Cunaqabateynta dhaqaale ee Soomaaliya ayaa dhalisay muran siyaasadeed

Dowladdu waxay ku eedeysay toban qof inay xiriir la leeyihiin Al-Shabaab, laakiin cunaqabateyntu waxay khatar ku tahay in loo arko hub siyaasadeed ilaa ay authorities-ku soo bandhigaan caddeymo lagu kalsoonaan karo oo ay sidoo kale ku dabaqaan isla baaritaanka eedeymaha musuqmaasuqa ee ku lug leh hantida dadweynaha ee Muqdisho.

MOGADISHU (WDN) — Guddiga Qaranka ee Ka Hortagga Lacagta La Dhaq-dhaqaaqa iyo Ka Hortagga Maalgelinta Argagixisada ee Soomaaliya ayaa cunaqabateyn dhaqaale oo bartilmaameed ah ku soo rogay madaxweynihii hore ee Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed, Abdiaziz Hassan Mohamed Laftagareen iyo sagaal asxaab ah, iyagoo ku eedeynaya inay ku lug leeyihiin maalgelinta ama taageerada Al-Shabaab.

Warbixintan ayaa timid xilli ay socoto khilaaf siyaasadeed iyo amni oo sii kordhaya oo ku saabsan kooxda siyaasadeed ee Laftagareen iyo Dowladda Federaalka. Guddigu wuxuu sheegay in xayiraadaha loo dejiyay inay carqaladeeyaan maalgelinta argagixisada iyo inay xoojiyaan amniga qaranka. Sidoo kale waxay amreen shakhsiyaadka iyo hay'adaha inay joojiyaan hantida ku taalla liiska, ka fogaadaan macaamilada dhaqaale ee mamnuuca ah iyo inay soo sheegaan macaamilada khuseeya Xarunta Warbixinta Maaliyadeed.

Laakiin go'aankaasi wuxuu keenayaa su'aal aasaasi ah: ma si cadaalad ah ayaa loo adeegsanayaa nidaamka cunaqabateynta dhaqaale ee Soomaaliya si loo ilaaliyo amniga qaranka, mise si xul ah si loogu adeego danaha siyaasadeed ee maamulka Madaxweyne Hassan Sheikh Mohamud?

Eedeymaha dowladda waa kuwo culus. Si kastaba ha ahaatee, warbixinta dadweynaha, sida loo soo bandhigay, ma bixiso caddeymaha aasaasiga ah ee loo baahan yahay si madax-bannaan loo xaqiijiyo in toban qof ay maalgelin ama taageero u fidisay Al-Shabaab. Eedeyn ma aha cadeyn, magacaabista mucaaradka siyaasadeedna waa in aanay bedelin habka hufan ee ku saleysan caddeynta.

Tuuganimada eedeymaha waxay u baahan yihiin caddeyn, ma ahan raaxo siyaasadeed

Komishanka ayaa magacaabay Laftagareen iyo sagaal asxaab ah, oo ay ku jiraan shakhsiyaad ku sugan Baidoa iyo Nairobi, ka dib weeraro ka dhacay Baidoa oo la sheegay in gaadiid ay wateen waxyaabo qarxa. Hay'adaha ayaa ku eedeeyay in shakhsiyaadka la beegsaday ay la xiriiraan maalgelinta ama taageerada Al-Shabaab.

Eedeymaha noocan ah waxay u baahan yihiin baaritaan dhab ah. Laakiin dowladda waa inay muujisaa xiriirka ka dhexeeya shakhsiyaadka la ciqaabay iyo maalgelinta tuuganimada la eedeeyay iyada oo la adeegsanayo caddeyn lagu kalsoonaan karo, iyadoo la raacayo ilaalin sharci oo habboon.

Haddii aan la helin caddeyn, ciqaabtu waxay khatar ku noqon kartaa in la xoojiyo aragtida ah in hay'adaha ka hortagga tuuganimada ay ku lug leeyihiin khilaaf siyaasadeed. Xisbiga siyaasadeed ee Laftagareen wuxuu ku jiraa isqabqabsi la leh hay'adaha federalka, taasoo ka dhigaysa dhexdhexaadnimada mid aad muhiim u ah.

Komishanka ayaa si dadweyne u caddeeyay in uu ku howlan yahay fulinta ciqaabta maaliyadeed. Laakiin kalsoonidiisu waxay ku xirnaan doontaa ma ahan xoogga bayaankiisa laakiin waxay ku xirnaan doontaa haddii uu muujin karo madaxbannaanida cadaadiska siyaasadeed iyo in uu sharciga si joogto ah ugu dabaqo saaxiibada iyo mucaaradka labadaba.

Halkee ku sugan tahay isla baaritaanka dhulka dadweynaha ee Muqdisho?

Khilaafka ayaa noqda mid aad u daran marka la cabbiro eedeymaha muddada dheer ee ku saabsan iibinta, xaraashka iyo wareejinta dhulka dadweynaha ee Muqdisho.

Dhaliilayaasha maamulka federaalka waxay ku andacoonayaan in hantida dadweynaha loo wareejiyay danaha gaarka ah, in dakhliga ka soo baxa dhammaan macaamilada uu ka gudbay khasnadda qaranka, iyo in dadka barakacay lagu daayay guryo aan ku filnayn. Baaxadda qasbida ka guurista ee caasimadda ayaa ka dhigtay lahaanshaha dhulka iyo maareynta hantida dadweynaha arrimo waaweyn oo mas'uuliyad dadweyne ah.

