Kaliya 1 ka mid ah 10 haween ah oo saxaafadda ka shaqeeya ayaa dareemaya ammaan shaqadooda Soomaaliya, warbixin NUSOJ ayaa ogaatay

2 November 2026 —Iyadoo la xusayo Maalinta Caalamiga ah ee Joojinta Ka-dhaafidda Dembiyada ka dhanka ah Saxafiyiinta, Ururka Qaranka ee Saxafiyiinta Soomaaliyeed (NUSOJ) maanta wuxuu soo saaray warbixin cusub oo muujinaysa dhibaatooyinka shaqo ee haweenka saxafiyiinta ah ee Soomaaliya, taasoo dalbanaysa tallaabo degdeg ah si loo joojiyo dhaqanka xun ee dhibaataynta, ka faa'iidaysiga iyo takoorida, iyadoo la ogaadey in kaliya hal ka mid ah toban haweenka saxafiyiinta ah ee la baaray ay dareemayso ammaan shaqada.

Warbixinta, “Ammaan la'aan, Mushaar yar iyo Maqlaa: Dhibaatooyinka Shaqo ee Haweenka Saxafiyiinta ah ee Soomaaliya”, waxay ku saleysan tahay sahamin lagu sameeyay haweenka saxafiyiinta ah ee Muqdisho iyo lixda Dowlad Goboleed ee Federaalka Soomaaliya, dood-wadaagyo lala yeeshay haweenka saxafiyiinta ah iyo la-tashiyo lala yeeshay milkiilayaasha warbaahinta iyo maamulayaasha. Waxay diiwaangelinaysaa xaaladaha ay haweenku la kulmaan xafiisyada warbaahinta iyo goobaha ay ka shaqeeyaan intay fulinayaan waajibaadkooda saxafiyadeed.

Cadayntu waxay muujinaysaa shaqaale warbaahineed oo halis ah oo aan la ilaalin. In ka badan kala badh dadka ka jawaabay waxay dareemeen ammaan darro ama aad u ammaan darro shaqada.

Kaliya 49.6% waxay haysteen qandaraas shaqo oo qoraal ah iyo kaliya 26% waxay haysteen qandaraas waqti buuxa. In ka badan kala badh ayaa sheegay inay la kulmeen mushaar dib u dhac ah, lacag bixin aan joogto ahayn ama inay shaqeeyeen iyaga oo aan mushaar helin.

Iyadoo aan la haysan qandaraasyo ammaan ah iyo mushahar la isku halayn karo, haweenku waxay noqon karaan kuwo halis ugu jira in si aan sharciga waafaqsan ah loo eryo iyo in lagu cadaadiyo inay dulqaataan dhibaato si ay shaqadooda u haystaan.

Dhibaatayntu waa mid baahsan waxaana la qaldamay in aamusnaanta loo qaato ammaan. Ku dhawaad kala badh dadka ka jawaabay, 48%, ayaa sheegay inay la kulmeen dhibaatayn intii ay shaqeynayeen, halka 45.7% ay diideen inay ka jawaabaan. Haweenku waxay warbixineed ka sheegteen dhibaatayn xafiisyada warbaahinta, inta lagu guda jiray hawlgallada goobta iyo khadka tooska ah, oo ay ku jiraan isticmaalka AI-da lagu sameeyay sawirrada galmada. Kaliya hal ka mid ah shan ka jawaabayaasha ayaa ku qanacsanaa nidaamyada warbixinta ee gurigooda warbaahinta.

Xoghayaha Guud ee NUSOJ, Omar Faruk Osman, ayaa yiri, “Warbixintan waxay muujinaysaa xaalad ceeb leh: haweenka saxaafadda waxay la kulmaan cadaalad darro iyagoo la shaqeeya ragga, hase yeeshee waxay wajahaan khataro badan oo aan lagu ilaalin goobahooda shaqo. Xadgudub, mushaar la qarinayo, ciqaab iyo takoorka maaha dhibaatooyin gaar ah oo haweenka ay la tacaalayaan; waa xadgudubyo weyn oo xuquuqda ah iyo guuldarrooyin mas'uuliyadeed.

Aamusnaanta waxay ilaalinaysaa kuwa awoodda ku xadgudba. Waxaan dalbaneynaa qandaraasyo qoraal ah, mushaarka oo waqtigiisa la bixiyo, farqiga mushaarka jinsiga oo la baabi'iyo, nidaamyo madax-bannaan oo cabasho ah iyo cawaaqib dhab ah oo loogu talagalay kuwa falalka xun sameeya.

Hay'adda warbaahinta maaha in loo oggolaado inay ka faa'iideysato shaqada haweenka iyadoo diidaya amniga, sharafta iyo xuquuqda siman.”

Caqliga xannibaadaha ayaa sii soconaya xirfadaha haweenka. Kaliya 11% ayaa aaminsan inay haystaan fursado la mid ah ragga si ay u horumariyaan, halka 46.5% ay sheegeen in lagu diiday koror ama hawl muhiim ah sababo la xiriira jinsigooda. Intaa waxaa dheer, 63.8% ayaa sheegay inaysan helin tababar goobta shaqada, taasoo xirfadlayaal badan ka reebtay horumarka xirfadeed iyo fursadaha hoggaamineed ee lagama maarmaanka u ah horumarka.

Warbixinta, oo ay taageertay Barnaamijka Horumarinta Qaramada Midoobay (UNDP) iyada oo loo marayo Mashruuca Bilan oo ay maalgelisay Midowga Yurub (EU), sidoo kale waxay diiwaangelinaysaa hababka shaqo ee ciqaabaya haweenka sababo la xiriira uurka iyo mas'uuliyadaha daryeelka. Kuwani waxaa ka mid ah saacado dheer, shaqo habeenkii iyo maqnaanshaha goobaha shaqo ee ku habboon. NUSOJ waxay sheegtay in xaaladahaan aan fiicnayn ay khatar gelinayaan caafimaadka iyo sharafta haweenka waxayna riixi karaan saxaafiyiinta khibradda leh inay ka baxaan xirfadda.

Ururka ayaa ku boorinaya ururada warbaahinta inay gorgortamaan heshiisyo wadajir ah oo xaqiijinaya mushaar cadaalad ah, xaalado shaqo oo ammaan ah, ilaalinta ka-dhaafida takoor iyo ka-qaybgalka macno leh ee haweenka siyaasadaha xafiisyada warbaahinta. NUSOJ waxay ku baaqaysaa ururada warbaahinta inay joojiyaan dhaqamada shaqaalaysiinta aan rasmi ahayn iyo kuwa ka faa'iideysta, ilaalinta cabashooyinka ka dhanka ah cawaaqibka iyo siin haweenka fursad siman oo ku saabsan hawlaha, tababarka iyo hogaaminta.

Hay'adaha federaalka iyo kuwa dowlad goboleedyada waa inay dhaqan geliyaan ilaalinta shaqaalaha, baaritaan ku sameeyaan xadgudubyada galmada iyo takoor iyo inay mas'uuliyad saaraan kuwa falalkaas geysta. Ururka wuxuu sheegay in Maalinta Caalamiga ah ee Joojinta Xaqdarrada sidoo kale ay tahay inay la tacaasho xadgudubyada ka dhaca xafiisyada warbaahinta, halkaas oo waxqabad la'aantu ay haweenka ka dhigi karto kuwo aan haysan waddo ammaan ah ama lagu kalsoonaan karo oo cadaalad ah.