Marka Qabiilka uu noqdo Shuruudda: Caqabadaha Adeegga Rayidka Soomaaliya ayaa sii xumaanaya

Waxaa qoray Maxamed A Yaasin

Tuugashada ku saleysan qabiilka waxay soo bandhigeysaa su'aalo cusub oo ku saabsan merit, qabqabashada dowlad iyo mustaqbalka hay'adaha dadweynaha ee Soomaaliya. Sidee Soomaaliya uga soo bixi kartaa godka musuqmaasuqa marka hay'adaha dadweynaha si joogto ah loogu eedeeyo in loo arko inay yihiin hanti siyaasadeed iyo qabiil halkii ay ka ahaan lahaayeen hay'ado qaran?

Su'aashan ayaa mar kale noqotay xarunta doodda siyaasadeed ee Soomaaliya ka dib markii Guriga Dadka uu burburiyay amar ku amrayay in jagoyinka sare ee dowladda la buuxiyo iyadoo la raacayo tartan, oo ku saleysan merit. Amar ka soo baxay dowladda Ra'iisul Wasaare Hamza Abdi Barre ayaa ku baaqay in jagoyinka sare ee adeegga rayidka ah la buuxiyo iyadoo la raacayo tartan ku saleysan aqoonta, khibradda, kartida iyo merit. Guriga Dadka ayaa si weyn u codeeyay in la baajiyo amar kaasi 23-kii Sebtembar, sida ay sheegtay warbixinta baarlamaanka.

Taageerayaasha amarka ayaa ku tilmaamay in tartanka la raacayo uu yahay tallaabo loo qaadayo xirfadlayaasha adeegga rayidka ah ee Soomaaliya. Si kastaba ha ahaatee, mucaaradka ayaa ku dooday in dowladda ay isticmaali karto habka si ay uga saarto agaasimayaal jira oo ay ku beddesho saaxiibo siyaasadeed ama qabiil iyada oo muuqaalka tartan aan eex lahayn.

Khilaafku wuxuu muujinayaa dhibaato aad u qoto dheer: in hay'adaha dadweynaha ee Soomaaliya ay mar walba noqon karaan kuwo si dhab ah u xirfad leh haddii gelitaanka jagoyinka sare ee dowladda lagu go'aamiyo xiriirada qabiilka halkii laga eegi lahaa kartida.

Hay'adda Socdaalka: Kiis u baahan in la baaro

Hay'adda Socdaalka iyo Jinsiyadda waxay bixisaa tusaale si gaar ah u muuqda oo ku saabsan eedeymaha hadda socda. Liis si dadweyne ah u socda ayaa aqoonsanaya 27 mas'uuliyiin sare iyo shaqaale ku jira jagooyin muhiim ah gudaha hay'adda iyo howlaha ay ka waddo dibadda, waxaana lagu sheegay in dhammaan ay ka tirsan yihiin qabiilka Murusade Hawiye.

Liiska waxaa ku jira Agaasimaha Guud, agaasimaha maaliyadda, agaasimaha fiisaha, lataliyayaasha sare, mas'uuliyiinta ICT, mas'uuliyiinta dambiyada socdaalka, shaqaalaha xaqiijinta iyo iibsiga, mas'uuliyiinta xarumaha baasaboorka iyo kormeerayaasha, iyo sidoo kale mas'uuliyiin loo xilsaaray howlgallada diblomaasiyadeed ee Soomaaliya ee Djibouti, Yemen, Sweden, Suuriya, Koonfur Suudaan, Riyadh iyo Jarmalka.

Agaasimaha Guud ee hadda, Hussein Qasim Yusuf, si rasmi ah ayaa loo xaqiijiyay inuu yahay madaxa Hay'adda Socdaalka iyo Jinsiyadda. Wuxuu qabtay jagadaas bishii Febraayo 2026, sida ku xusan diiwaannada hay'adda.

Laakiin ilaha rasmiga ah ee hay'adda ma caddeeyaan aqoonsiga qabiilka ee 27-ka qof ee kor ku xusan, sidoo kalena ma caddeeyaan in magacaabista lagu sameeyay iyadoo la tixgelinayo xiriirka qabiilka. Eedeymahaas sidaas darteed waxay u baahan yihiin xaqiijin madax-bannaan. Farqigaas waa mid muhiim ah.

