Yaa Ka Mas'uul Ah In Hassan Sheikh II Uu Xilka Ku Laabto Labadii Term?

Su'aashu ma ahan baaritaan falsafadeed, sidoo kalena ma u baahna qof fikirka qoto dheer leh si uu u keeno jawaab ku habboon. Jawaabta fudud ee su'aasha (sida la filayo iyadoo loo eegayo siyaasiyiinta Soomaaliyeed) waa in Xasan Sheekh II uu yahay cunug (wax-soo-saar) ka yimid hogaamiyihii hore, madaxweynihii hore ee Soomaaliya, Maxamed Cabdullaahi Farmaajo.

Si kale haddii loo dhigo, Madaxweyne Farmaajo wuxuu ahaa naqshadeynta dhabta ah ee duruufaha siyaasadeed ee u suurtageliyay Xasan Sheekh Maxamuud II inuu ku soo laabto awoodda oo noqdo madaxweynaha Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya mar labaad. Madaxweynaha hadda jira ayaa fursadan qaatay oo ka dhigay mid dhab ah.

Maanta, waxaan wajahnaa xaqiiqadan: Xasan Sheekh Maxamuud II wuxuu ku sugan yahay Villa Soomaaliya isagoo aan lahayn awood sharci ah, isagoo caqabado ku ah xaaladda hadda jirta—nidaamka federaalka, habka doorashada musuqmaasuqa ah ee mar walba dhacayay afar sano kasta, qaabka awood-qaybsiga ee loo yaqaan 4.5, iyo Dastuurka.

Madaxweyne Farmaajo: Ma yahay dhibbanaha waqtigeena?

Kahor inta aanan adeegsan aragtida dhibbanaha ee madaxweynihii hore, aan sharaxo macnaha taariikheed ee aragtidan ka dhalatay. Buuggeeda Fields of Blood: Religion and the History of Violence, Karen Armstrong waxay qortaa: “Sannad walba Israa'iil qadiimka ah, wadaadka sare wuxuu keenay laba idood oo ku yaal macbadka Yeruusaalem maalinta magdhowga.

Wuxuu mid ka mid ah u qaddariyay inuu ka cafiyo dembiyada bulshada, ka dibna gacmihiisa ayuu saaray midka kale, isagoo ku wareejinaya dhammaan dembiyada dadka madaxdiisa, wuxuuna dembiyada ku dul saaray xayawaanka ka baxsan magaalada. Sidaas ayaa lagu sharxay, ‘iddu waxay qaadi doontaa dhammaan khaladaadkooda iyada oo u socota meel lamid ah lamid ah” (Armstrong, 2014: 3). Armstrong waxay ku soo gabagabeysay in tani si dhab ah loogu talagalay “in la saaro mas'uuliyadda meel kale.”

Ma Farmaajo ayaa lagu eedeeyay waxa uusan sameynin intii uu ku jiray Villa Somalia? Aan baarno su'aasha oo aan go'aamino haddii Farmaajo uu ku habboon yahay macnaha qofka lagu eedeeyo.

Baaritaanka dhaqanka siyaasadeed, fikirka, iyo hadalka Xasan Sheekh Maxamuud II ayaa muujinaya in kuwaas lagu xisaabin karo horey u jiray, Maxamed Cabdullaahi Farmaajo. Farmaajo wuxuu u muuqdaa inuu yahay tusaalaha siyaasadeed ee Xasan Sheekh uu ku daydo. Si kooban, Xasan Sheekh wuxuu raacayaa talaabooyinka horey u jiray.

Arrintan la xiriirta, Farmaajo ma aha qofka lagu eedeeyo waqtigeena laakiin waa dhisaha dhabta ah ee ka dambeeya masraxa siyaasadeed ee Xasan Sheekh maanta ciyaarayo.

U diyaargarowga Nidaam Siyaasadeed Cusub

Ma aha mid sahlan in la saadaaliyo hogaamiyaha xiga ee dowladani daciifka ah ee loo yaqaan federaal. Markaan eegno cabbirrada dowladdu—dowlad, qaranimo, dhaqaale, iyo madax-bannaani—sifooyinka dowlad daciif ah oo ka dambeysa gumeysiga ayaa, sida uu sheegay Caramani, sidan u ah: “Qaab-dhismeedyo maamul iyo hay'adeed oo aan waxtar lahayn oo musuqmaasuq ah” marka laga hadlayo dowlad; “xidhiidh daciif ah oo daacadnimo ah dowlad iyo heerar hoose oo sharciyad ah” marka laga hadlayo qaranimo; “ku tiirsanaanta xooggan ee dhaqaalaha caalamiga ah” marka laga hadlayo dhaqaale; iyo “faragelin la heshiisiiyay, xakameynta deeqaha, iyo kormeerka bulshada caalamiga ah” marka laga hadlayo madax-bannaani (Caramani, 2017: 443).

