Marka Waayeelkeenu Duceeyaan - Duco Soomaaliyeed, Luqadda Qur'aanka, iyo Xikmaddeena Hooyo

Waxaa qoray Abdulhakim A. Sheik

Bulshada Soomaaliyeed, erayada odaygu badanaa waxay leeyihiin macne ka baxsan muujintooda degdega ah. Barako la siiyo carruur, qof dhalinyaro ah oo diyaarinaya safar, ama qof wajahaya hubanti la’aanta nolosha waxay ka koobnaan karaan jiilal hikmad, jacayl, iyo waayo-aragnimo la soo maray. Erayadan, oo loo yaqaan duco, waxay ka badan yihiin rajooyin mustaqbal wanaagsan. Waxay yihiin muujinno aamin ah, xusuusta dhaqanka, iyo xiriirka joogtada ah ee u dhexeeya luqadda iyo waayo-aragnimada aadanaha.

Qarnigii la soo dhaafay, odayaasha Soomaaliyeed waxay u isticmaaleen duco inay ku gudbiyaan rajooyin aan hadal caadi ah mar walba muujin karin. Iyada oo loo marayo erayo si taxadar leh loo doortay, waxay kaydiyaan casharro ku saabsan xiriirka aadanaha, deegaanka dabiiciga ah, sharafta, iyo caqabadaha nolosha. Si kastaba ha ahaatee, muujinnadan badankood waxaa lagu celceliyaa iyada oo aan si buuxda loo fahmin macnahooda qoto dheer ee luqadeed iyo dhaqan.

Qoraalkan wuxuu baarayaa shan muujinno dhaqameed oo Soomaaliyeed oo duco ah, isagoo eegaya waxa ay ka dhigan yihiin iyo waxa ay ka reveal garaynayaan dadka ku hadla. Iyada oo loo marayo barakooyinkan, waxaan ogaaneynaa sida odayaasha Soomaaliyeed ay u kaydiyaan aqoonta ku saabsan himilo, belonging, hadal, ilaalin, iyo dhibaatooyinka shucuurta. Waxaan sidoo kale ka fikireynaa aqoonsiga Quraanka ee kala duwanaanshaha luqadeed iyo sababta ay muhiim u tahay in la ilaaliyo luqadeena hooyo ee dhalinyarada ku koraya meel ka fog dhulkoodii awoowe.

Halkee Aqoonta Soomaaliyeed Ku Noolaatay

Barakadaani waxay ka timaadaa dhaqan hodan ah oo hadal. Af-Soomaali ayaa muddo dheer la qoray, marka hore iyadoo la adeegsanayo qoraal Carabi ah oo la habeeyey, ka dibna iyadoo la isticmaalayo qoraallo u gaar ah, ka hor inta aan la ansixin qoraal ku saleysan Laatiinka sanadkii 1972. Si kastaba ha ahaatee, aqoonta ugu qotada dheer ee qaran ka badan ayaa ku safartay xusuusta halkii ay ka ahaan lahayd warqad, iyadoo ay qaadeen bulshooyinka dhaqaaqay iyagoo wata xoolahooda dhul furan.

Sadex nooc oo dhaxal hadal ah ayaa si gaar ah u muuqda. Maahmaah, ama xikmad, waxay isku uruurisaa khibrad adag oo la helay hal khad. Maanso, dhaqanka weyn ee gabayada Soomaalida, waxay ilaalisaa xusuusta taariikhiga ah, waxay cod u siisaa dareenka, waxayna hore u qaadaysaa xikmad dhaqameed. Kadibna waxaa jira duco, kan ugu dhow saddexda, maadaama aysan ka hadlin adduunka laakiin ay la hadleyso Abuuraha.

Odayaashu waa ilaaliyeyaasha saddexdan. Erayadoodu waxay qaadaan culayska xilliyada la daawaday, dhibaatooyinka la soo maray, iyo dhalinyarada la arkay iyagoo ka tagaya guryahooda.

