Somaliya oo ku jirta xaalada khatar ah: Dhibaato dastuur oo aan xal cad lahayn

Waxaa qoray Abdullahi A. Nor

Isbedelada dastuuriga ah ee la muransan yahay, mowqifyada doorashada ee is khilaafsan iyo kala qaybsanaanta federaalka oo sii xoogaysanaysa ayaa keenaya su'aal muhiim ah: ma gaari kartaa Soomaaliya heshiis siyaasadeed ka hor inta aan dhibaatadu sii xumaan?

Soomaaliya waxay u dhowdahay inay gaarto waqti go'aan leh oo ku saabsan habka dhismaha dowladnimadeeda oo jilicsan. Waxa bilaabmay khilaaf ku saabsan wax ka beddelka dastuurka iyo waqtiga doorashooyinka qaran ayaa isu rogtay isqabqabsi ballaaran oo ku saabsan sharciyadda siyaasadeed, awoodda federaalka iyo xeerarka maamulaya wareejinta awoodda.

Su'aasha dhexe maahan kaliya goorta Soomaaliya ay qaban doonto doorashadeeda xiga. Waa in ay tahay in ciyaartoyda siyaasadeed ee ugu muhiimsan dalka ay ku heshiiyaan qaab-dhismeedka dastuuriga ah iyo doorashada ay doorashadani ku dhici doonto—iyo in dhammaan dhinacyadu ay aqbalaan natiijada.

Dowladda Federaalka ayaa ku dhawaaqday doorashooyinka baarlamaanka 15ka Abriil 2027 iyo doorashada madaxweynaha 15ka Maajo 2027. Hogaamiyeyaasha mucaaradka ayaa ka hor yimid isbedelada dastuuriga ah ee saldhig u ah jadwalkan, iyagoo ku dooday in go'aannada aasaasiga ah ee mustaqbalka siyaasadeed ee dalka aan si kali ah loo xalin karin.

Ku dhawaaqista waxay dejinaysaa taariikho, laakiin ma xallinayso khilaafka ku saabsan sharciyadooda. Dhibaatada dhexe ee Soomaaliya ayaa ah in jadwal doorasho oo rasmi ah aan, keligii, xallin karin khilaaf dastuuriga ah oo ku saabsan cidda leh awoodda dejinta xeerarka.

Khatar ayaa jirta in dalka uu ku dhawaado 2027 iyadoo leh jadwal doorasho rasmi ah laakiin aan lahayn heshiis siyaasadeed oo loo baahan yahay si loo sameeyo habka si ballaaran loo aamini karo.

Dastuur aan lahayn fasiraad wadaag ah

Q قلبka dhibaatada ayaa ah dib-u-eegista muranka leh ee Dastuurka Kumeelgaarka Soomaaliya, oo la ansixiyay sanadkii 2012 qayb ka ah heshiiska la socday dib-u-soo-celinta hay'adaha federaalka.

4 Maarso 2026, baarlamaanka ayaa ansixiyay wax ka beddelka dastuurka oo kordhiyay muddada madaxweynaha iyo baarlamaanka afar sano ilaa shan sano, taasoo u wareejisay jadwalka doorashada qaranka ee la filayo sanadka 2027. Hogaamiyeyaasha mucaaradka ayaa ka hor yimid habka, iyagoo su'aal gelinaya sharciyadiisa iyo doodayo in isbeddelada aysan lahayn heshiis ku filan oo ka dhexeeya daneeyayaasha siyaasadeed ee ugu waaweyn dalka.

Dowladda Federaalka ayaa difaacday isbeddelka dastuurka sidii qayb ka mid ah isbeddelka loo marayo nidaam ka dimuqraadi ah, oo ay ku jiraan doorashooyin toos ah. Taageerayaasheeda ayaa ku dooday in Soomaaliya aysan si aan xad lahayn u hayn karin hab doorasho oo aan toos ahayn oo ay ku jiraan hogaamiyeyaasha siyaasadeed iyo wakiilada qabiilka oo saameyn go'aan leh ku leh xulashada hogaamiyeyaasha qaranka.

Dooddaasi waxay soo bandhigaysaa su'aal muhiim ah: Soomaaliya intee in le'eg ayay dib u dhigi kartaa in ay muwaadiniinta si toos ah uga qayb qaataan xulashada wakiiladooda?