Dhaliilahan waxay u baahan yihiin baaritaan madax-bannaan iyo xaqiijin dukumiinti. Laakiin haddii guddiga ka hortagga lacag dhaqidda uu dhab ahaan madax-bannaan yahay, waa in uu diyaar u yahay in uu baaro caddeymo maaliyadeed oo lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan qof kasta oo dadweyne, iyadoon loo eegin darajada ama xidhiidhka siyaasadeed—oo ay ku jiraan Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud iyo xubnaha ku xeeran.

Haddii caddeymaha ay muujinayaan in dakhliga ka soo baxa iibka dhulka dadweynaha si sharci darro ah loo wareejiyay ama la dhaqday, waa in hay'adaha ay baaritaan ku sameeyaan macaamilada, raadiyaan lacagaha iyo in ay qaadaan tallaabooyin sharci ah oo ku habboon halka caddeymaha ay u baahan yihiin. Isla heerarkaasi waa in lagu dabaqaa qof kasta oo lagu magacaabay baaritaanka maaliyadeed.

Dadka ayaa xaq u leh in ay waydiiyaan sababta cunaqabateynta maaliyadeed loogu soo rogay Laftagareen iyo asxaabtiisa halka dhaliilaha ku saabsan ka saarista hantida dadweynaha iyo maareynta dakhliga aan weli la xalin.

Hay'ad ka hortagga lacag dhaqidda ma aysan si kalsooni leh u sheegan kartaa dhexdhexaadnimo haddii ay si xoog leh u raacdo hal dhinac siyaasadeed iyadoo u muuqata mid aan danaynayn dhaliilaha lagu kalsoonaan karo ee ku saabsan kuwa ku dhow madaxweynaha.

Taasi waa dalab loogu talagalay in si siman loo dhaqan geliyo, ma ahan dhaleeceyn ka dhan ah madaxweynaha ama qof kale.

Madax-bannaanida hay'adda waa in la muujiyo

Guddiga ayaa ka digay in shakhsiyaadka iyo hay'adaha ay tahay inay joojiyaan hantida la cayimay oo ay soo sheegaan macaamilada, taasoo leh cawaaqib muhiim ah. Cunaqabateynta maaliyadeed waxay xaddidi kartaa helitaanka lacagta, dhaawici kartaa sumcadda iyo saameyn kartaa awoodda shakhsiyaadka inay fuliyaan ganacsi caadi ah. Sidaas darteed, tallaabooyinkaas waa inay ku saleysnaadaan aasaas sharci ah, caddeymo lagu kalsoonaan karo iyo habraacyo oggolaanaya dib-u-eegis ama caqabado habboon.

Guddiga waa inuu daabaco sharaxaad cad oo ku saabsan aasaaska sharciga ee go'aankiisa, muujiyo inta ugu badan ee caddeymo taageero ah sida sharcigu oggol yahay, iyo inuu sharaxo waxa dib-u-eegis ama hababka racfaan ee la heli karo ay yihiin kuwa ay saameeyeen.

Waxa kale oo ay tahay inay muujiso in baaritaankeedu ka baxsan yahay mucaaradka siyaasadeed. Taasi waxay ka dhigan tahay in la baaro eedeymo lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan musuqmaasuq, socodka maaliyadeed ee sharci-darrada ah iyo kala dirista lacagaha dadweynaha meel kasta oo ay ku dhacaan.

Haddii guddiga uusan muujin karin ilaalintaas, falalkiisu waxay khatar ugu jiraan in loo fasirto sidii kordhin dagaalka siyaasadeed halkii ay ka ahaan lahayd dadaal madax-bannaan oo lagu ilaalinayo nidaamka maaliyadeed ee Soomaaliya.

Dagaalka siyaasadeed laguma xallin karo liisaska madow ee maaliyadeed

Iska horimaadka Soomaaliya iyo Al-Shabaab waa mid aad u culus oo aan lagu qasbi karin doorasho siyaasadeed. Maaliyadda argagixisada waa in la baaro oo la joojiyo, laakiin tallaabooyinka ka dhanka ah argagixisada waxay lumiyaan sharciyad marka dadweynuhu shaki galiyaan in eedeymaha loo isticmaalayo si loo daciifiyo tartamayaasha siyaasadeed.

Dowladda federaalka waa inay soo bandhigtaa caddeymo lagu kalsoonaan karo oo taageeraya eedeymaha ka dhanka ah Laftagareen iyo asxaabtiisa. Kuwa la beegsaday waa inay helaan fursadaha sharciga ee lagu diidi karo cunaqabateynta. Guddigu waa inuu sidoo kale ku dabaqaa isla baaritaanka eedeymaha la xiriira mas'uuliyiinta sare ee federaalka iyo maareynta hantida dadweynaha.

Illaa heerarkaasi la muujiyo, bayaanka cunaqabateynta wuxuu khatar ugu jiraa inuu noqdo dukumiinti kale oo ku saabsan khilaafka siyaasadeed ee Soomaaliya—oo dheer eedeymo, laakiin gaaban caddeymo si dadweyne loo xaqiijin karo oo ku saabsan fulinta aan eex lahayn.

Imtixaanka go'aaminta waa mid fudud: ma raaci doontaa guddigu caddeymaha meel kasta oo ay ku hogaamiso, xitaa marka ay gaarto kooxdii ugu dhoweyd madaxweynaha, mise awoodaha maaliyadeed ayaa loo isticmaali doonaa si weyn ka dhanka ah mucaaradka siyaasadeed? Soomaaliya waxay u baahan tahay kormeer maaliyadeed oo madax-bannaan, ma ahan hay'ad kalsoonideeda lagu go'aamiyo qofka dowladda doorato inay beegsato.

WardheerNews