Tani, si kastaba ha ahaatee, ma xannibeyso in aan isticmaalno “fikirkeena hal-abuurka,” fikirkan oo Jean-Paul Sartre uu ku qeexay “kartida fikirka waxa aan joogin.” Sidaas darteed, waxaan ku dhaqaaqeynaa fikirkeena hal-abuurka. Waxaan ku fikireynaa badbaadiye siyaasadeed oo shaqadiisu tahay in uu nadiifiyo qashinka siyaasadeed ee Hassan Sheikh II iyo tusaalihiisa ka tagay, isla markaana, waqtigaas, ka shaqeeyo dhisidda aasaaska nidaam siyaasadeed cusub oo Soomaaliya. Waxaan ku fikireynaa dhalashada nidaam siyaasadeed cusub.

Hawl kasta oo lagu gaadhayo natiijada la rabo, qaybta ugu adag ayaa la sheegay inay tahay helitaanka xal su’aasha ‘sidee’ halkii laga raadin lahaa ‘maxay.’ Si kale haddii loo dhigo, “sidee” ayaa ka adag ‘maxay,’ maadaama tan dambe ay ka muuqato tahay mid ka muuqata tan hore. Siyaasiga kasta wuxuu yeelan karaa aragti siyaasadeed oo maskaxdiisa ku jirta, laakiin marka uu ama ay bilaabaan in ay hirgeliyaan aragtidaas, su’aasha “sidee” ayaa soo baxda.

Si aan u soo dhawaanno mowduuca halkan, dhisidda aasaaska nidaam siyaasadeed cusub waa qaybta sahlan ee aragtida siyaasadeed. Laakiin su’aashu waxay tahay: SIDEEN? Markii aan ku fikireyno badbaadiye siyaasadeed, hadda waxaan dejin karnaa shuruudaha lagu aqoonsan karo mid awood u leh in uu fuliyo hawsha horteeda. Laakiin ka hor inta aan la dejin shuruudahan, waxaan haynaa su’aal kale oo muhiim ah oo aan u baahanahay in aan ka hadalno: nooca hawsha ee ay tahay in badbaadiye siyaasadeed uu qabto.

Waxaa jira qodob aan doonayo inaan halkan caddeeyo, waana in badhaadhaha siyaasadeed loo fahmo si sax ah oo ku saleysan aragtida Romantic, ee aan ahayn aragtida Enlightenment, taasoo ah farqi weyn oo u dhexeeya labadooda. Waxa ay labadan dugsiyo fikradeed, Romanticism iyo Enlightenment, wadaagaan waa in labaduba ay ka soo horjeedaan xaaladda hadda jirta, laakiin farqiga ayaa ku jira sida xaaladdan loo wajahayo ama loo dhaqaaqayo.

Aragtida Enlightenment waxay dhiirrigelisaa isbeddel iyada oo loo marayo dib-u-habeyn, halka aragtida Romantic ay soo jeedinayso kacaanka, isbeddelka xag-jirka ah—dhisidda aasaas cusub iyada oo la baabi'inayo nidaamka daciifka ah oo dhan: nidaamka federaalka, habka doorashada musuqmaasuqa ah ee mar walba dhacayay afar sano, nidaamka awood-qaybsiga ee la yiraahdo 4.5, iyo Dastuurka soo saaray Farmaajo, Xasan Sheekh II, sidoo kalena soo saari kara kuwo la mid ah.

Marka loo eego Viroli, hawsha loo xilsaaray badhaadhaha siyaasadeed waa hawl kacaaneed. Wuxuu ku daray in ay tahay “kacaaneed si sax ah oo ah nin jebiya sharciga, sharciga guud ahaan, si uu u beddelo sharciga cusub ee uu aaminsan yahay inuu ka wanaagsan yahay sharciga hore.”

Dhanka kale, su'aasha ah yaa lagu aaminayaa mashruucan qaran ayaa furan, laakiin MA AH Farmaajo ama Xasan Sheekh II. Dhanka kale, ma aanan ka tagi karin akhristayaashayda inay dejistaan shuruudaha badhaadhaha siyaasadeed ee Soomaaliya (dowladda) iyo Soomaalida (qaranka) ay u baahan yihiin xilligan aan hubin.

Badhaadhaha siyaasadeed waa in ugu yaraan uu awoodaa inuu helo jawaabo su'aalaha sida—tusaale ahaan, sidee ayuu u dhisi karaa aasaaska nidaam siyaasadeed cusub ka hor inta uusan noqon madaxweynaha?—iyadoo aan si fudud loogu jawaabin su'aalaha waxa, sida waxa isbeddel ah oo uu keeni doono nidaamkan siyaasadeed ee 25-jirka ah, nugul, oo soo saaray Farmaajo iyo Xasan Sheekh II.

Si looga fogaado in dib loo celiyo caqabaddan, su'aal kasta oo waxa ah oo loo soo jeediyo musharaxa madaxweynaha waa in ay raacdaa su'aal sida ah.

