Burburinta dhulka Soomaaliya: Hantida dadweynaha oo lagu iibiyay danaha ganacsiga iyadoo qoysaska barakacay ay hoy la'aan yihiin

Warbixinta Hay'adda Dhaxalka ayaa sheegtay in in ka badan 2.1 milyan oo qof si xoog ah looga saaray guryahooda intii u dhaxaysay 2017 iyo Sebtember 2026, taasoo su'aalo culus ka taagan tahay mustaqbalka dhulka dadweynaha, dakhliga ka soo xarooda iibkiisa iyo guuldarada dowladda ee dib u dejinta qoysaska barakacay.

MOGADISHU (WDN) — Ka saarista xoogga ah ee dadka barakacay iyo qabashada sharci-darrada ah ee dhulka dadweynaha iyada oo aan la raacin habraac sax ah ayaa sii wadaysa in ay hoos u dhigto xukunka sharciga iyo in ay qoto dheerayso dhibaatada bulshooyinka nugul.

In ka badan 2.1 milyan oo qof oo ku sugan Soomaaliya ayaa si xoog ah looga saaray guryahooda intii u dhaxaysay 2017 iyo Sebtember 2026, sida ku xusan warbixin ka soo baxday Hay'adda Dhaxalka ee Daraasaadka Siyaasadda, iyadoo gobolka Banadir uu ka tirsan yahay ku dhawaad laba meelood oo saddex meelood oo kiisaska la diiwaangeliyey.

Tiradani waxay muujinaysaa dhibaato sii qoto dheeraysa oo ku saabsan barakaca magaalada Muqdisho iyo agagaarkeeda. Laakiin ka baxsan baaxadda ka saarista, su'aalo culus ayaa ka taagan mustaqbalka dhulka dadweynaha ee ay nadiifisay hay'adaha dowladda, warbixino sheegaya in qaar ka mid ah hantida la baneeyay ay markii dambe la iibsaday danaha ganacsiga, iyo in dakhliga la geliyay khasnadda dadweynaha.

Si la mid ah, walaac ayaa ka taagan in qoysaska barakacay lagu dhaafay guryo ku filan oo beddel ah ama caawimaad macno leh oo ka timaadda dowladda.

Warbixintu waxay Banadir ku tilmaamaysaa xarunta ka saarista xoogga ah, iyadoo ka tirsan 64 boqolkiiba kiisaska la diiwaangeliyey. In ka badan hal milyan oo qof oo ku sugan gobolka ayaa la sheegay in si xoog ah looga saaray meelaha ay ku noolaayeen.

Tiradani waxay keenaysaa su'aalo aasaasi ah oo ku saabsan mas'uuliyadda dowladda ee ilaalinta muwaadiniinta nugul, maareynta hantida dadweynaha si hufan iyo hubinta in horumarinta magaalooyinka aysan noqonin gaadiid lagu qaatay hantida dadka.

Dhulka dadweynaha, danaha gaarka ah iyo su'aalo aan la jawaabin

Arrin si gaar ah u muran badan ayaa ah nadiifinta dhulka iyo dhismayaasha ay leedahay dowladdu. Hantida dadweynaha waxaa loo haystaa danta dadweynaha, go'aan kasta oo lagu iibinayo ama lagu wareejinayo waa in lagu taageeraa aasaas sharci oo cad, habraacyo hufan iyo xisaab maaliyadeed oo sax ah.

Haddii dhul dadweyne oo laga nadiifiyay dadka degan uu markii dambe lagu iibiyo danaha ganacsiga gaarka ah, hay'adaha waa in ay shaaciyaan cidda oggolaanshaha bixisay, cidda hantida iibsaday, intee lacag ah la bixiyay iyo meesha lacagta la galiyay.

Haddii dakhliga ka soo baxay iibinta hantida dadweynaha aan lagu shubin khasnadda qaranka, dowladda waa in ay sharaxdo sida macaamilada loo xisaabiyay iyo haddii baaritaan la sameeyay. Su'aalahan ayaa si gaar ah muhiim u ah marka dadka laga saaray hantidaas aysan helin guryo kale ama magdhow ku filan.

