Khamaarka Turkiga ee Soomaaliya: Intee in le'eg ayay Ankara gaari kartaa ka hor inta aan iskaashiga ay noqoneynin mas'uuliyad siyaasadeed?

Waxaa qoray Maxamed A Yaasin

Madaxweynaha Recep Tayyip Erdoğan ayaa ku dhawaaqay in Türkiye ay bilowday dhismaha deked hawadeed oo ku taalla Soomaaliya, isagoo mashruuca ku tilmaamay iskaashi taariikhi ah oo xoojin doona helitaanka madax-bannaan ee Ankara ee hawada sare iyo ka qayb qaadashada qaybta hawada ee soo koraya ee Afrika.

Ku dhawaaqista ayaa ah mid aan caadi ahayn. Laakiin Soomaaliya, waxay keentaa su'aal ka baxsan roketada iyo satellite-yada: Sidee ayey Türkiye u maalgelisay mustaqbalka siyaasadeed ee Soomaaliya—iyo maxaa dhici doona xiriirkaas marka hoggaanka siyaasadeed ee Muqdisho is beddelo?

Erdoğan ayaa ku dhawaaqay xafladda furitaanka Shirka 77-aad ee Caalamiga ah ee Astronautical Congress ee Antalya, isagoo sheegay in booska juqraafiyeed ee Soomaaliya uu siinayo Türkiye faa'iidooyin istiraatiiji ah oo ku saabsan duulimaadyada hawada. Mas'uuliyiinta Turkiga ayaa hore u sheegay in xarunta la qorsheeyay ay tahay hab Ankara ay ku xaqiijiso helitaanka madax-bannaan ee awoodda duulimaadka orbital.

Dekedda hawada ayaa ah kaliya muujinta ugu dambeysa ee ballaarinta aan caadi ahayn ee saameynta Turkiga ee Soomaaliya. Türkiye waxay ka soo guurtay caawinta bini'aadantinimo iyo iskaashiga horumarinta una gudubtay difaac, tababar, kaabayaasha, tamarta, diblomaasiyadda iyo iskaashiga amniga istiraatiijiga ah.

Ballaarintani waxay mar hore ka dhigtay Ankara mid ka mid ah lamaanayaasha shisheeye ee ugu caansan dadka caadiga ah ee Soomaaliyeed. Laakiin deegaanka siyaasadeed ayaa is beddelaya. Sidoo kale, aragtida dadweynaha ee Türkiye ayaa is beddelaysa.

Ka Mid Noqoshada Lamaanaha Bini'aadantinimo ilaa Awood Istiraatiiji ah

Xiriirka Türkiye iyo Soomaaliya ayaa markii hore ku dhisnaa sawir aad uga duwan kan awood milatari shisheeye oo caadi ah. Boqashada Erdoğan ee si weyn loo faafiyey ee Muqdisho sanadkii 2011, xilliga abaaraha Soomaaliya, ayaa dhalisay kalsooni weyn.

Turkiyad ayaa si weyn ugu maalgelisay isbitaallada, dugsiyada, waddooyinka, kaabayaasha iyo barnaamijyada bini'aadantinimo. Sidoo kale waxay dhistay mid ka mid ah xarumaha tababarka milatari ee ugu muhiimsan ee dibadda ee Muqdisho, halkaas oo shirkadaha Turkiga ay si kordhaysa uga qayb qaateen dhaqaalaha Soomaaliya.

Iskaashiga ayaa sii qotomay iyada oo loo marayo heshiisyada difaaca iyo iskaashiga istiraatiijiyadeed ee ballaaran. Sanadka 2026, iskaashiga ayaa noqday wax ka badan caawimaad horumarineed. Turkiyad ayaa noqotay lammaane amni oo weyn oo ka tirsan Dowladda Federaalka. Isbeddelkaas ayaa abuuray saameyn istiraatiijiyadeed oo weyn—laakiin sidoo kale waxay abuurtay khataro siyaasadeed.

Krisiyaha hadda jira ee Soomaaliya ma aha kaliya kacdoon ka dhan ah Al-Shabaab. Sidoo kale waa khilaaf siyaasadeed oo ku saabsan awoodda dastuuriga ah, doorashooyinka, federaalnimada iyo qaybinta awoodda u dhaxaysa Muqdisho iyo dowladaha xubnaha ka ah federaalka.