Haddii eedeymahaasi sax yihiin, si kastaba ha ahaatee, ururinta jagooyinka sare ee qabiil kaliya waxay keeni doontaa su'aalo culus oo ku saabsan helitaanka siman ee shaqooyinka dadweynaha, dhexdhexaadnimada hay'adaha iyo madax-bannaanida xirfadeed ee mid ka mid ah hay'adaha dowladda Soomaaliya ee ugu istiraatiijiga badan.

Hay'ad Dowladeed Maaha Qabiil La Wadaago

Qaadashada ballaaran waxay ka baxsan tahay socdaalka. Dhaliilayaasha dowladda federaalka Soomaaliya waxay ku doodayaan in ay jirto qaab soo noqnoqda oo wasiirro iyo mas'uuliyiin sare ay u dhaqmaan wasaaradaha iyo hay'adaha dowladda sidii qaybo siyaasadeed ama qabiil: mas'uuliyiinta hadda jira ayaa la eryaa, la wareejinayaa ama la hoos u dhigaa, halka shaqsiyaadka loo arko inay siyaasadda ama qabiilka la xiriiraan hogaaminta cusub la magacaabo.

Natiijada, dhaliilayaasha ayaa ku dooday, waa adeegga rayidka ah oo su'aashu aysan ahayn “Yaa ku habboon?” laakiin “Yaa aad ka tirsan tahay?” Nidaam noocan ah wuxuu yeelan doonaa cawaaqib ka fog magacaabista shaqsiyeed.

adeegga rayidka ah ee xirfadlayaasha ah wuxuu ku tiirsan yahay joogteynta. Agaasimayaasha iyo mas'uuliyiinta farsamada waa inay awoodaan inay xafiiska ku sii nagaadaan sababtoo ah xirfadda iyo waxqabadka, ma ahan sababtoo ah waxay ka tirsan yihiin shabakadda siyaasadeed ee wasiirka hadda maamula hay'addooda.

Marka isbeddel kasta oo hogaamineed siyaasadeed uu keeno isbeddel la mid ah oo ku yimaada mas'uuliyiinta sare, hay'adaha dowladda waxay noqdaan kuwo u nugul qabashada siyaasadeed. Marka xiriirka qabiilka uu noqdo shahaado aan rasmi ahayn oo shaqo lagu helo, hay'adaha dadweynaha waxay halis ugu jiraan inay noqdaan kordhin tartanka qabiilka halkii ay ka ahaan lahaayeen qalab dowladnimo oo Soomaaliyeed.

Faragelinta Baarlamaanka

Diidmada baarlamaanka ee tilmaanta shaqaaleynta ayaa sidaas darteed muujisay iskhilaaf aasaasi ah. Warqad ahaan, shaqaaleynta tartanka waxay u muuqataa sida waxa Soomaaliya u baahan tahay: xayeysiinta boosaska, dejinta shuruudaha hufan, tijaabinta musharrixiinta iyo doorashada codsadayaasha ugu waxqabadka wanaagsan.

Laakiin muranku wuxuu muujinayaa sababta kalsoonida hay'adda qabanqaabineysa tartanka ay muhiim u tahay sida tartanka laftiisa. Haddii agaasimayaashu aaminsan yihiin in hawlgalka shaqaaleynta uu loogu talagalay in lagu saaro iyaga oo lagu beddelayo kuwo xiriir siyaasadeed leh, kalsoonida habka ayaa burburi doonta.

Dhanka kale, haddii agaasimayaashu ay ka ilaaliyaan tartan sax ah oo ku saleysan waxqabadka kaliya sababtoo ah waxay horey u haystaan jagadooda, isbeddelka xirfadeed sidoo kale wuu noqonayaa mid aan suurtagal ahayn. Xalka ma noqon karo magacaabista siyaasadeed ee aan la xakameyn ama habka shaqaaleynta oo kaliya tartan magac ahaan ah.

Shuruudda dhabta ah waa nidaam adeegga rayidka ah oo madax-bannaan, hufan oo la dhaqan gelin karo oo ay ku jiraan shaqaaleynta, kor u qaadista, shaqo ka joojinta iyo tallaabooyinka anshaxa oo lagu maamulo xeerar cad halkii laga isticmaali lahaa saameyn siyaasadeed ama qabiil.

Waxyaabaha Musuqmaasuqa Waa Ka Wayn Yihiin Lacagta

Arrinta musuqmaasuqa Soomaaliya waxaa badanaa laga hadlaa iyadoo la tixraacayo lacagaha dadweynaha ee la xaday, khaladaadka iibsiga ama isticmaalka kheyraadka dowladda. Laakiin taageerada hay'adaha waxay noqon kartaa mid waxyeello leh. Markii shaqooyinka dadweynaha lagu qaybiyo shabakadaha siyaasadeed ama qabiilka, musuqmaasuqu wuxuu ku dhex milmaa qaab-dhismeedka dowladda lafteeda.