Warbixinta la heli karo ma muujinayso, keligood, in hantidii la nadiifiyay la iibiyay, ama in dakhliga iibka la leexiyay. Eedeymahaas waxay u baahan yihiin caddeymo dukumiinti, oo ay ku jiraan diiwaanada wareejinta dhulka, heshiisyada iibka, rasiidhada khasnadda iyo xisaabaadka maaliyadeed ee rasmiga ah. Si kastaba ha ahaatee, baaxadda la soo sheegay ee dadka laga saaray waxay ka dhigeysaa in baaritaan madax-bannaan uu muhiim yahay.

Qoysaska la eryay iyada oo aan digniin la siin

Hay'adda Dhaxalka ayaa diiwaangelisay 84 mudaharaad oo ka dhan ah eryid qasbasho ah intii u dhaxaysay Abriil 2025 iyo Maarso 2026, 78 ka mid ah ayaa ka dhacay Muqdisho. Qaar ka mid ah mudaharaadyada ayaa la sheegay in ay keeneen qabqabasho iyo dhaawacyo, halka dhimasho ay ka dhacday dhacdooyin gaar ah.

Warbixintu waxay sidoo kale diiwaangelisay 143,548 qof oo wajahaya qaxooti qasbanaan ah guud ahaan Soomaaliya kaliya sanadka 2025. Qiyaastii 44 boqolkiiba dadka ay saameysay waxay ku nool yihiin dhul ay leedahay dowladda.

Tusaale caan ah ayaa dhacay bishii Luulyo 2025, markii howlgalku uu nadiifiyay xarunta Wasaaradda Caafimaadka ee hore ee Muqdisho, iyadoo la sheegay in ku dhawaad 120 qoys ay ka qaxeen iyada oo aan si ku filan loo ogeysiin. Qoysas qaar ayaa ku noolaa goobta in ka badan 14 sano.

Qoysaska horey u la daalaa-dhacaya faqrinimo iyo qaxooti, luminta hoygu waxay ka dhigan tahay luminta helitaanka shaqo, waxbarasho, daryeel caafimaad iyo shabakadaha taageerada jilicsan ee noloshu ku tiirsan tahay. Iyadoo aan la helin hoy kale ama madax-furasho, qaxootigu wuxuu qoysaska ku riixi karaa amni darro dheeraad ah oo u furan qaxooti soo noqnoqonaya.

Mas'uuliyadda dowladda ma joogsan karto qaxootiga

Dowladdu waxay leedahay dan sharci ah oo ku saabsan soo celinta dhulka dadweynaha iyo dhaqan gelinta heshiisyada hantida sharciyeed. Laakiin isticmaalka awooddaas waa in uu ahaadaa mid hufan, miisaan leh oo waafaqsan sharciga. Milkiilnimada dadweynaha waa inaysan noqon sabab loo qabsado qoysaska nugul iyada oo aan la helin ilaalin, sidoo kale soo celinta hantida dadweynaha waa inaysan ka tagin su'aalo aan la jawaabin oo ku saabsan isticmaalka ganacsi ee xiga.

Dowladdu waa in ay daabacdaa xisaab madax-bannaan oo la xaqiijin karo oo ku saabsan hantida dadweynaha ee laga nadiifiyay dadka degan, aqoonsato hantida la iibiyay ama loo wareejiyay dhinacyada gaarka ah, shaaciso qiimaha iyo iibsadayaasha, iyo xaqiijiso in dhammaan dakhliga la geeyay khasnadda. Sidoo kale waa in ay sharaxdaa tallaabooyinka la qaaday si loo siiyo qoysaska qaxootiga ah hoy kale, madax-furasho ama caawimaad kale oo ku habboon.

Haddii ay jiraan eedeymo ku saabsan iibyo aan caadi ahayn ama dakhliga dadweynaha oo maqan, kormeer madax-bannaan iyo baaritaan ayaa ka caawin doona in la xaqiijiyo xaqiiqooyinka iyo in la ogaado wax khaldan.

Krisiiska qaxootiga Soomaaliya ma aha kaliya dhibaato guri. Sidoo kale waa imtixaan ku saabsan mas'uuliyadda dadweynaha, xuquuqda hantida iyo daacadnimada hay'adaha dowladda.

Su'aasha dhexe waa mid cad: haddii dhulka dadweynaha la nadiifiyey, la iibiyey danaha ganacsiga iyo qoysaska qaxootiga ahna lagu daayey guri la'aan, yaa ka faa'iidaystay macaamilada - iyo lacagtaas xaggee bay aadday? Dadweynuhu waxay xaq u leeyihiin jawaabo dukumeenti ah, ma ahan aamusnaan.

WardheerNews