Farmaajo iyo Xasan Sheekh II— Sida Aabbe, Sida Wiil

Ma jiro khabiir siyaasadeed oo aqoon durugsan u leh mawduuca oo waligiis su'aal ka keeni doona in Soomaaliya u baahan tahay dib-u-habeyn nidaamkeeda siyaasadeed ee hadda—nidaam ka dhashay Arta, Jabuuti, kuna koray Mbagathi, Kenya. Soomaaliya waxay u baahan tahay isbeddel weyn oo ku saabsan nidaamkeeda siyaasadeed sababtoo ah dhammaan afarta astaamood ee aasaasiga ah ee ay sheegteen dadka loo yaqaan siyaasiyiinta ayaa ah kuwo nugul oo si sahlan loo maamuli karo.

Tani waa nidaam loogu talagalay in uu soo saaro kuwa maamula. Waa nidaamkaas oo dhalay Xasan Sheekh II iyo tusaalihiisa. Sidaas darteed, Soomaaliya waxay u baahan tahay isbeddel weyn oo ku saabsan nidaamkan. Waa in la abuuraa xaqiiqo siyaasadeed cusub oo Soomaaliya ah, waxaana Xasan Sheekh Mohamud uusan ahayn madaxweynaha saxda ah ama siyaasiga saxda ah ee hirgelin kara aragtidan.

Wuxuu ku guuldareystay inuu hogaamiyo kacdoonka sababo laba ah. Marka hore, Xasan Sheekh II wuxuu leeyahay faham aad u xaddidan, haddii uu jiro, oo ku saabsan dabeecadda waxa, cilmiga siyaasadda, aan ugu yeerno dowlad postkoloni ah oo daciif ah, taas oo aan ku muujiyay qaybtii hore ee qoraalkan anigoo kaashanaya Caramani.

Marka laga hadlayo dhaqanka siyaasadeed ee xagjirka ah ee uu dhawaan muujiyay, ma haysto fikrad ku saabsan astaamaha ka kooban dowlad postkoloni ah oo daciif ah. Marka labaad, isagu naftiisa waa natiijada nidaamka siyaasadeed ee u baahan in la beddelo.

Sidaas darteed, wuxuu ka mid yahay nidaamka halkii uu ka ahaan lahaa xoog siyaasadeed oo awood u leh inuu si aasaasi ah u beddelo. Intaa waxaa dheer, sababo la xiriira da'diisa, Xasan Sheekh II ma awoodi karo inuu is beddelo si uu uga adkaado naftiisa.

Iyadoo la aaminsan yahay muhiimada tusaalayaasha doorka ee badbaadada shaqsiga iyo gaarista yoolalka siyaasadeed, Jared Diamond iyo Niccolò Machiavelli waxay si weyn u xusaan mowduucan shaqooyinkooda kala duwan, Upheaval: How Nations Cope with Crisis and Change iyo The Prince. Xasan Sheekh Maxamuud II, oo asal ahaan ka soo baxay Bulshada Rayidka ah, nasiib darro wuxuu doortay tusaalaha doorka siyaasadeed ee khaldan: madaxweynihii hore Maxamed Cabdullaahi Farmaajo.

Sidaas darteed, wuxuu horey u soo celinayaa khaladaadka siyaasadeed ee dhaxalkiisa. Habka siyaasadeed ee fashilmay Farmaajo, aabaha, ma u muuqdo inuu guuleysan doono hooyada Xasan Sheekh Maxamuud II, wiilka.

By Cismaan Cali Amiin

Cismaan Cali Amiin waa qoraaga A Crying Somali Citizen iyo Somalia: A Manipulated and Vulnerable Nation, oo lagu daabacay Sweden sanadkii 2020. Wuxuu bartay Barnaamijka Caalamiga ah ee Siyaasadda iyo Dhaqaalaha (IPPE) jaamacadda West ee Sweden, isagoo ku takhasusay Cilmiga Siyaasadda. Meelaha uu wax ka barto waa Siyaasadda, Falsafadda, iyo Dhaqaalaha.

[email protected]

Tlf: +46760882518 (WhatsApp)

Tixraacyada:

Armstrong, Karen. (2014). Fields of Blood: Religion and the History of Violence. United States.

Armstrong, Karen. (2000). Islam: A Short History. United States.

Caramani, Daniele. (2017). Comparative Politics. Great Clarendon Street, Oxford, United Kingdom.

Diamond, Jared. (2019). Upheaval, How Nations Cope with Crisis and Change. Great Britain.

Kenny, Anthony. (2019). An Illustrated Brief History of Western Philosophy. Great Britain.

Machiavelli, Niccolo. (2008). The Prince. Hackett Publishing.

Viroli, Maurizio. (2014). Redeeming The Prince: The Meaning of Machiavelli’s Masterpiece. United Kingdom.