Warbixinta EUAA waxay ku tilmaamaysaa deegaanka siyaasadeed ee Soomaaliya sanadka 2026 inuu si qoto dheer u kala qaybsan yahay, iyadoo Puntland iyo Jubaland ay ka soo horjeedaan dowladda Xasan Sheekh, Dowladda Federaalka ayaa ciidamo u diray si ay dib ugu soo ceshato Baidoa ka dib markii xiriirka la'aa madaxweynihii hore ee Koonfur Galbeed, Cabdiaziz Xasan Maxamed Laftagareen uu burburay. Halkaas ayaa doorka amniga ee sii kordhaya ee Turkiyad uu noqdaa mid siyaasadeed oo xasaasi ah.

Caawinta milatari ee loogu talagalay in lagu xoojiyo hay'adaha amniga qaran ee Soomaaliya ayaa noqota mid aad u muran badan marka hay'adahaas la isticmaalo khilaafaadka ku lug leh kooxaha siyaasadeed ee Soomaaliya. Farqigaas ayaa muhiim ah. Caawinta Soomaaliya si ay ula dagaallanto Al-Shabaab waa hal arrin. La xiriiridda hal dhinac oo ka mid ah khilaafka siyaasadeed ee gudaha Soomaaliya waa arrin kale.

Su'aasha F-16 iyo Drone

Qofka mucaaradka iyo taageerayaasha madaxweynihii hore Hassan Sheikh ayaa ku eedeeyay in awoodaha milatari ee Turkiga laga keenay ama la xiriira Turkiga, oo ay ku jiraan diyaaradaha aan duuliyaha lahayn iyo diyaaradaha F-16, loo isticmaalay howlgalada ka dhanka ah xoogagga mucaaradka. Eedaymahaasi waxay dhalinayaan xanaaq iyo walwal weyn oo ka dhex jira bulshooyinka ay saameeyeen dagaallada. Laakiin waxay u baahan yihiin xaqiijin taxaddar leh.

Hadda waxaa jira caddeymo cad oo muujinaya iskaashiga difaaca Turkiga iyo Soomaaliya, waxaana jira caddeymo madax-bannaan oo muujinaya in Dowladda Federaalka ay si kordhaysa u isticmaashay awoodaha hawada iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn intii lagu jiray howlgalada amniga dalka. EUAA, iyadoo tixraacaysa xogta ACLED, ayaa diiwaangelisay koror weyn oo ku yimid duqeymaha hawada iyo diyaaradaha aan duuliyaha lahayn ee Soomaaliya, iyadoo la gaaray 433 dhacdo intii u dhaxaysay Abriil 2025 iyo Maarso 2026.

Waxaa sidoo kale jira caddeymo cad oo muujinaya in Baidoa ay noqotay goob dagaal oo u dhaxaysa xoogagga federaalka iyo xoogagga la safan Laftagareen. Reuters ayaa warbixin ka soo saartay in ciidammada federaalka iyo xoogagga mucaaradka ay ku dagaallameen gudaha Baidoa 17-kii Agoosto, iyadoo dadka degaanku ay soo sheegayaan dhimasho ay ku jiraan rayid. Magaalada sidoo kale waxay leedahay tiro badan oo dad barakacayaal ah oo horey u la daalaa dhacaya xaalado bini'aadantinimo oo daran.

Waxa muhiim ah ayaa ah in la caddeeyo diyaaradaha gaar ah ee fuliyay duqeymaha, yaa oggolaaday, iyo in qalabka milatari ee laga keenay dibadda loo isticmaalay howlgalada siyaasadeed halkii laga isticmaali lahaa howlgalada ka dhanka ah argagixisada. Su'aalahan ma jawaabi karaan kaliya sheegashooyinka siyaasadeed. Laakiin aragtidu waxay noqon kartaa mid awood badan sida caddeynta.

Waxaa jira dhibaato kale oo ka taagan Türkiye. Xitaa meelaha ay eedeymaha weli aan la caddeyn, aragtidu waa muhiim. Haddii Soomaalida caadiga ah ay bilaabaan inay la xiriiraan caawimada milatari ee Turkiga ma ahan difaaca dowlada Soomaaliyeed laakiin ay la xiriiraan cadaadiska mucaaradka siyaasadeed, Ankara waxay halis ugu jirtaa inay lumiso taageerada dadweynaha ee in ka badan toban sano la uruuriyay. Taasi waxay noqon doontaa isbeddel weyn.