Laakiin mucaaradka ayaa soo bandhigaya su'aal kale oo muhiim ah: ma loo tixgelin karaa isbeddelada dastuurka aasaasiga ah inay yihiin kuwo sharci ah marka daneeyayaasha siyaasadeed ee waaweyn ay khilaafaan habka ay ku ansixiyeen?

Su'aalahan ma aha kuwo is khilaafsan. Soomaaliya waxay u baahan tahay isbeddel doorasho, laakiin isbeddelka sidoo kale waa inuu helo kalsooni siyaasadeed iyo mid dadweyne oo ku filan si loo hirgeliyo si nabad ah. Doorashooyinka tooska ah iyo heshiiska siyaasadeed waa in aan loo arkin ujeeddooyin is khilaafsan.

Muwaadiniinta ayaa ku dooday in wax ka beddelka aan si sharci ah u kordhin karin xilalka lagu aas aasay heshiisyadii dastuuriga ee hore. Dowladda ayaa ku adkeysanaysa in qaab-dhismeedka la beddelay uu bixinayo aasaaska habkeeda.

Markaa caqabadda dastuuriga ah ayaa muhiim ah. Go'aan madaxbannaan oo maxkamadeed ayaa ka caawin kara in la caddeeyo arrimaha sharciga, haddii maxkamaddu loo arko mid aan eexan, awooddeeda la ixtiraamo iyo go'aankeeda la fuliyo. Si kastaba ha ahaatee, xukunnada sharciga ah ma xallin karaan khilaafka siyaasadeed haddii daneeyayaasha muhiimka ah ay diidaan habka ama ay u arkaan garsoorka mid aan awoodin inuu si cadaalad ah u xalliyo khilaafka.

Somaliya waxay u baahan tahay caddeyn sharci iyo heshiis siyaasadeed labadaba. Midna ma beddeli karo midka kale si waara.

Heshiiska federaalka ayaa ku jira cadaadis

Khilaafka doorashada ayaa sidoo kale muujinaya xiisado aan la xalin oo ku dhex jira nidaamka federaalka ee Soomaaliya.

Heshiiska dastuuriga ee 2012 ayaa dhisay qaab federaal ah oo loogu talagalay in lagu qabsado awoodda siyaasadeed ee gobollada gudaha dowlad mideysan. Si kastaba ha ahaatee, qaybinta awoodaha u dhaxaysa Muqdisho iyo Dowlad Goboleedyada Federaalka ayaa weli la muransan yahay, oo ay ku jiraan doorka kala duwan ee hay'adaha federaalka iyo kuwa dowlad goboleedyada ee go'aaminta habraacyada doorashada qaran.

Puntland iyo Jubaland waxay noqdeen mucaarad weyn oo ka dhan ah habka dastuuriga iyo doorashada ee Dowladda Federaalka. Diidmada ay qabaan maahan oo kaliya nidaamka codbixinta la soo jeediyay laakiin sidoo kale su'aasha ah in dowladaha xubnaha ka ah federaalka ay leeyihiin door macno leh oo ku saabsan go'aanada saameeya dalka oo dhan.

Dowladda Federaalka, doorashooyinka tooska ah waxay ka dhigan yihiin talaabo lagu xoojinayo hay'adaha qaran iyo ballaarinta ka qaybgalka muwaadiniinta. Mucaaradkooda, walaaca ugu weyn waa in nidaam noocaas ah si cadaalad ah loo soo bandhigi karo iyada oo aan la heshin qaab sharci oo la isku raacay, maamul doorasho oo lagu kalsoonaan karo, amni ku filan iyo xeerar cad oo maamula xiriirka federaalka iyo dowlad goboleedyada.

Khilaafka wuxuu halis galaa marka dhinac kasta uu u arko fasiraaddiisa dastuurka inay tahay tan kaliya ee sharci ah.

