Ciidamada Federaalka Soomaaliya oo si qoto dheer ugu lug leh Dagaallada Siyaasadeed

Beledxaawo Xiisadaha Cusub ayaa Kicinaya Digniin Cusub iyadoo Muqdisho Wajaheysa Eedeymo ku Aaddan Isticmaalka Ciidamada Qaranka si loo Cadaadiyo Jubaland loona Saaro Hogaamiyayaasha Gobolada

Beledxaawo (WDN) — Krisi siyaasadeed ee Soomaaliya ayaa si xawli ah ugu faafaya goobta dagaalka, iyadoo maamulka deegaanka Beledxaawo uu ka digayo weerar milatari oo cusub oo ka dhan ah Jubaland — bilood kadib markii ciidamada federaalka ay qabsadeen Baidoa kadib iska horimaadkii dhamaaday xilka Madaxweynaha Koonfur Galbeed Abdiaziz Hassan Mohamed Laftagareen.

Digniintan ugu dambeysay ayaa ka timid Guddoomiyaha Degmada Beledxaawo Abdiasis Xareed Abdullahi, oo sheegay in ciidamada uu hoggaaminayo sarkaalka federaalka ay ka soo dhaqaaqeen Doolow iyo Luuq una socdaan Beledxaawo, waxayna u muuqdaan inay diyaarinayaan in ay bartilmaameedsadaan goobaha milatariga ee magaalada.

“Waxaa jira dhaqdhaqaaq milatari oo cusub. Ciidamada uu hoggaaminayo sarkaal ayaa ka yimid Doolow iyagoo maraya Luuq una socda Beledxaawo, iyagoo bartilmaameedsanaya xeryaha milatariga iyo dadka magaalada,” ayuu yiri Xareed.

Wuxuu eedeeyay mas'uuliyiinta amniga federaalka inay wadaan mobilization-ka wuxuuna ka digay in ay keeni karto khilaaf kale oo ka dhaca Gedo. Dowladda Federaalka ma aysan si degdeg ah uga jawaabin eedeynta.

Ka Baidoa ilaa Beledxaawo

Digniintan ayaa imaanaysa xilli muhiim ah oo ku saabsan nidaamka federaalka Soomaaliya. Bishii Maarso 2026, ciidamada federaalka ayaa galay Baidoa kadib markii xiriirka Muqdisho iyo Laftagareen uu burburay. Ciidanka Qaranka Soomaaliyeed ayaa qabsaday magaalada, waxaana Laftagareen is casilay. Reuters ayaa warbixin ka soo saartay in is casilaadiisa ay timid maalmo kadib markii dib loo doortay muddo shan sano ah.

Ciidamada federaalka ayaa markii dambe isku dhaceen ciidamada daacadda u ah Laftagareen, iyagoo u beddelay iska horimaad siyaasadeed dagaal hubaysan oo ku saabsan xukunka caasimadda Koonfur Galbeed.

Qof kasta oo dhaliilaya Muqdisho, dhacdadan waxay cadeyn u tahay in dowladda federaalka ay si kordhaysa u diyaar u tahay in ay isticmaasho ciidanka qaranka si ay u beddesho hogaaminta siyaasadeed ee dowladaha xubnaha ka ah federaalka.

Dowladdu waxay u soo bandhigtay ficiladeeda sidii dadaallo lagu soo celinayo awoodda dowladnimo iyo ilaalinta amniga. Laakiin silsiladani waxay abuurtay su'aal adag oo Soomaaliya ah: haddii ciidamada federaalka loo isticmaali karo in lagu saaro ama lagu cadaadiyo hogaaminta hal dowlad federaal ah, maxaa ka hortagaya in isla qaabkan lagu dabaqo meelo kale?

Jubaland Hadda Waxay Ku Jirtaa Khatar

Beledxaawo waa meesha su'aashan ay si degdeg ah u noqotay. Magaalada xuduudda ah ayaa marar badan ahayd xarunta isku dhaca u dhexeeya Muqdisho iyo Jubaland. Ciidamada federaalka iyo Jubaland ayaa ku dagaallamay xakameynta goobaha istiraatiijiga ah ee Gedo, oo ay ku jiraan Beledxaawo iyo Doolow.

Warbixinta EUAA ayaa diiwaangelisay iska horimaadka milatari iyo siyaasadeed ee ballaaran ee u dhexeeya Dowladda Federaalka iyo Jubaland ee gobolka.

Horumaradii ugu dambeeyay waxay muujinayaan in xaaladda amniga ay tahay mid aan degganayn. Ciidamada amniga Jubaland ayaa dhawaan fuliyay howlgallo ku yaal corridor-ka Doolow–Luuq, halka hogaaminta amniga Jubaland ay ciidamo ku dhigtay feejignaan sare iyadoo la isku dayayo in la xoojiyo heshiis siyaasadeed iyo amni oo ka jira Gedo.