Shan ducada halkan lagu ururiyey waxay ka tirsan yihiin dhaqankan. Laba waxaa ku hadlay laba oday oo kala duwan laba magaalo oo Soomaali ah; seddexda kale waxaa la wadaagayaa iyada oo aan faahfaahin dheeraad ah laga bixin asalkooda. Marka la akhriyo si isdaba joog ah, waxay raacaan wax u eg nolol, laga bilaabo rajooyinka ugu horreeya ee dhalinyarada ilaa murugada ay mar uun qaadi doonaan.

Barakada Aan Wadaagno

Safarku wuxuu ka bilaabmaa rajo. Magaalo Soomaali ah, oday ayaa soo jeediyay ducadan: “Hankaaga Eebahay kuu sahal, hanad wiilkayow. Dadku Hooyo iyo Aabbe kuu noqoy, halkaad joogtaba.” “Ilaahay ha kuu fududeeyo himilooyinkaaga, wiilkayga sharaf leh. Halkaad tagto, ha noqdaan dadka kugu xeeran sida hooyo iyo aabe.”

Han waa hami, gaadhista riyada qofka. Hanad wuxuu sharxayaa wiil sharaf leh oo geesi ah, waxaana loo yaqaannaa “hanad wiilkayow” in lagu sheegto, mudo kooban, sidii wiilkiisa. Dhageyso dhawaaqa, sidoo kale: hankaaga, hanad, halkaad. Gabayga Soomaaliga ayaa muddo dheer qiimeeyay alliteration, isla dareenkaas ayaa muusigga barakadan siinaya.

Qalbigga barakada ayaa ah jumlada labaad, iyo jihada ay leedahay ayaa muhiim ah. Odaygu ma weydiisto wiilka inuu waalid u noqdo dadka kale. Wuxuu weydiistaa in dadka kale ay waalid u noqdaan isaga.

Hooyo iyo aabe waa xiriirada ugu kalsoonida badan ee qofku magacaabi karo, odaygana wuxuu Allah ka baryayaa inuu dib u abuuro iyaga dhexda dadka aan is aqoon, meel kasta oo wiilka uu joogo. Qoysaska Soomaalida ee ku faafay Minneapolis, London, Nairobi, Toronto, iyo meelaha kale, waxay magacaabaan baahi badan oo la yaqaan: in la aqbalo, ma ahan kaliya in la dulqaato.

Barakada labaad waxay u jeeddaa hadalka:

“Hadalkaagu deeq iyo hawraar noqoy.”

tarjumaad: “Hadalkaaga ha noqdo deeq iyo xikmad.”

Barakadu ma weydiiso erayo badan, ama kuwo codkoodu sarreeyo. Waxay weydiisaa in hadalka qofka laftiisa uu noqdo wax la siiyo: deeqsi dadka maqla iyo xikmad ku saabsan waxa uu leeyahay. Hadalka waxaa lagu cabbiraa ma ahan xariifnimo ama xoog, laakiin waxa uu ka tago dhegeystaha.

Diinta afka ah, sida qofku u hadlay ayaa ah sida qofka loo yaqaan. Ogoow, sidoo kale, sida barakadu u dhaqanto waxa ay rabto: hadalkaagu iyo hawraar waxay wadaagaan dhawaaqa furitaanka, sidaas darteed khadku waa sahlan yahay in la qaado. Waqtiyada erayadu ay aduunka ku safraan ilbiriqsiyo gudaheed, barakado yar ayaa ka muhiimsan.

Jidkii aan Marayno

Qof kasta noloshiisa wuxuu ka tagaa gurigiisa qaab kasta, iyo codsi saddexaad ayaa raacaya safarka:

“Hilinkaad marto Eebe ha ka ilaaliyo hagar daamo.”

tarjumaad: “Jidka aad socoto, Eebe ha ku ilaaliyo khiyaano iyo waxyeelo.”

Hilin waa jid, noocaas oo kale ah oo jira sababtoo ah cagaha ayaa marar badan ku socday isla jidkaas. Barakada waxay ka bilaabataa jidkaas, hilinkaad marto, “jidka aad safreyso,” waxayna ka codsanaysaa Eebe inuu ka ilaaliyo hagar daamo: maaha khataraha dabiiciga ah, laakiin waa tuugada iyo khiyaanada ay dadka kale ku dhigi karaan jidka.