Dowlad federaal ah ma xaqiijin karto heshiis qaran oo waara oo kaliya adkeynaya awoodda ay ku leedahay dowladaha. Sidoo kale, dowladaha xubnaha ka ah federaalka ma xallin karaan khilaaf dastuur qaran oo kaliya diidmada go'aanada laga gaaray Muqdisho. Labada heer ee dowladdu waa inay ka shaqeeyaan gudaha qaab guud oo qeexaya awoodahooda iyo bixinta habab lagu kalsoonaan karo oo lagu xallinayo khilaafaadka.

Haddii qaabkan uu sii ahaado mid la isku khilaafsan yahay, awoodda siyaasadeed waxay halis u tahay inay noqoto mid si weyn ugu tiirsan go'aanada hal dhinac ah, sheegashooyinka tartanka ah ee sharciyadda iyo awoodda hay'adaha tartamaya inay ku dhaqmaan mowqifkooda. Natiijadu waxay noqon kartaa nidaam federaal ah oo sii jiri doona si rasmi ah halka uu noqdo mid aan waxtar lahayn marka la eego dhaqanka.

Saamaynta kala qaybsanaanta siyaasadeed ee Soomaaliya ma aha mid ku kooban doodaha dastuuriga ah. Sanadka 2026, xiisadaha siyaasadeed ayaa la kulmay dagaallo ka dhacay Muqdisho iyo Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed. Bisha Agoosto, ciidamada federaalka ayaa dib u qabsaday Baidoa ka dib dagaal ay ku lug lahaayeen xoogagga mucaaradka ee la xiriira madaxweynihii hore ee Koonfur Galbeed Abdiaziz Hassan Mohamed Laftagareen. Warbixinada ku saabsan khasaaraha ka dhashay dagaallada ayaa muujinaya qiimaha bini'aadantinimo ee khilaafka siyaasadeed.

Dhacdooyinkan ma ahan in khilaaf kasta oo doorasho uu horseedi doono rabshad. Si kastaba ha ahaatee, waxay muujinayaan khataraha marka kooxaha siyaasadeed ay lumiyaan kalsoonida wadahadalada oo ay bilaabaan inay ku tiirsanaadaan mobilization hubeysan si ay u difaacaan meelahooda.

Soomaaliya waxay horey u la dagaallamaysaa Al-Shabaab, oo haysta awood ay ku fuliso weeraro iyo inay xakameyso dhul. Dagaal kasta oo culus oo u dhexeeya siyaasiyiinta iyo actors-ka amniga Soomaaliya wuxuu khatar ku yahay in la wareejiyo kheyraadka, daciifiyo iskaashiga iyo abuurista fursado ay kooxaha hubeysan ka faa'iideysan karaan kala qaybsanaanta.

Saamaynta dhaqaale sidoo kale waxay noqon kartaa mid weyn. Ganacsiyada waxay u baahan yihiin xeerar la saadaalin karo, hay'ado shaqeynaya iyo kalsooni in khilaafaadka siyaasadeed aysan marar badan carqaladeyn doonin suuqyada iyo gaadiidka. Muwaadiniinta ka barakacay khilaafka iyo qoysaska la tacaalaya faqrin ma awoodaan inay qaataan muddo kale oo dheer oo aan degganeyn.

Goobta istiraatiijiga ah ee Soomaaliya oo ku dhow Gacanka Cadmeed iyo Badda Cas ayaa sidoo kale soo jiidatay danaha goboleed iyo kuwa caalami ah. La-hawlgalayaasha dibadda waxay taageeri karaan amniga, wada hadalka iyo dhismaha hay'adaha, laakiin tartanka shisheeye wuxuu adkeyn karaa siyaasadda gudaha haddii kooxaha Soomaaliyeed ay si joogto ah u raadiyaan taageero dibadda si ay u xoojiyaan meelahooda ka dhanka ah midba midka kale.

Ka qaybgalka caalamiga ah wuxuu noqonayaa mid wax ku ool ah marka uu taageero heshiis ay hoggaaminayaan Soomaalida iyo xoojiyo hay'adaha wadajirka ah. Wuxuu noqdaa mid aan waxtar lahayn marka xiriirada dibadda ay qoto dheerayso kalsooni darro u dhaxaysa ciyaartoyda siyaasadeed ee gudaha.

Ugu dambeyntii, mas'uuliyadda xallinta krisiga siyaasadeed ee Soomaaliya waxay ku jirtaa hogaamiyeyaasha Soomaalida.

