QORAAL: Isku-dhafka iyo Diidmada Soomaaliya

Dhiigga rasaasta ah ee ka dhawaajiyay Muqdisho bilowgii Juun wuxuu ka saari doonaa wax kasta oo riyo ah oo ku saabsan in dhibaatada siyaasadeed ee Soomaaliya ay tahay kaliya muran kale oo ku saabsan jadwalka doorashada.

Waxa ka dhacay caasimadda ma ahayn kaliya is-afgarad u dhexeeya ciidamada dowladda iyo ciidamo ka tirsan mucaaradka. Waxay ahayd muujinta ugu horreysa ee rabshad ah ee dhibaato dastuur oo muddo sanado ah dhisnayd—mid hadda khatar gelinaysa heshiiska siyaasadeed ee jilicsan ee saldhig u ah mashruuca dhismaha dowladnimo ee Soomaaliya ka dib colaadda.

Sheekada rasmiga ah ee ay soo bandhigtay dowladda federaalka waa mid toos ah. Isbeddelada dastuuriga ah ayaa lagama maarmaan u ahaa in la dhameystiro isbeddelka aan dhameystirnayn ee Soomaaliya ee ka socda nidaam siyaasadeed ku meel gaar ah una gudbaya dowlad dimuqraadi ah oo casri ah. Isbeddelada doorashada, saraakiishu waxay ku doodayaan, waxaa loogu talagalay in lagu beddelo nidaamka codbixinta ee qabiilka ku saleysan ee dalka oo si qoto dheer u liita iyadoo la siinayo cod guud. Dib-u-dhacyada iyo isbeddelada jadwalka siyaasadeed waxaa sidaas darteed loo sawiray inay yihiin talaabooyin aan fiicnayn laakiin lagama maarmaan u ah isbeddel taariikhi ah oo dimuqraadi ah.

Dad yar oo Soomaali ah ayaa ka doodayaa baahida loo qabo isbeddel dastuur. Dad yar ayaa difaacaya qaabka doorashada ee hadda jira, kaas oo marar badan keenay dhibaatooyin siyaasadeed, eedeymo musuqmaasuq, iyo gorgortan aan dhammaad lahayn oo u dhexeeya madaxda siyaasadeed. Himilada ah in la helo doorashooyin hal qof hal cod ah ayaa taageero ballaaran ka heshay guud ahaan dalka.

Si kastaba ha ahaatee, dhibaatada hadda jirta waxay muujinaysaa in sharciyadda dastuuriga ah ay ku xiran tahay wax ka badan habka sharciga.

Su'aasha ugu weyn ee Soomaaliya maanta wajahaysa ma ahan in isbeddel dastuur uu lagama maarmaan yahay. Waa in isbeddelada noocaas ah lagu soo rogi karaa iyada oo aan la helin heshiis siyaasadeed oo ballaaran nidaam federaal ah oo ku tiirsan heshiis.

Su'aashan ayaa ku taalla xarunta is-hor-joogga khatarta ah ee dalka.

In ka badan toban sano, Soomaaliya waxay ku shaqeysay dastuur ku meel gaar ah oo la ansixiyay 2012. Dukumintiga ayaa si ula kac ah u dhaafay qaar ka mid ah su'aalaha siyaasadeed ee ugu muranka badan ee dalka. Miisaanka awoodda ee u dhexeeya Muqdisho iyo dowlad goboleedyada federaalka ayaa weli ah mid aan caddayn. Qaab dhismeedka doorashada ayaa weli aan la xallin. Su'aalaha muhiimka ah ee ku saabsan awoodda fulinta, federaalnimada, iyo wakiilnimada siyaasadeed ayaa dib loo dhigay si loogu gorgortamo mustaqbalka.

Maamulada isdaba-joogga ah ayaa si weyn uga fogaaday inay ku qasbaan go'aanno kama dambays ah sababtoo ah waxay fahmeen khataraha siyaasadeed ee ku lug leh.

Maamulka Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud ayaa door biday waddo kale.

Bishii Maarso 2026, baarlamaanka ayaa ansixiyay xirmo isbeddelo dastuur oo taageerayaashu u arkeen inay yihiin dhamaadka habka dib-u-eegista dastuurka ee afar iyo toban sano. Saraakiisha dowladda ayaa u dabaaldegay isbeddelada sidii meel muhiim ah oo ku saabsan safarka dhismaha dowladnimo ee Soomaaliya. Si kastaba ha ahaatee, dhaleeceeyayaasha ayaa arkey wax aad u kala duwan: dib-u-habeyn hal dhinac ah oo lagu sameeyay nidaamka siyaasadeed oo aan si ku filan loola tashan dadka mucaaradka ah iyo dowlad goboleedyada muhiimka ah.

Dastuurada waxay ka helaan adkeysigooda kaliya ansixinta sharciga laakiin sidoo kale aqbalaadda siyaasadeed. Qaab-dhismeedka dastuurku wuxuu noqon karaa mid sharci ah iyadoo isla mar ahaantaana aan lahayn sharciyad ballaaran oo lagama maarmaan u ah xasillooni waarta. Tani waxay si gaar ah u tahay run dalalka jilicsan halkaas oo hay'adaha ay weli daciif yihiin oo kalsoonida siyaasadeed ay yar tahay.