Calanka Turkiga mar wuxuu la xiriiray caawimada bani'aadamnimada, isbitaallada, horumarka iyo midnimada. Hadda si tartiib tartiib ah wuxuu u muuqdaa inuu la socdo su'aalo ku saabsan awoodda milatari iyo saameynta siyaasadeed. Ankara, tani waa isbeddel khatar ah. Dowladaha shisheeye waxay heshiisyo la gali karaan madaxweynayaasha. Ma fududa inay si sahlan ula heshiisaan ra'yiga dadweynaha.

Maxaa Dhacaya Kadib Hassan Sheikh?

Tani waxay ugu dambeyntii noqon kartaa su'aasha ugu muhiimsan ee xiriirka oo dhan. Hassan Sheikh Mohamud ma ahaan doono madaxweyne weligiis. Dowlad kasta oo Soomaaliyeed ugu dambeyntii way isbeddelaysaa. Isbahaysiga siyaasadeed kasta ugu dambeyntii wuu isbeddelayaa. Iskaashiga shisheeye waa inuu sidaas darteed ka badbaado isbeddelka siyaasadeed haddii ay dhab ahaan tahay iskaashi la leh dowlada Soomaaliyeed halkii ay ka ahaan lahayd xiriir la leh hal maamul.

Inta ay Türkiye si qoto dheer ugu xidhan tahay doorashooyinka siyaasadeed iyo amniga ee Dowladda Federaalka hadda jirta, ayaa ay u nugulaanaysaa booskeeda muddada dheer haddii dowlad mustaqbalka ah ay aragti ka duwan ka qaadato Ankara. Taasi ma ahan dood ka dhan ah ka qaybgalka Turkiga ee Soomaaliya. Tani waa dood ku saabsan dhexdhexaadnimo hay'adeed.

Quwadda shisheeye ee raadinaysa xiriir joogto ah oo la leh Soomaaliya waxay danaynaysaa in ay ilaaliso xiriirka ma ahan oo kaliya dowladda talada haysa, laakiin sidoo kale hogaamiyayaasha mucaaradka, dowladaha xubnaha ka ah federaalka, bulshada rayidka ah iyo shacabka Soomaaliyeed. Haddii kale, lamaanaha istiraatiijiga ah ee maanta wuxuu noqon karaa bartilmaameed siyaasadeed berri.

Garoonka Hawada ayaa Su'aasha Ka Dhigaya Mid Aad U Weyn

Garoonka hawada ee la qorsheeyay ayaa si weyn u ballaadhinaya aragtida xiriirka. Türkiye ma ahan oo kaliya tababareyaal askarta Soomaaliyeed. Waxay horumarinaysaa kaabayaasha Erdoğan uu sheegay inay ka qayb qaadan doonto helitaanka madax-bannaan ee Türkiye ee hawada.

Mas'uuliyiinta Turkiga ayaa si cad u qeexay juqraafi ahaan Soomaaliya inay tahay mid istiraatiijiyad ahaan faa'iido leh oo ku saabsan hawlgallada duulimaadka. Taasi waxay ka dhigan tahay in danaha muddada dheer ee Ankara ee Soomaaliya ay ka ballaaran karaan nolosha siyaasadeed ee maamul kasta oo Soomaaliyeed oo hadda jira. Dekedaha, Tamarta, Difaaca, Kaabayaasha, Hawada, Amniga, Diblomaasiyadda.

Xiriirku wuxuu noqday mid aad u ballaaran. Marka xiriirku sii ballaadhanayo, waxaa muhiim ah in loo arko xiriir la leh Soomaaliya, halkii laga arki lahaa mid ka mid ah kooxaha siyaasadeed.

Khasaaraha Rayidka ah ayaa Isbeddel Ku Sameeya Xisaabta

Somalida caadiga ah, iskaashiga istiraatiijiga ah ugu dambeyntii waxaa lagu qiimeeyaa waxa ay ka dhigan tahay nolosha maalinlaha ah. Garoonka hawada wuxuu matali karaa himilo teknolojiyadeed. Diyaarad milatari waxay matali kartaa difaaca qaranka. Drone waxay matali kartaa ka hortagga argagixisada. Laakiin qof rayid ah oo hoos ku jira weerar, midkoodna kala soocidaas ma ahan wax muhiim ah haddii guri la burburiyo ama xubin qoys la dilo.

