Dowladda Soomaaliya oo burburaysa: Hadallada Dowladda ma qarin karaan guuldarrada hogaaminta Xasan Sheekh

Wasiirka Waxbarashada Farah Sheekh Cabdulkadir ayaa diiday digniinaha sheegaya in Al-Shabaab ay ka faa'iidaysan karto bixitaanka ciidamada shisheeye, isagoo ku tilmaamay in ay tahay ceeb u ah Soomaalida. Laakiin su'aasha ka muhiimsan ayaa ah in dowladda federaalka ah ee si weyn u kala qaybsan ay leedahay sharciyad siyaasadeed, gaadiid dhuleed iyo awood hay'adeed oo ay ku difaacdo dal leh qaab-dhismeedyo sii kala firdhaya.

MOGADISHU (WDN) – Wasiirka Waxbarashada Soomaaliya, Farah Sheekh Cabdulkadir, ayaa dhaleeceeyay digniinaha sheegaya in Al-Shabaab ay qabsan karto awoodda ka dib bixitaanka ciidamada Midowga Afrika, isagoo ku tilmaamay saadaashaasi in ay tahay ceeb u ah garaadka dadka Soomaaliyeed.

Isagoo ka hadlayay dood lagu qabtay Khamiista oo ay soo qabanqaabisay Machadka Sare ee Amniga iyo Daraasaadka Istaraatiijiga (HISS) ee Muqdisho, wasiirku wuxuu ku adkeeyay in hay'adaha amniga Soomaaliya ay awood u leeyihiin in ay difaacaan dalka ka dhanka ah kooxda hubeysan. Wuxuu ku dooday in amniga qaranka uusan ahayn mas'uuliyadda dowladda federaalka iyo ciidamada qalabka sida kaliya, balse ay tahay waajibaad wadajir ah oo ay wadaagaan dhammaan Soomaalida.

“Amniga wuxuu leeyahay dadka Soomaaliyeed. Waxaa lagu maalgelinayaa cashuurahooda waxaana lagu ilaaliyaa xooggooda wadajirka ah,” ayuu yiri.

Wasiirku sidoo kale wuxuu eedeeyay siyaasiyiinta iyo faallooyinka dadweynaha inay ka faa'iidaystaan cabashooyinka siyaasadeed si ay u faafiyaan cabsi ku saabsan burburka dowladnimo iyo qabsashada Al-Shabaab. Wuxuu xusay in saadaasha noocaas ah ay soo jireen tan iyo 2010, inkastoo dadaallo joogto ah ay sameeyeen ciidamada amniga Soomaaliyeed si ay ula dagaallamaan kooxaha hubeysan.

Laakiin in la diido digniintan sida ceeb ma ahan su'aalaha ka dambeeya. Khataraha horyaalla Soomaaliya ma ahan kaliya in ciidamada amniga ay la dagaallamaan Al-Shabaab. Waa in dalka uu weli haystaa midnimo siyaasadeed, sharciyad dastuuriga ah iyo hay'ado federaal oo shaqeynaya oo lagama maarmaan u ah in la ilaaliyo nidaamka amniga qaran.

Dowlad federaal oo awood siyaasadeed hoos u dhacday

Hoos yimaada Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud, mashruuca federaalka Soomaaliya ayaa noqday mid si xad dhaaf ah u kala jaban. Xiriirka u dhexeeya Muqdisho iyo dowlad goboleedyada muhiimka ah ayaa hoos u dhacay, halka Puntland iyo Jubaland ay ka maqan yihiin iskaashi siyaasadeed oo macno leh oo ay la leeyihiin dowladda federaalka. Khilaafaadka la leh maamulada kale ee gobollada, oo ay ku jiraan Hirshabelle, ayaa si dheeraad ah u muujiyay jilicsanaanta nidaamka federaalka.

Natiijadu waa dowlad awooddeeda iyo gaadhista siyaasadeed ay aad uga xadidan tahay waxa ay magaca qaran ka muujinayso. Muqdisho waxay noqon kartaa xarunta Dowladda Federaalka, laakiin ka talinta caasimadda ma ahan isla mid ah in la isticmaalo awood sharci ah oo ka jirta dalka oo dhan.

Dowladda federaalka weli ma aysan helin heshiis siyaasadeed oo si ballaaran loo aqoonsan yahay oo ku saabsan qaab-dhismeedka dastuuriga ah, nidaamka doorashada iyo qaybinta awoodaha u dhexeeya Muqdisho iyo dowlad goboleedyada federaalka. Iyadoo aan la helin heshiisyadan, hay'adaha loogu talagalay in ay mideeyaan federaalka waxay khatar ugu jiraan in ay noqdaan qalab tartan siyaasadeed halkii ay ka ahaan lahaayeen aasaaska dowlad shaqeysa.

Su'aashu sidaas darteed waa mid aan laga fursan karin: maxay dhab ahaan tahay dowladda federaalka difaacaysa marka heshiisyada siyaasadeed ee saldhig u ah federaalka ay weli khilaafsan yihiin?

Qax iyo farqiga kalsoonida

Sheegashada dowladda ee mas'uuliyadda qaran ayaa sidoo kale adag in la isku waafajiyo xanuunka muwaadiniinta ka barakacay burburka iyo ka saarista Muqdisho.

Qayb weyn oo ka mid ah dadka deggan ayaa waayay guryo iyo nolol intii lagu jiray khilaafaadka dhulka magaalooyinka iyo howlaha nadiifinta. Qofka mucaaradka ah iyo bulshooyinka ay saameeyeen ayaa ku eedeeyay in dhul iyo hanti dadweyne la qaatay ama loo wareejiyay si faa'iido gaar ah.

