Khilaafka Dastuuriga Soomaaliya ayaa sii xoogaysanaya iyadoo Dowladda ay isku dayayso in ay xayirto Xildhibaanada Golaha Wasiirada

MOGADISHU (WDN) — Dowladda Soomaaliya ayaa ku socota inay dhameystirto dhaqanka dheer ee oggolaanaya xubnaha baarlamaanka inay si isku mid ah u noqdaan wasiirro—tallaabo ay dhaleeceeyeen kuwa dhaliilaya oo sheegay in ay muujinayso in Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud uu si weyn u dayacayso qaab-dhismeedka dastuuriga ah ee dalka la isku raacay.

Isbeddelkaasi wuxuu si wax ku ool ah u burinayaa qodob ka mid ah Dastuurka Federaalka Kumeelgaarka ah ee 2012 (PFCS), kaas oo Soomaaliya u dejiyay nidaam baarlamaan ah isla markaana si cad u oggolaaday xubnaha baarlamaanka inay ka mid noqdaan Golaha Wasiirrada.

Qodobka 97aad ee PFCS 2012, xubnaha baarlamaanka waxaa loo magacaabi karaa wasiir. Qodobkaas hadda waa la tirtiray iyadoo isbeddelada dastuuriga ah ee dowladda ay hirgelinayso.

Ofiiska Guddoomiyaha Guddiga M bağındhiga Dastuuriga ah iyo Hirgelinta, Burhan Aden Omar, ayaa ogeysiiyay xubnaha Golaha Wasiirrada ee sidoo kale ah baarlamaan in ay dooranayaan mid ka mid ah labada xil.

Ogeysiiska ayaa sheegay in muddada isbeddelka ee lixda bilood ah ay bilaabatay 14ka Abriil 2026 waxayna ku egtahay 14ka Oktoobar 2026. Sida ku xusan heshiiska cusub, wasiir ah oo sidoo kale ah baarlamaan waa inuu ka tagaa mid ka mid ah xilalka. Sidoo kale, baarlamaan aqbala xil kale oo dowladda ah wuxuu luminayaa xubinnimada baarlamaanka.

Guddigu wuxuu sheegay in isbeddelkaasi uu ujeedkiisu yahay in la dhiso kala sooc cad oo u dhexeeya laamaha sharci dejinta iyo fulinta iyo in la xoojiyo mas'uuliyadda hay'adaha. Laakiin sharraxaaddaas waxay ka tagaysaa su'aal weyn oo dastuuriga ah oo aan la jawaabin: Yaa oggolaaday in la beddelo qodob dastuur ah oo la isku raacay iyadoo lagu beddelayo xeer cusub oo si aasaasi ah u beddelaya xiriirka u dhexeeya Baarlamaanka iyo fulinta?

Dastuurka 2012 vs. Mashruuca Dastuuriga ee Xasan Sheekh

Dhaliilayaasha waxay ku doodayaan in maamulka Madaxweyne Xasan Sheekh uu halkii uu ka tiigsan lahaa qaab-dhismeed dastuur cusub oo aan gaadhin heerka isla-xisaabtanka siyaasadeed ee heshiiska 2012.

Waxay ku andacoonayaan in Guddiga Dib-u-eegista iyo Hirgelinta Dastuurka uu hadda u dhaqmayaa qodobbada ka soo jeeda qaab-dhismeedkaas muranka leh sidii haddii ay horey u heleen sharciyad qaran oo aan la su'aalayn. Taasi, waxay ku doodayaan, waa meesha khilaafka dastuuriga ah uu noqdo mid siyaasadeed.

Dastuur ma heli karo sharciyadiisa kaliya hay'adda mas'uulka ka ah qorista ama hirgelinta. Awooddiisu waxay ku xiran tahay isla-xisaabtanka siyaasadeed, hab-raac sax ah iyo aqbalaadda saamileyda ugu muhiimsan ee dalka.

Dowladdu, si kastaba ha ahaatee, waxay soo bandhigtay isbeddelada dastuurka sidii qayb ka mid ah dadaal ballaaran oo lagu dhammeystirayo habka dib-u-eegista dastuurka Soomaaliya iyo caddeynta kala soocidda awoodaha.

