Federaal Mise Dalnimo Gaar ah? Puntland oo Taagan Isgoys Siyaasadeed

Madaxweynaha Puntland Siciid Cabdullaahi Deni ayaa 8-dii Sebtembar sheegay in heshiisyadii siyaasadeed ee Puntland iyo Dowladda Federaalka ay meesha ka baxeen, isla markaana Puntland ay daneheeda iyo dowladnimadeeda si madax-bannaan u maamulan doonto ilaa laga helo hannaan siyaasadeed oo Soomaalidu ku heshiiso. Hadalku ma aha ku dhawaaqis rasmi ah oo gooni-isu-taag, balse wuxuu doodda madax-bannaanida ka dhigay mid aan mar dambe ahayn fikrad fog.

Maxaa doodda dalnimo gaar ah xoog siin kara?

Doodda ugu weyn waa in Puntland ay muddo dheer lahayd hay’ado dowladeed, ciidan amni, maamul deegaan iyo awood ay go’aanno gudaha ah ku gaarto. Khilaafka dastuurka federaalka—oo 2024 sababay in Puntland ay sheegto inaysan aqoonsanayn hay’adaha federaalka ilaa laga gaarayo heshiis loo dhan yahay—wuxuu muujiyey sida ay u nugushahay dowlad-dhisid ku tiirsan heshiis aan dhinacyadu si isku mid ah u fasiran.

Dhanka amniga, Puntland waxay muujisay awood ay si toos ah uga hawlgasho deegaannadeeda. Reuters waxay 2025 sheegtay in ciidamada Puntland ay guluf ka dhan ah Daacish ku qabsadeen dhul iyo saldhigyo badan, iyagoo howlgalkaasi aan si toos ah ula socon dowladda federaalka. Taasi waxay taageeraysaa doodda ah in maamulku leeyahay awood dowladeed oo wax-ku-ool ah—inkastoo amniga muddada dheer uu weli u baahan yahay iskaashi goboleed iyo mid caalami ah.

Dhaqaale ahaan, dekedda Boosaaso, xoolaha, kalluumeysiga iyo fooxa waxay siinayaan Puntland saldhig ay ku ballaarin karto ganacsi iyo dakhli. DP World waxay dekedda Boosaaso ku tilmaantay marin muhiim u ah kobaca ganacsiga gobolka. Haddii Puntland yeelato awood heshiisyo ganacsi iyo maalgashi oo toos ah, taageerayaasha madax-bannaanidu waxay ku doodi karaan in go’aamada dhaqaale laga soo dejin lahaa meel u dhow dadka ay saameynayaan.

Waxaa kale oo jira waayo-aragnimo doorashooyin toos ah: 2023, degmooyin badan oo Puntland ah ayaa qabtay doorashooyin qof iyo cod ah. Tani ma caddeyneyso in Puntland diyaar u tahay dalnimo buuxda, balse waxay muujinaysaa in kaabayaal siyaasadeed oo la sii dhisi karo ay jiraan.

Laakiin waddadu ma fududa

Caqabadda ugu weyn waa aqoonsi caalami ah. Dal cusub wuxuu u baahan yahay xiriir diblomaasiyadeed, marin maaliyadeed, heshiisyo ganacsi iyo sharciyad dibadda ah. Sidoo kale, kala-go’ rasmi ah wuxuu adkeyn karaa wadaagga amniga, hantida qaranka, daymaha, hawada, lacagta iyo arrimaha xuduudaha. Dhaqaalaha Puntland oo ku tiirsan wax-soo-dejin iyo suuqyada Khaliijka wuxuu sidoo kale u nugul yahay jahawareer ganacsi iyo sicir-kac.

Khatar kale waa in madax-bannaanidu ay khilaaf siyaasadeed oo maanta la xallin karo u beddesho muran joogto ah oo u dhexeeya Garowe iyo Muqdisho. Puntland lafteedu markii la dhisay 1998 looma aasaasin mashruuc gooni-isu-taag; waxay door weyn ka qaadatay dhismaha federaalka Soomaaliya. Sidaas darteed, tallaabo kasta oo dalnimo gaar ah ah waxay u baahan lahayd sharciyad gudaha ah oo cad, wadatashi bulsho iyo hannaan nabadeed oo ka ballaaran go’aan xukuumadeed.

Gunaanad

Haddii federaalku noqdo nidaam aan heshiis lagu ahayn, aan awood-qaybsi dhab ah lahayn, isla markaana Puntland u aragto in danaha amni iyo dhaqaale lagu xannibayo Muqdisho, doodda madax-bannaanidu waxay yeelan kartaa xoog siyaasadeed iyo mid wax-ku-ool ah. Fursaddu waa dowlad go’aankeeda, kheyraadkeeda iyo xiriirkeeda dibadda si toos ah u maamusha; khatartuna waa aqoonsi la’aan, go’doon dhaqaale iyo khilaaf cusub. Su’aasha hadda taagan ma aha oo keliya “Puntland ma go’i kartaa?”—waxay tahay “federaalka hadda jira ma siinayaa sabab ku filan oo ay ugu sii jirto?”