxeen, sida awoodda loo aasaasay loona gudbiyay, sida bulshooyinka loo maamulay, sida khilaafaadka loo xalliyay, iyo sida hay'adaha isugu xiran yihiin iyo awoodaha shisheeye.

Baadhitaanku sidoo kale wuxuu baarayaa xiriirka ka dhexeeya hoggaaminta, sharciyadda siyaasadeed, kheyraadka dhaqaale, midnimada bulsheed, iyo joogteynta hay'adaha.

Qodobka dhexe ee baadhitaankan ayaa ah in taariikhaha qabiilada Soomaaliyeed, bulshooyinka, iyo hay'adaha siyaasadeed ay qayb muhiim ah ka yihiin sheekada qaran. Looma baahna in laga reebo sababo la xiriira aasaaska qabiilka ama in loo arko tusaalooyin la soo celinayo.

Halkii, waa in aan baarnaa sida qaab-dhismeedyada qabiilka ay ula falgaleen Islaamka, sharciga caadiga ah, ganacsiga, awoodda dhuleed, iyo xiriirada siyaasadeed ee ballaaran. Habkan wuxuu aqoonsanayaa kala duwanaanta khibradda taariikheed ee Soomaaliyeed iyadoo la xaqiijinayo suurtagalnimada aqoonsi qaran oo wadaag ah.

Midnimada qaran maahan in ay u baahato in la tirtirto aqoonsiyada taariikheed, sida aqoonsiga aqoonsiyadan uusan u baahnayn in uu sii wado kala qaybsanaanta siyaasadeed.

Taariikhda hay'adaha siyaasadeed ee Soomaaliya waa sheeko guul, isbeddel, iskaashi, khilaaf, iyo hoos u dhac. Qaar ka mid ah hay'adaha ayaa adkeysanaya, halka kuwa kalena ay burbureen ama lumiyeen awooddooda. Khibradahan waxay bixiyaan fursado qiimo leh oo lagu baaro shuruudaha ay ku dhashaan sharciyadda siyaasadeed, bulshooyinka iskaashanaya, khilaafaadka la maareynayo, iyo hay'adaha ilaalinaya kalsoonida dadweynaha. Waxay sidoo kale na xasuusinayaan in nidaam siyaasadeedna aanu ka badbaadin karin kala qaybsanaanta gudaha, isbeddelada duruufaha, ama guuldarada hoggaaminta.

Casharradan ayaa si gaar ah muhiim u ah maadaama Soomaaliya ay sii wado la tacaalida krisiga siyaasadeed iyo caqabadda ah dhisidda dowlad sharci ah, ka mid ah, iyo waarta. Khibradahayaga taariikheed waxay na casuumayaan inaan dib u eegno hababka siyaasadeed ee mudnaanta siinaya wada tashiga, go'aan qaadashada ku saleysan heshiis, heshiisyada la galo, iyo wadaagista awoodda.

Waxay sidoo kale keenayaan su'aalo muhiim ah oo ku saabsan xaddidaadaha nidaamyada badan ee laga dhaxlay moodooyinka siyaasadeed ee Yurub. Bulsho ay qaabeyeen xiriirro qabiil oo adag, xukunka badan kaliya wuxuu ka tagi karaa bulshooyin muhiim ah oo dareemaya in laga reebay go'aannada saameynaya mustaqbalkooda.

Dhisidda heshiis iyo hababka siyaasadeed ee ka mid ah ayaa sidaas darteed mudan in si dhab ah loo tixgeliyo iyadoo la raacayo dowlad dastuur, muwaadin siman, mas'uuliyad, iyo xukunka sharciga.

Ujeedadu ma aha in dib loo soo celiyo hay'adihii ka horreeyay gumeysiga ama in si aan dhaleecayn lahayn loo wareejiyo dhaqamadii taariikheed ee dowladnimada casriga ah. Halkii, waa in laga barto hababka nidaamyadii siyaasadeed ee hore ee Soomaaliyeed ay ku dhiseen awood, ay ku heshiinayeen farqiyada, ay ku haynayeen iskaashiga, iyo sida ay uga jawaabeen kala qaybsanaanta gudaha.

Khibradahoodu ma bixin karaan xalal diyaar ah, laakiin waxay iftiimin karaan doorashooyinka horyaalla Soomaaliya maanta waxayna caawin karaan dadaallada lagu xallinayo khilaafaadka casriga ah. Hawshouru waa in si dhaleecayn leh looga faa'iidaysto waqtigii hore si loo raadiyo nidaam siyaasadeed oo aqbala kala duwanaanshaha iyada oo aan la xadidin ka mid noqoshada iyo kor u qaadista midnimada qaran iyada oo aan la inkirin xaqiiqooyinka bulsheed ee dalka.

Ugu dambeyntii, dib u soo celinta taariikhda Soomaaliyeed waa mas'uuliyad cilmiyeed iyo hawl qaran. Taariikhaha Adal iyo Ajuran, oo ay wehelinayaan kuwa Majeerteen, Hiraab, Hobyo, Geledi, Gassaregude, Warsangeli, Isaaq, iyo Gadabursi, waxay bixiyaan meelaha muhiimka ah ee lagu bilaabi karo soo kabashada kala duwanaanshaha khibradda siyaasadeed ee Soomaaliyeed.

Cilmi baaris dheeraad ah ayaa qoto dheerayn doonta fahamkeena asalkooda, hay'adahooda, isdhexgalka, iyo dhaxalka. Ujeedadu ma aha in la sharfo waqtigii hore ama in dib loo soo nooleeyo kala qaybsanaanta hore, laakiin waa in si daacad ah loo fahmo taariikhdooda loona ilaaliyo jiilasha mustaqbalka.

Taariikhda Soomaaliya ma ahan taariikhda kaliya ee dowlad casri ah ama taariikhda qabiilo. Waa taariikhda wadajirka ah ee bulshooyinka, hay'adaha, hoggaamiyayaasha, iyo nidaamyada siyaasadeed ee ay bulshadeenu ku korodhay.

Soo celinta taariikhdan waxay xoojin kartaa wacyiga taariikheed, taageeri kartaa dib-u-heshiisiinta, waxayna naga caawin kartaa inaan ku fikiro mustaqbal ka mid ah. Taariikhdii hore ma xallin karto dhibaatada maanta, laakiin waxay ifin kartaa doorashooyinka horteena.

Anagoo ka baranayna guulaha iyo guuldarrooyinka jiilasha hore, waxaan dhisi karnaa aasaas xog ogaal ah oo loogu talagalay dowlad Soomaaliyeed oo cadaalad ah, ka mid ah, oo waarta.

Dr. Abdurahman Baadiyow

Email: [email protected]

———-

Dr. Abdurahman Baadiyow waa Professor taariikhda Islaamka casriga ah iyo La-taliye Sare oo ku saabsan Madaxweynaha Soomaaliya arrimaha Nabadda iyo Dib-u-heshiisiinta.