Khasaaraha rayidka ah ee la soo sheegay ee ku saabsan khilaafaadka siyaasadeed iyo milatari ee Baidoa ayaa sidaas darteed u baahan baaritaan madax-bannaan, iyadoon loo eegin dhinaca mas'uulka ka ah. Reuters ayaa soo sheegay dhimashada rayidka inta lagu guda jiray dagaalkii Agoosto, halka Baidoa ay tahay mid ka mid ah xarumaha ugu waaweyn ee barakaca iyo gargaarka bini'aadantinimo ee Soomaaliya.

Haddii awoodaha milatari ee taageero shisheeye ay ku lug leeyihiin hawlgallada sababa dhaawac rayid ah, cawaaqibka siyaasadeed ayaa ka fogaan kara goobta dagaalka.

Türkiye Waa Inay Weydiisaa Su'aal Adag

Ankara waxay xaq u leedahay inay raacdo danaha istiraatiijiyadeed ee Soomaaliya. Soomaaliya sidoo kale waxay xaq u leedahay inay raadsato maalgashi Turkiga, tababar, teknoolojiyad iyo caawimaad amni. Laakiin iskaashi waara wuxuu u baahan yahay wax ka badan heshiisyada u dhexeeya dowladaha. Waxay u baahan tahay kalsoonida dadweynaha.

Türkiye sidaas darteed waxay wajahaysaa doorasho istiraatiijiyadeed. Waxay noqon kartaa mid si weyn ula xiriirta maamulka siyaasadeed ee hadda xukuma Villa Soomaaliya. Ama waxay nafteeda u dhigi kartaa sidii lammaane muddo dheer ah oo dowlada Soomaaliya—mid awood u leh inay ilaaliso xiriir wax dhisaya iyadoon loo eegin cidda qabata madaxweynaha. Habka labaad ayaa si weyn u ammaan badan Ankara.

Iskaashi Istiraatiijiyadeed Ma Aha Inuu Ku Tiirsanaado Hal Madaxweyne

Paradoxa dhexe ee sii kordhaya ee Türkiye ee Soomaaliya ayaa hadda noqoneysa mid cad. Inta Ankara ay ku maalgelinayso Soomaaliya, ayaa waxay u baahan tahay xasilloonida siyaasadeed ee Soomaaliya. Laakiin inta ay ku lug leedahay milatari iyo istiraatiijiyad ay la xiriirto hal dhinac oo khilaafka siyaasadeed ee Soomaaliya, ayaa khatarta ah in danaha muddada dheer ay ku xiran yihiin masiirka dhinacaas siyaasadeed. Taasi waa khatarta.

Hassan Sheikh ugu dambeyn wuu ka tagi doonaa xafiiska. Dowladda Federaalka ayaa isbedeli doonta. Isbahaysiyada siyaasadeed ayaa isbedeli doona. Xiriirka Federaalka iyo dowlad goboleedyada ayaa isbedeli doona. Laakiin maalgashiyada Türkiye, xarumaha milatari, heshiisyada kaabayaasha iyo qorshaha dekedda hawada ayaa loogu talagalay inay sii jiraan muddo dheer. Taasi waxay ka dhigeysaa midda siyaasadeed ee dhexdhexaadnimo inaysan ahayn kaliya dabeecad diblomaasiyadeed oo loogu talagalay Ankara. Waa baahi istiraatiijiyadeed.

Xiriirka Türkiye iyo Soomaaliya marna wuxuu ku dhisnaa isuduwid bini'aadantinimo iyo horumar. Maanta wuxuu noqday xiriir awood milatari, kaabayaal istiraatiijiyadeed iyo hami juquraafi. Su'aasha hortaagan Ankara ma aha hadda in ay ballaarin karto saameynteeda Soomaaliya. Su'aashu waa in ay ballaarin karto saameyntaasi iyada oo aan lagu aqoonsan dagaalka siyaasadeed ee gudaha Soomaaliya.

Maxaa yeelay haddii Türkiye ay u muuqato dadka caadiga ah ee Soomaaliyeed inay qayb ka tahay khilaafka siyaasadeed halkii ay ka ahaan lahayd lamaanaha Soomaaliya lafteeda, cawaaqibka ayaa jiri doona muddo dheer ka dib markii dowladda soo dhaweysay Ankara ay ka tagto xarunta arrimaha Soomaaliya. Dekedda hawada waxaa loogu talagalay inay gaarto mustaqbalka fog. Istaraatiijiyadda siyaasadeed ee Türkiye ee Soomaaliya waa in sidoo kale loo qaabeeyaa sidaas.

Mohamed A Yasin

Email: [email protected]