Ogaysiiska ugu dambeeyay ee Xareed ayaa sidaas darteed ka soo horjeeda jawi horey u adkaa. Wuxuu ku baaqay in ciidamada ku lugta leh ay ka fogaadaan iska horimaadka. “Ma dooneyno dagaal. Waxaan dooneynaa nabad. Ma dooneyno in laba dhalinyaro ah ay dhintaan.”

Ciidan Qaranka ama Qalab Siyaasadeed?

Horumaradii ka dhacay Koonfur Galbeed iyo Gedo waxay tilmaamayaan dhibaato ka weyn midkoodna Baidoa ama Beledxaawo.

Ciidanka qaranka Soomaaliya ayaa la aasaasay si uu u difaaco dalka iyo inuu la dagaallamo khataraha sida Al-Shabaab. Si kastaba ha ahaatee, waxay si tartiib tartiib ah ugu lug yeelanaysaa khilaafaadka ku saabsan cidda maamuleysa dowlad goboleedyada federaalka ah iyo cidda leh awoodda ay ku hogaamiso.

Tani waxay khatar gelinaysaa nidaamka federaalka ee hay'adaha amniga qaranka ay tahay in ay ilaaliyaan.

Qaybta Koonfur Galbeed kaliya ma caddeyneyso in ujeedada kaliya ee faragelinta federaalka ay ahayd in la saaro Laftagareen. Laakiin taxanaha la diiwaangeliyey — ciidamada federaalka oo qabsaday Baidoa, Laftagareen oo ka tagay xafiiska, iyo dagaalladii xigay ee lala galay ciidamada u daacadda ah — ayaa xoojiyay aragtidan dhexdeeda mucaaradkiisa.

Hadda, iyadoo la sheegay in ciidamada la alineeyay federaalka ay u dhaqaaqayaan Beledxaawo, walaacyo la mid ah ayaa dib u soo ifbaxaya Jubaland.

Krisi siyaasadeed oo noqday krisi amni

Xaaladdu waxay noqotay mid xasaasi ah ka dib weerarkii diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee dhacay Sebtember 3–4 ee Doolow oo dhaawacay taliyihii hore ee xabsiyada Soomaaliya Janaraal Mahad Abdirahman Aden, oo loo yaqaan Shub, iyo rayidka, sida ay sheegtay Jubaland. Jubaland waxay ku eedeysay in diyaaradaha ay maamulaan Turkiga ay fuliyeen weerarka waxayna ku xireen khilaafaadka siyaasadeed ee Muqdisho.

Dowladda Federaalka ayaa beenisay in ay ku lug leedahay waxayna sheegtay in baaritaan la sameyn doono, halka Türkiye aysan si dadweyne u xaqiijin mas'uuliyadda.

Qaybtani waxay sii xoojisay walaacyada ku saabsan isticmaalka awoodaha milatari ee khilaafaadka siyaasadeed gudaha Soomaaliya.

Sababtoo ah Beledxaawo waxay ku taallaa xadka Soomaaliya iyo Kenya, dagaal kasta oo dib u soo noqda wuxuu si degdeg ah u yeelan karaa cawaaqib goboleed.

Khatar weyn

Su'aasha degdegga ah ayaa ah haddii dhaqdhaqaaqyada ciidanka la soo sheegay ay keeni doonaan dagaal. Su'aasha weyn ayaa ah haddii hay'adaha federaalka Soomaaliya ay sii jiri doonaan marka khilaafaadka siyaasadeed si kordhaya loo xalliyo iyada oo loo marayo dejinta ciidamo.

Baidoa waxay muujisay in khilaaf ku saabsan awoodda siyaasadeed uu noqon karo iska horimaad milatari. Beledxaawo hadda waxay kor u qaadaysaa suurtagalnimada in qaabkan uu ku faafi karo dowlad xubinta ka ah federaalka.

Haddii ciidamada qaranka ay noqdaan qalabyo ku jira dagaallada siyaasadeed ee u dhexeeya Muqdisho iyo dowladaha federaalka, Soomaaliya waxay halis ugu jirtaa in ay daciifiso kala soocidda u dhaxaysa ciidanka qaranka iyo awoodda siyaasadeed ee maamusha. Taasi waxay keeni doontaa cawaaqib ka fog Gedo.

Khatar maahan kaliya dagaal kale oo ka dhacaya Beledxaawo. Waa militarization-ka tartiib tartiib ah ee siyaasadda federaalka Soomaaliya — iyo suurtagalnimada in ciidanka la abuuray si dalka loo mideeyo uu noqdo mid ka mid ah xoogagga kala qaybinaya.

WardheerNews