Maxaa dhici doona haddii jadwalka doorashada la diido?

Taariikhaha la shaaciyay waxay abuuraan waqti kama dambeys ah, laakiin ma damaanad qaadaan heshiis ku saabsan habka. Su'aalo muhiim ah ayaa weli aan la xallin: qodobada dastuuriga ah ee maamuli doona isbeddelka; sida doorashooyinka loo maamuli doono; doorka ay ciyaari doonaan dowladaha xubnaha ka ah federaalka; sida ururada siyaasadeed ay u tartami doonaan; iyo sida khilaafaadka ku saabsan diiwaangelinta codbixiyayaasha, u-qalmitaanka musharrixiinta iyo natiijooyinka doorashada loo maareyn doono.

Haddii su'aalahan aan la jawaabin, Soomaaliya waxay gali kartaa 2027 iyadoo leh jadwal rasmi ah laakiin aan lahayn heshiis siyaasadeed oo awood u leh inuu kasbado kalsooni ballaaran. Saddex xaaladood oo ballaaran ayaa muujinaya khataraha.

1. Heshiis la gaaray

Dowladda Federaalka, hogaamiyeyaasha mucaaradka iyo dowladaha xubnaha ka ah federaalka waxay dib ugu laaban karaan wadahadalada oo ay ku heshiin karaan qodobada dastuuriga ah ee maamuli doona isbeddelka, nidaamka doorashada, doorka kala duwan ee hay'adaha federaalka iyo kuwa dowlad goboleedyada, iyo jadwal la aamini karo.

Heshiiskan noocaas ah ma u baahna in dhinac walba uu ka tago qaab siyaasadeed oo ay doorbidayaan. Waxay u baahan tahay in dhinacyadu aqbalaan in xeerarka tartanka ay tahay in lagu dejiyo habka ay dhammaan daneeyayaasha waaweyn fursad macno leh u helaan inay ka qaybqaataan.

Heshiisku wuxuu ka koobnaan karaa maamul doorasho oo hufan, habab lagu xallinayo khilaafaadka dastuuriga ah oo lagu kalsoonaan karo iyo ilaalin ka dhan ah isticmaalka xoogga si loo xalliyo khilaafaadka siyaasadeed.

Tani waxay bixineysaa waddada ugu cad cad ee doorashooyinka natiijadooda ay leedahay fursad macquul ah oo lagu aqbali karo guud ahaan spectrum-ka siyaasadeed. Sidoo kale waxay u oggolaaneysaa dowladda iyo dowlad-goboleedyada federaalka inay diiradda saaraan kheyraad badan oo ku saabsan amniga, soo kabashada dhaqaalaha iyo adeegyada bulshada.

Caqabadda ayaa ah in wadahadaladu horey u la halgamay inay buuxiyaan khilaafaadka ku saabsan awoodda dastuuriga ah iyo nidaamka doorashada. Heshiis ayaa sidaas darteed u baahan doona is-afgarad dhab ah, ma ahan kaliya kulan dib loo soo celiyay oo ay raacaan sheegashooyin guul.

2. Nidaamyada doorashada ee tartamaya iyo sheegashooyinka tartanka ah ee sharciyadda

Haddii wadahadaladu ku guuldareystaan, Dowladda Federaalka waxay sii wadi kartaa jadwalkeeda la shaaciyay halka mucaaradka ay diidan yihiin inay aqoonsadaan habka ama raadiyaan heshiisyo siyaasadeed oo kale.

Tani waxay sii xumeyn kartaa kala qaybsanaanta u dhaxaysa Muqdisho iyo dowlad-goboleedyada federaalka, waxayna dhalin kartaa sheegashooyin tartan ah oo ku saabsan sharciyadda doorashada iyo inay daciifiso awoodda hay'adaha qaran.

Doorasho si rasmi ah ayaa loo abaabuli karaa haddana waxay wajihi kartaa dhibaato sharciyadeed oo culus haddii qaybaha siyaasadeed ee muhiimka ah ay diidaan xeerarka lagu dhaqmay intii lagu guda jiray.