Baaxadda barakaca ayaa si weyn loo muransan yahay, waxaana eedda ah in in ka badan hal milyan oo qof la waayay guryahooda u baahan tahay xaqiijin madax-bannaan. Si kastaba ha ahaatee, cawaaqibka bani'aadamnimada ee ka dhasha ka saarista qasabka ah ayaa dalbanaya mas'uuliyad, maamul dhul oo hufan iyo ilaalin wax ku ool ah oo loogu talagalay dadka nugul.

Dowlad ma aaminsan karto midnimo qaran iyadoo muwaadiniintu su'aal ka keenayaan haddii hay'adaha dadweynaha ay ilaaliyaan guryahooda, hantidooda iyo xuquuqdooda. Sidoo kale ma filan karto kalsoonida dadweynaha ee dowladnimada marka eedaha musuqmaasuqa iyo qaatista gaarka ah ee hantida dadweynaha aan la xalin.

Khatarta Al-Shabaab ma aha aflagaado; waa xaqiiqo amni

Hadallada wasiirka ayaa imaanaya xilli xasaasi ah. Soomaaliya ayaa diyaarinaysa inay qaadato mas'uuliyad weyn oo ku saabsan amniga qaran maadaama Hawlgalka Taageerada iyo Xasilinta Midowga Afrika ee Soomaaliya (AUSSOM) uu sii wado isbeddelkiisa qorsheysan iyo dhimista ciidamada shisheeye.

Uganda, oo ka mid ah deeq-bixiyeyaasha waaweyn ee hawlgallada Midowga Afrika ee Soomaaliya, ayaa dhawaan ku dhawaaqday in ay soo saartay ciidamo ku sugan heshiis laba-geesood ah. Qaybaha kale ee AUSSOM sidoo kale waxaa lagu sameyn doonaa isbeddelo qorsheysan.

Horumaradan waxay keenaysaa su'aalo sax ah oo ku saabsan in ciidamada Soomaaliyeed ay si madax-bannaan u sugi karaan magaalooyinka istiraatiijiga ah, waddooyinka sahayda iyo dhulalka muddo dheer ku tiirsanaa taageerada milatari ee caalamiga ah.

Al-Shabaab waxay sii wadaysaa weerarada ku saabsan koonfur-galbeed Soomaaliya, inkastoo ay jiraan sanado hawlgallo milatari oo ay fuliyeen ciidamada dowladda iyo xulafadooda. Khatar ayaa ka sii dartay kala qaybsanaanta siyaasadeed, hababka amniga ee aan joogtada ahayn iyo maqnaanshaha istiraatiijiyad qaran oo mideysan oo ay taageeraan dhammaan daneeyayaasha federaalka ee waaweyn.

Hoggaamiyeyaasha mucaaradka ayaa ka digay in daciifnimada midnimada siyaasadeed iyo diiradda lagu saaray hay'adaha amniga qaran ee adeegaya danaha siyaasadeed ay ka dhigi karto dalka mid sii nugul. Digniintooda waa in si dhab ah loo eego, looma diido inay yihiin hadallo siyaasadeed oo la xariira.

Khatar kale ayaa jirta: marka hay'adaha qaran ay ku dhex milmaan khilaafaadka siyaasadeed, shaqaalaha amniga ayaa si kordhaysa u aqoonsan kara qabiil, gobol ama danaha kooxeed halkii ay ka ahaan lahaayeen amar qaran oo mideysan. Taasi waa nooca kala qaybsanaanta ah ee dhaqdhaqaaqa hubeysan uu ka faa'iidaysan karo.

Amniga qaran wuxuu u baahan yahay dowlad sharci ah

Krisiiska amniga Soomaaliya lama kala saari karo krisiiska siyaasadeed. Hawlgallada milatari kaliya ma dabooli karaan maqnaanshaha heshiis dastuur, xiriirka federaalka ee shaqeynaya iyo kalsoonida bulshada. Ciidan qaran wuxuu u baahan yahay wax ka badan hub iyo caawimaad shisheeye; wuxuu u baahan yahay awood siyaasadeed oo sharci ah, maalgelin lagu kalsoon yahay, qaab-dhismeedyo amar oo xirfad leh iyo kalsoonida bulshada uu u xilsaaran yahay inuu ilaaliyo.

Madaxweynaha Xasan Sheekh waa inuu la kulmaa guuldarrooyinka siyaasadeed ee hoos u dhigaya maamulka uu hoggaamiyo. Taasi waxay ka dhigan tahay dib u dhisidda xiriirka dowlad goboleedyada federaalka, xallinta khilaafaadka dastuuriga ah iyo doorashada iyada oo loo marayo wadahadal dhab ah, xoojinta madaxbannaanida garsoorka iyo hubinta in hay'adaha amniga ay u adeegaan dalka halkii ay ka adeegsan lahaayeen danaha dowladda waqtigaas.

Dowladda federaalka sidoo kale waa inay bixisaa jawaabo hufan oo ku saabsan qorshayaasheeda isbeddelka amniga, diyaar garowga ciidamada Soomaaliyeed, dejinta ciidamo iyo diyaarinta ilaalinta bulshooyinka iyadoo ciidamada shisheeye ay hoos u dhacayaan.

Khatar weyn ma aha in Soomaalidu ay ka hadlayaan suurtagalnimada burburka dowladnimo. Khatar weyn ayaa ah in hoggaamiyayaashoodu ay khaldaan digniinaha ku saabsan xaaladda sii xumaanaysa inay yihiin ceeb, iyagoo aan wax ka qabanaynin kala qaybsanaanta siyaasadeed, daciifnimada hay'adaha iyo fursadaha amni ee ka dhigaya digniinahaas kuwo la aamini karo.

WardheerNews