Su'aal Baarlamaan oo Aasaasi ah

Saameynta degdega ah waa mid toos ah. Marka muddada kala-guurka ay dhamaato 14ka Oktoobar, wasiir doonaya inuu sii joogo golaha wasiirrada ayaa la sheegay inuu waayi doono kursigiisa baarlamaanka. Xildhibaan aqbala jagada wasiirnimo ama jagada kale ee dowladda sidoo kale wuxuu waayi karaa xubinnimada baarlamaanka.

Tani waxay muujineysaa isbeddel weyn oo ka duwan dhaqanka dastuuriga ah ee la aasaasay hoosta PFCS 2012. Sidoo kale waxay su'aalo ka keeneysaa nooca nidaamka baarlamaanka Soomaaliya.

In nidaamka baarlamaanka, xiriirka u dhexeeya sharci-dejinta iyo fulinta ayaa si weyn uga duwan kan nidaamka madaxweynaha. Wasiiradu badanaa waxay ka yimaadaan baarlamaanka sababtoo ah dowladda waxay ku tiirsan tahay taageerada siyaasadeed ee sharci-dejinta.

Qaab-dhismeedka dastuuriga ah ee Soomaaliya ee 2012 wuxuu muujinayaa mabda'aas isagoo oggolaanaya xildhibaanada inay ka shaqeeyaan golaha wasiirada.

Xaddidaadda cusub sidaas darteed waxay ka badan tahay kala soocidda laba xafiis. Waxay beddeshaa qaab-dhismeedka siyaasadeed ee ay baarlamaanka iyo fulinta ku wada xiriiraan.

Dastuur mise Siyaasadda Dastuuriga ah?

Khilaafku wuxuu imaanayaa xilli xasaasi ah, iyadoo Soomaaliya ay horey u kala qeybsan tahay arrimaha wax ka beddelka dastuurka, doorashooyinka iyo isbeddelka siyaasadeed ee dalka.

Muwaadiniinta ka soo horjeeda habka dowladda waxay ku doodayaan in Madaxweynaha Xasan Sheekh uusan si fudud u beddeli karin qodobbada PFCS 2012 iyada oo loo marayo hab dastuur ah oo aan lahayn heshiis siyaasadeed oo ballaaran, ka dibna uu dalbanayo in dowladaha xubnaha ka ah federaalka iyo xoogagga mucaaradka ay u arkaan dukumintiga ka soo baxa mid waajib ah oo guud.

Walwalka ay qabaan ma ahan oo kaliya in wasiiradu haystaan kuraasta baarlamaanka. Waxay ku saabsan tahay cidda leh awoodda dastuuriga ah ee dib u qeexaysa nidaamka dowladda dalka - iyo iyadoo la raacayo maxkamad siyaasadeed.

Dowladdu waxay ku adkeysaneysaa in habka dib u eegista dastuurka uu yahay mid sharci ah iyo in qodobbada cusub la hirgelin doono marka si habboon loo ansixiyo. Laakiin khilaafka siyaasadeed ee dhexe weli ma ahan mid la xalliyay.

Haddii nidaamka dastuuriga ee Soomaaliya uu ku dhisan yahay is-afgarad, markaas isbeddelka dastuuriga ah ee aan is-afgarad lahayn wuxuu khatar ku noqonayaa inuu noqdo qalab awood siyaasadeed halkii uu ka ahaan lahaa aasaas xasillooni siyaasadeed. Taasi waa sababta khilaafka ku saabsan xildhibaanada ka shaqeeya wasiirnimada uu muhiim u yahay ka baxsan qaab-dhismeedka golaha wasiirrada.

Waxay taabanaysaa qalbiga heshiiska dastuuriga ee aan dhammaystirnayn ee Soomaaliya—iyo su'aasha sii kordheysa ee muranka leh ee ah in hay'adaha siyaasadeed ee dalka ay ku shaqeynayaan dastuur qaran oo la isku raacay ama mashruuc dastuur oo ay hogaaminayso maamulka hadda jira.

WardheerNews