Dhanka kale, diidmada jadwalka federaalka ma noqon doonto mid si otomaatig ah u dhigaysa hab kale oo sharci ah ama matalaya qaran. Wax kasta oo heshiis tartan ah waxay wajihi doonaan su'aalo ku saabsan awoodda dastuuriga ah, ka qaybgalka iyo aqbalaadda bulshada.

Khatar ayaa ah wareeg ay dhinac walba ku tilmaamaan falalka dhinaca kale si ay u xaqiijiyaan go'aano kaligood ah. Markii kalsoonidu hoos u dhacdo, is-afgaradku wuxuu noqdaa mid siyaasadeed ahaan aad u adag, hay'aduhuna waxay noqdaan qalabyo ay isticmaalaan kooxo tartamaya halkii ay ka ahaan lahaayeen habab lagu xallinayo khilaafaadka.

3. Dhibaato dastuur iyo amni oo qoto dheer

Scenariiga ugu waxyeellada badan wuxuu noqon lahaa burbur dheeri ah oo ku yimaada wada hadal oo ay weheliso iska horimaad hubaysan oo u dhexeeya xoogag la safan hay'adaha siyaasadeed ee tartamaya.

Iska horimaadyada la arkay sanadka 2026 waxay muujinayaan in khilaafaadka siyaasadeed ay noqon karaan kuwo rabshad leh. Ma xaqiijinayaan in khilaaf ballaaran uu lama huraan yahay, laakiin waxay muujinayaan cawaaqibka suurtagalka ah ee ka dhalan kara in aan heshiis la gaarin.

Iska horimaad dheer ayaa daciifin kara iskaashiga ka dhanka ah Al-Shabaab, kordhin kara barakaca, carqaladeyn kara ganacsiga iyo xoojinta tartamada goboleed. Sidoo kale waxay ka dhigi kartaa wada hadallada mustaqbalka kuwo aad u adag maadaama khasaaraha, burburka iyo cabashooyinka siyaasadeed ay isugu yimaadaan.

Tani ma macnaheedu maaha in si rasmi ah loo burburiyo dowladnimada Soomaaliya. Khatar ka sii dhow ayaa noqon karta in si tartiib ah loo burburiyo awoodda qaran ee wax ku oolka ah: hay'adaha oo sii jiraya warqad ahaan halka go'aamadooda la diido ama si aan sinnayn loo fuliyo dalka oo dhan. Noocan kala qaybsanaanta ah ayaa jiri kara sanado iyada oo aan wax warqad rasmi ah oo kala sooc ah la soo saarin.

Yaa jabin kara xayndaabka?

Madaxweynaha ayaa mas'uuliyad dhexe leh sababtoo ah khilaafku wuxuu khuseeyaa wax ka beddelka dastuurka, muddada awoodda qaran iyo habka doorashada ee ay horumarinayso maamulka xilka haya. Laakiin mas'uuliyadda ka hortagga kororka ma ahan mid ku kooban hal hay'ad oo kaliya.

Hoggaamiyayaasha mucaaradka iyo dowladaha xubnaha ka ah federaalka waa inay sidoo kale caddeeyaan waxa is-afgaradyo ah oo ay aqbali doonaan iyo sida soo jeedimahoodu u shaqeyn doonaan gudaha nidaam dastuur oo wadaag ah. Xal waara ma dhisi karo oo kaliya ku saabsan ka hortagga hal koox inay awoodda isticmaasho. Waa in la dejiyo xeerar ay tartamayaasha siyaasadeed aqbali karaan xitaa marka ay guuldareystaan.

Barlamaanka waa inuu hubiyaa in isbeddelada dastuuriga ah ay raacaan habraacyo sharci ah. Hay'adaha doorashada waa inay muujiyaan madax-bannaani, hufnaan iyo awood ay ku maareeyaan habraac lagu kalsoonaan karo. Garsoorka waa inuu awood u yeesho inuu si cadaalad ah u eego khilaafaadka dastuuriga ah. Ciidamada amniga waa inay mar walba hoos yimaadaan awood sharci ah oo aanay noqonin qalab lagu go'aamiyo khilaafaadka siyaasadeed.

