Uganda oo DF Soomaaliya ku cadaadineysa heshiis ay ku dooneyso in lagu billaabo…

Muqdisho (Caasimada Online) – Dowladda Uganda ayaa Soomaaliya ku boorrisay inay dedejiso dhammeystirka heshiiska adeegga duulimaadyada labada dal, si loo helo saldhig sharci oo cad oo ay Uganda Airlines ugu sii shaqeyso khadka Muqdisho iyo Entebbe.

Codsiga Kampala ma aha mid ku saabsan bilaabidda duulimaad cusub. Uganda Airlines ayaa hadda ah shirkadda keliya ee duulimaadyo aan joogsi lahayn ku xirta Entebbe iyo Muqdisho, iyadoo sameysa afar duulimaad toddobaadkii.

Hase yeeshee, dowladda Uganda ayaa sheegtay in shirkaddu ay caqabado dhanka howlgalka ah kala kulanto Soomaaliya. Waxay aaminsan tahay in Heshiiska Adeegga Duulimaadyada Labada Dal, oo loo soo gaabiyo BASA, uu si cad u qeexi doono xuquuqda iyo waajibaadka labada dhinac.

Xoghayaha joogtada ah ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda Uganda, Vincent Bagiire Waiswa, ayaa sheegay in wada-hadallada heshiiska loo baahan yahay in si degdeg ah loo soo gabagabeeyo.

“Mar kasta oo la dhammeystiro, diyaar ayaan u nahay inaan saxiixno,” ayuu yiri Bagiire.

Bagiire wuxuu hadalkan ka jeediyay kulan bishii Oktoobar lagu qabtay Muqdisho, kaas oo lagu qiimeynayay halka ay marayaan qodobbadii ka soo baxay kal-fadhigii labaad ee Guddiga Joogtada ah ee Wadajirka ah ee Soomaaliya iyo Uganda.

Kulanka oo ka dhacay hoteelka Airport waxaa barbar socday madal ganacsi, maalgashi iyo bandhig ay ka qeyb galeen mas’uuliyiin iyo ganacsato ka kala socday labada dal.

Labada dowladood ayaa markii dambe ku heshiiyay in nuqulka dib loo eegay ee heshiiska duulimaadyada loo gudbiyo waaxyaha sharciga, ka hor inta aan la saxiixin bisha December, sida qorshuhu yahay.

Maxaa heshiisku beddelayaa?

Heshiiska BASA wuxuu labada dal u oggolaanayaa inay si rasmi ah u maamulaan duulimaadyada ganacsi ee isaga kala goosha dalalkooda.

Waxa lagu qeexayaa shirkadaha loo oggol yahay inay duulimaadyada sameeyaan, garoomada ay adeegsan karaan, tirada duulimaadyada ama kuraasta toddobaad kasta iyo meelaha ay rakaabka iyo xamuulka ka qaadi karaan ama geyn karaan.

Heshiiska ayaa sidoo kale nidaaminaya oggolaanshaha dulmaridda hawada, joogsiyada farsamo, qiimaha tigidhada, canshuuraha duulista, nidaamka kastamka ee shidaalka iyo shuruudaha badqabka iyo amniga.

Hay’adda Duulista Rayidka Caalamiga ah ee ICAO ayaa heshiisyada noocan ah ku tilmaanta kuwo dalalka siinaya xeerar sharci oo ay ku maamulaan adeegyada hawada ee isaga kala goosha xuduudahooda.

Arrintan ayaa miiska saarnayd tan iyo kal-fadhigii labaad ee guddiga wadajirka ah, oo bishii Oktoobar 2025 lagu qabtay Kampala. Kulankaas ayaa hay’adaha duulista rayidka ee labada dal faray inay dib u eegaan heshiiska.

Uganda waxay sidoo kale Soomaaliya u gudbisay qabyo-qoraallo is-afgarad oo ku saabsan kastamka, halbeegyada iyo hubinta tayada, tirakoobka, caafimaadka, iyo tababarka iyo waxbarashada ciidamada.

Ganacsi si degdeg ah u kordhaya

Dadaalka lagu dhammeystirayo heshiiska duulimaadyada ayaa imanaya xilli uu si weyn u kordhayo ganacsiga Soomaaliya iyo Uganda.

Xogta UN Comtrade iyo OEC ayaa muujineysa in badeecadaha ay Uganda u dhoofisay Soomaaliya ay ka kaceen qiyaastii 2.75 milyan oo dollar sannadkii 2023, una gudbeen ku dhowaad 6.78 milyan oo dollar sannadkii 2024.