Waxa barakadu ka tagto ayaa sidoo kale muujinaya. Ma weydiiso qofka dhalinyarada ah inuu guriga joogo, ama jidka inuu gaaban yahay. Waxay aqbashaa in nolosha kasta ay safar u baahan tahay waxayna kaliya weydiisaa in jidku noqdo mid ammaan ah. Maanta hilinku wuxuu maraa garoomada diyaaradaha iyo magaalooyinka aan la aqoon, laakiin rajadu ma beddelna.

Jidka sidoo kale wuxuu hayaa cadho furan. Magaalada kale ee Soomaaliyeed, nin waayeel ah ayaa duco u sameeyay nin dhalinyaro ah oo ka caawiyay:

“Cadawgaaga Eebahay ha ka yeelo caws dab lagu tuuray.”

“Eebe ha ka dhigo cadawgaaga sida caws qallalan oo dab lagu tuuray.”

Qof aan Soomaali ahayn, khadku wuxuu u muuqan karaa mid xooggan. Dhageystaha ku koray dhulka, waa mid sax ah. Xogta afka Soomaaliga ee la ii gudbiyay, cawuus waa caws aad u qallalan oo si dhakhso ah u gubanaya. Qof kasta oo arkay dhul daaqsimeed xilli qallalan ayaa og sida degdegga ah ee cawskaas u baaba'ayo marka dabku gaadho.

Waayeelka ma weydiiyo nin dhalinyaro ah inuu dagaalamo. Wuxuu ka codsanayaa Eebe inuu ka dhigo cadho la'aan hortiisa. Tani waa aqoon deegaanka oo ku kaydsan barakada. Haddii erayga cawuus uu ka dhaco hadalka maalinlaha ah, ducadu waxay lumisaa wax ka badan hal eray. Waxay lumisaa sawirka dhulka ay waayeelkeenu la socdeen.

Murugada ay Waayeelku Ducaynayaan

Qaar ka mid ah murugada ma laha cadow ka dambeeya. Duaad shanaad ayaa u baahan:

“Cidla iyo ciil Eebahay kaa kori.”

tarjumaad: “Ilaah ha kaa qaado cidla iyo ciil.”

Cidla waxay xasuusineysaa madhnaan iyo qasaaro, meel aan cidna ku jirin. Ciil wuxuu soo jeedinayaa murugada qadhaadh ee qofka qaada marka dhaawac aan la jawaabin. Hal eray wuxuu u belongs dhulka, kan kalena qalbiga, barakadu waxay ku xireysaa labadooda, sida in la yiraahdo in meel madhan iyo ruux dhaawacmay ay yihiin qaraabo dhow. Mar kale codku wuxuu xiraa macnaha: cidla, ciil.

Marka la magacaabo cidla iyo ciil wada, barakadu waxay u muuqataa inay ogtahay in midba midka kale quudiyo. Waxay sidoo kale dhameystiraysaa duaadii ugu horreysay. Oday ayaa codsaday in dadka ay noqdaan hooyo iyo aabe wiil dhalinyaro ah meel kasta oo uu tago; barakadan waxay codsaneysaa in aan cidna lagu harin madhnaan iyo ciil.

Dhalinyaro badan oo Soomaali ah ayaa si qarsoodi ah u qaada cidla dalal cusub, iyagoo ku hareeraysan dad laakiin ka fog kuwa yaqaan. Muddo dheer ka hor intaan erayga “go'doomin” ku soo bixin wada hadalkeena, barakadan qadiimiga ah waxay horey u magacawday dhaawaca waxayna codsatay bogsashadiisa.

Luuqadda Hooyooyinkeenna iyo Calaamadaha Eebbe

Dhamaan shanta eray ee duco ah waxay ku qoran yihiin Soomaali, mid walbana waxay haystaan wax aan tarjumaad kaliya qaadi karin: han oo ku dhawaaqaysa hanad, caws qallalan oo la kulmaya dab, dhul madhan oo ku qarsoon cidla. Waxay na xasuusinayaan in luuqaddu aysan ahayn kaliya qalab lagu hadlo. Waa keydka waxa dadku arkeen, soo maray, iyo rajaynay.