Saaxiibada caalamiga ah waa inay taageeraan wada-hadalka ka mid noqoshada iyo habraacyada dastuuriga ah halkii ay dhiirrigelin lahaayeen kooxo tartamaya inay ku tiirsanaadaan taageerayaal dibadda ah. Ka-qaybgalka ay sameeyaan ayaa ah midka ugu waxtarka badan marka uu xoojiyo xal Soomaali leh halkii uu ka beddeli lahaa mid kale.

Mudnaanta degdegga ah waa inay noqotaa habraac siyaasadeed oo ka mid noqoshada ah oo wax ka qabta awoodda dastuuriga ah, qaabka doorashada iyo heshiisyada kala guurka wada. In waqtiga doorashada loo arko arrin farsamo oo ka madax bannaan su'aasha sharciyadda siyaasadeed ma ahan mid suurtagal ah in ay xalliso khilaafka hoose.

Halkee ayay dhibaatada Soomaaliya ku dhammaan doontaa?

Ma jiraan wax aasaas ah oo lagu kalsoonaan karo oo lagu dhawaaqayo in Soomaaliya ay si lama huraan ah u gaari doonto xal la isku afgartay, u dhici doonto khilaaf ballaaran ama kala go' doonto. Natiijadu waxay ku xirnaan doontaa go'aannada ay hoggaamiyayaasha siyaasadeed weli qaadan doonaan.

Soomaaliya weli waxay gaari kartaa heshiis ka hor doorashooyinka la shaaciyay. Sidoo kale waxay geli kartaa xilli ay tartamayaan sheegashada doorashooyinka iyo xannibaadda hay'adaha. Haddii khilaafka siyaasadeed si joogto ah ula kulmo mobilization hubeysan, khataraha ayaa noqon doona kuwo aad u culus.

Farqiga muhiimka ah waa u dhexeeya badbaadada hay'adaha rasmiga ah iyo badbaadada heshiis siyaasadeed oo shaqeynaya. Dowladdu waxay sii wadi kartaa hawlgalkeeda, baarlamaanka wuxuu soo saari karaa sharciyo, iyo guddiga doorashooyinka wuxuu shaacin karaa taariikho, haddana nidaamka ballaaran wuxuu lumin karaa sharciyad haddii daneeyayaasha waaweyn aysan aqbalin xeerarka.

Khibradda Soomaaliya tan iyo burburkii dowladdii dhexe ee 1991 waxay muujinaysaa kharashyada weyn ee kala qaybsanaanta siyaasadeed. Heshiiska federaalka waxaa loogu talagalay inuu bixiyo qaab-dhismeed loogu talagalay dib-u-dhiska hay'adaha qaran iyadoo la tixgelinayo awoodda gobollada. Adkeysigiisu wuxuu ku xiran yahay ciyaartoyda siyaasadeed oo aqoonsanaya baahida loo qabo labadaba hay'adaha qaran ee waxtarka leh iyo ka qaybgalka federaalka ee macno leh.

Marka dalka wuxuu wajahaya doorasho ka baxsan doorashada madaxweynaha xiga: ma la dhisi doonaa xeerar dastuuriga ah habka ku filan ee ka mid ah si loo xaqiijiyo aqbalaadda siyaasadeed, mise dhinac walba waxay sii wadi doontaa raacitaanka natiijada ay doorbidayaan iyadoo la muransan yahay awoodda tartamayaasheeda?

Imtixaanka go'aaminta ma ahan haddii Soomaaliya ay shaacin karto taariikh doorasho. Waa haddii dalka uu dhisi karo hab ay ku kalsoon yihiin tartamayaasha siyaasadeed, hay'adaha ay xallin karaan khilaafaadka iyo kuwa guuldareysta ay aqbalaan natiijada.

Krisiinka Soomaaliya ma laha dhamaad go'an. Laakiin haddii aan la helin heshiis dastuur iyo doorasho, dalka wuxuu khatar ugu jiraa wareeg kale oo ah khilaafyo la xiriira awoodda, sheegashooyin is khilaafsan, xannibaad siyaasadeed iyo suurtagalnimada rabshado cusub. Fursadda is-afgaradku way jirtaa. Inta ay waqtiga ku qaataan ciyaartoyda ugu muhiimsan, ayaa ay adkaan doontaa—oo qaali noqon doontaa—in la qabto.

Abdullahi A. Nor

Email: [email protected]