Jagada ayaa noqon karta abaalmarin. Wasaaradda ayaa noqon karta hanti siyaasadeed. Hay'adda dowladda ayaa noqon karta isha taageerada. Iyo shaqooyinka dadweynaha ayaa noqon kara hab lagu xoojiyo saameynta siyaasadeed. Taasi waa sababta doodda ku saabsan shaqaaleynta adeegga rayidka ah ay muhiim u tahay ka badan mustaqbalka agaasimayaasha gaarka ah.

Soomaaliya ma dhisi karto hay'ado lagu kalsoonaan karo iyadoo jagoyinka dadweynaha loo arko inay leeyihiin qof kasta oo xakameeya wasaaradda wakhti go'an.

Imtixaanku Waa Haddii Xeerarku Khuseeyaan Dhamaan

Hay'adda Socdaalka iyo Jinsiyadda ayaa mas'uul ka ah qaar ka mid ah hawlaha ugu xasaasisan dowlada Soomaaliya, oo ay ku jiraan baasaboorka, maareynta xuduudaha, fiisayaasha, jinsiyadda iyo adeegyada la xiriira aqoonsiga. Hay'adda lafteedu waxay ku qeexday hawlaheeda ilaalinta jinsiyadda Soomaaliyeed iyo maareynta xuduudaha dalka. Taasi waxay ka dhigeysaa heerarka xirfadeed mid aad muhiim u ah.

Isla mabda'aas ayaa ka shaqeeya dowladda. Haddii mas'uuliyiin la magacaabo sababtoo ah ay yihiin kuwo aqoon leh, dowladda waa in ay awood u leedahay in ay si dadweyne u muujiso aqoonta iyo habraacyada shaqaaleynta. Haddii mas'uuliyiin la kala dirayo, dowladda waa in ay sharaxdo sababaha sharciga ah iyo kuwa ku saleysan waxqabadka. Haddii jagooyin la shaaciyo, habka xulashada waa in si madax-bannaan loo kormeeraa.

Haddii eedeymo ku saabsan ururinta qabiilka ay soo baxaan, dowladda waa in ay diyaar u tahay in ay daabacdo macluumaad ku filan si loo oggolaado in eedeymahaas la tijaabiyo halkii si fudud loo diidi lahaa. Hufnaanta ayaa ah jawaabta kaliya ee lagu kalsoonaan karo shaki.

Ma Soomaaliya Ka Bixi Karaa Wareegga?

Soomaaliya waxay sanadihii la soo dhaafay ku bixisay dadaal ay ku dhiseyso dowlad shaqeyneysa ka dib burburkii hay'adaha ee muddo dheer. Si kastaba ha ahaatee, dhismaha dowladdu ma guuleysan karto haddii tartanka siyaasadeed uu sii wado in uu galo adeegga rayidka.

Dalka ma u baahna wasaarado u gaar ah hal wasiir, hay'ado u gaar ah hal xisbi siyaasadeed ama shaqooyin dadweyne oo u gaar ah hal qabiil. Waxay u baahan tahay hay'ado u adeegaya shacabka Soomaaliyeed.

Diidmada baarlamaanka ee tilmaamaha shaqaaleynta dowladda waxay joojisay hal habraac gaar ah, laakiin ma xallinayso dhibaatada hoose. Caqabadda dhabta ah waa in la aasaaso adeegga rayidka ah oo aan lahayn aqoonsiga qabiilka, daacadnimada siyaasadeedna aysan ahayn shuruud, iyo kartida aysan khatar ku ahayn qof kasta oo haysta wasaaradda.

Illaa mabda'aas la dhaqan geliyo halkii uu ka ahaan lahaa rajo, dagaalka Soomaaliya ee musuqmaasuqa wuxuu ahaan doonaa mid aan dhameystirnayn.

Dhulku ma ka bixi karo godka musuqmaasuqa iyadoo la beddelayo dadka ka shaqeeya xafiisyada dowladda. Waxay ka bixi kartaa oo kaliya marka xeerarka maamula xafiisyadaas ay ka xoog badan yihiin qabiillada, siyaasiyiinta iyo shakhsiyaadka haysta.

Mohamed A Yasin

Email: [email protected]