Qur'aanku wuxuu ku dhiirrigelinayaa noocan oo kale ah ka fiirsashada. Calaamadaha Allah, Suurat Ar-Rum waxay magacaawdaa abuurista samada iyo dhulka iyo kala duwanaanshaha luqadaha iyo midabada aan leenahay, ka dibna waxay ku soo gabagabaynaysaa: “Runtii, taas waxaa ku jira calaamado kuwa aqoonta leh” (30:22, tarjumaadda Sahih International).

Sharxaya aayaddan, Ibn Kathir wuxuu liis gareeyaa dad badan iyo luqadahooda, laga bilaabo Carabta iyo Faarisiyiin ilaa Berber, Itoobiyaan, iyo Kurd, wuxuuna xusaa in kaliya Allah uu yaqaan kala duwanaanshaha luqadaha ka hadla carruurta Aadam. Macnaha tooska ah, aayaddu waxay soo bandhigaysaa luqadaha aadanaha sida calaamadaha Abuuraha, oo ay aqoonsan yihiin al-‘alimin, kuwa aqoonta leh.

Ka baxsan macnahaas, waxaan soo bandhigaynaa ka fiirsasho nafteena: haddii luqaduhu yihiin calaamado, aqoonta ku jirta waxay mudan tahay in la fiiro gaar ah loo yeesho. Odayaasha isku duubaya caws qallalan iyo dab, ama waddo, oo ku soo koobaya erayo barako ah waxay ilaashanayaan noocaas oo aqoon ah.

Carabiga waxay leedahay meel gaar ah. Allah wuxuu Qur'aanka ku tilmaamaa inuu ku soo degey Carabiga “si aad u fahamtaan” (12:2). Barashada Carabiga waxay furaysaa albaabka fahamkaas. Labada luqadood waxay horey u kulmaan af-Soomaali: duco waxay ka timid Carabiga du’a, iyo cadaw, “cadow,” waxay ka timid ‘aduww.

Qurbaha, labaduba waxay ku jiraan cadaadis. Carruur badan waxay maalintooda ku qaataan luqadaha guryahooda cusub. Soomaaligu wuxuu ku koobnaan karaa luqad jikada, Carabiguna wuxuu noqon karaa dhawaaqyo la xafiday oo aan macno lahayn. Ilmo ayaa laga yaabaa inuu maqlayo duco odayaasha todobaad kasta oo aan waligiis garanayn waxa loogu duceeyay.

Dawadu waxay ka bilaabataa guriga: sharax ducooyinkan, qoro, oo weydii odayaasha waxa erayadoodu ka dhigan yihiin ka hor inta aan macnahooda la lumin.

Barashada Carabiga iyo ilaalinta Soomaaliga ma aha daacad kala tartamaya; waxay furayaan laba albaab oo kala duwan. Carruurtaada baro Carabiga, si ay u fahmaan Qur’aanka ereyada lagu soo dejiyay. Carruurtaada baro Soomaaliga, si ay u fahmaan xikmadda waayeeladooda, oo ku jirta duco ku saabsan himilo iyo belonging, hadal xikmad leh, waddooyinka, cawska qallalan iyo dabka, kalinimada iyo nasashada. Carruurta haysta labadan luuqadood waxay dhaxlaan laba hanti: ereyada Allah soo dejiyay, iyo ereyada ay waayeeladeenu markii hore nagu baray in aan ku baryo.

Abdulhakim A Sheik

Email: [email protected]

——-

Abdulhakim Sheik waa Maamulaha Tayo360 iyo injineer software iyo AI oo ku sugan Minnesota. Wuxuu haystaa Ijazah ku saabsan Qur’aanka oo ka yimid Guidance College ee Houston, Texas, iyo Ijazah labaad oo Qur’an ah oo ka timid Dr. Rihabi Mohamed Rihabi. Wuxuu kaloo qoray Understanding Boundaries, buug loogu talagalay carruurta iyo Buugga 1 ee taxanaha Horumarinta Bulshada Tayo360, wuxuuna hogaamiyaa mashruuca Duco & Xikmad Soomaaliga, kaas oo diiwaan gelinaya oo fasiraya baryo dhaqameed Soomaali ah.