Tubaakada la duubay, qeybaha diyaaradaha iyo badeecadaha alwaaxda laga sameeyo ayaa ka mid ahaa waxyaabaha ugu badan ee Uganda u dhoofisay Soomaaliya.

Dhanka kale, badeecadaha ay Soomaaliya u dhoofiso Uganda ayaa weli aad u kooban, waxaana qiimahooda sannadlaha ah lagu qiyaasaa inta u dhexeysa 35,000 iyo 75,000 oo dollar.

Xiriirka dhaqaale kuma koobna badeecadaha. Lacagaha sannad kasta Soomaaliya looga diro Uganda ayaa lagu qiyaasaa in ka badan 21 milyan oo dollar, halka Uganda ay ka howlgalaan ganacsato Soomaaliyeed oo badan.

“Wax kala iibsiga Uganda iyo Soomaaliya si weyn ayuu u kordhay. Hase yeeshee, waxaan aaminsanahay in ganacsatada gaarka loo leeyahay ay gaari karaan heer ka sarreeya tirooyinkan,” ayuu yiri Bagiire.

Wuxuu sheegay in xeebta dheer ee Soomaaliya ay Uganda u noqon karto marin ay badeecadaheeda ku gaarsiiso dalalka Khaliijka, maadaama Uganda aysan bad lahayn.

Bagiire ayaa Muqdisho ku tilmaamay magaalo fursad u leh inay noqoto “Dubai-da cusub” ee Bulshada Bariga Afrika, haddii labada dal ay fududeeyaan isku socodka badeecadaha iyo ganacsatada.

Soomaaliya ayaa bishii Maarso 2024 si rasmi ah u noqotay xubinta siddeedaad ee Bulshada Bariga Afrika, tallaabadaas oo sare u qaaday rajada laga qabo ganacsi iyo isu-socod ballaaran oo ay la yeelato dalalka gobolka.

Heshiis shaqaale oo la saxiixay

Kulankii Muqdisho, labada dal waxay sidoo kale saxiixeen heshiis lagu nidaaminayo shaqaalaha isaga kala goosha Soomaaliya iyo Uganda.

Wasiirka Jinsiga, Shaqada iyo Horumarinta Bulshada Uganda, Jeneraal Henry Tumukunde, iyo wasiirka Shaqada iyo Arrimaha Bulshada Soomaaliya, Prof. Saalim Caliyow Ibro, ayaa qalinka ku duugay heshiiska.

Heshiiska ayaa dejinaya habraac ku saabsan qorista shaqaalaha, qandaraasyada shaqada, mushaharka iyo ilaalinta xuquuqda iyo daryeelka shaqaalaha labada dal.

Waxa uu sidoo kale wax ka qabanayaa cabashooyin ay ka mid yihiin shaqaale mushaharkooda la siin waayay, baasaboorrada laga haystay iyo dad shaqeynayay iyaga oo aan haysan qandaraas qoraal ah.

“Marka aan isu waafajinno xeerarkeenna oo aan meesha ka saarno caqabadaha ganacsiga, waxaan fureynaa silsiladaha ganacsiga iyo wax-soo-saarka gobolka,” ayuu yiri Tumukunde.

Xoghayaha joogtada ah ee Wasaaradda Arrimaha Dibadda iyo Iskaashiga Caalamiga ah ee Soomaaliya, Xamza Aadan Xaadoow, ayaa labada dhinac ugu baaqay inay heshiisyada u beddelaan natiijooyin ay dadku dareemi karaan.

“Waa inaan xaqiijinnaa in iskaashigeennu aanu ku ekaan heshiisyo warqad ku qoran, balse uu faa’iidooyin la taaban karo u keeno shacabka Soomaaliya iyo Uganda,” ayuu yiri Xaadoow.

Labada dhinac ayaa sidoo kale saxiixay qodobbadii lagu heshiiyay intii uu socday kulanka, waxayna isku raaceen in la dhammeystiro dhismaha Golaha Joogtada ah ee Maalgashiga iyo Ganacsiga ka hor dhammaadka November.

Soomaaliya ayaa lagu wadaa inay sannadka 2027 martigeliso kal-fadhiga saddexaad ee Guddiga Joogtada ah ee Wadajirka ah, iyadoo labada dal ay ballanqaadeen inay sannad kasta dib u eegaan fulinta go’aannada ay gaaraan.