Dood: “Awad wuxuu ka maqanyahay qodobka: Khudbadda Baarlamaanka Deni waa in lagu qiimeeyaa Hoggaaminta, ma ahan Kormeer Farsamo”

By Amb. Ahmed Isse Awad

Marka la eego danaha uu muujiyay Ahmed A. Yusuf ee ku saabsan tweet-kayga gaaban, sida ku cad maqaalkiisa ku saabsan WardheerNews iyo dadaalka uu geliyay inuu i qaldo, waxaan isku dayay, anigoo maskax furan leh, inaan fahmo dhaleecayntiisa ku aaddan dhambaalkeyga ku saabsan khudbaddii Deni ee Baarlamaanka Puntland. Waxaan dib u akhriyey qormadiisa waxaanan dib u eegay qoraalkayga si aan u arko haddii ay jirto wax aan saxayo. Inkasta oo uu ku andacooday si geesinimo leh in “Awad uu ka maqanyahay dhibcaha,” ma aanan helin wax i qanciya oo aan dib u eegis ku sameeyo dooddayda.

Ujeedada maqaalka Yusuf waa in aan “laga yaabaa inaan isticmaalay heer khaldan xilli khaldan,” iyo in “khudbadda madaxweynaha ee furitaanka baarlamaanka aysan ahayn warbixin farsamo” balse ay leedahay “mas'uuliyad ballaaran: in la sharaxo jihada dowladdu, la qiimeeyo guulaha iyo caqabadaha ugu waaweyn, la caddeeyo mudnaanta amniga iyo siyaasadda, iyo in la dejiyo aragti mustaqbalka.” Yaa leh? Ma uusan sheegin.

Ma uusan xusin wax hay'ad cilmiyeed ah iyo wax hagitaan la aqoonsan yahay oo ku saabsan waxa noocaas ah “xilli” uu dalbanayo. Hadalladiisu waa kuwo aan sal lahayn, oo ka dhashay mala-awaalkiisa: kiis caadi ah oo fadhi-ku-dirir ah.

Aan saxno diiwaanka. Ma aanan codsan “warbixin farsamo,” ama “faahfaahinta kharashka, jadwalka fulinta iyo tilmaamayaasha waxqabadka ee qaybaha gaarka ah.” Waxaan si fudud u tilmaamay in hoggaamiyaha, kiiskan Deni, uu leeyahay waajibaad ah inuu xaqiiqda sheego iyo inuu caddeeyo xaqiiqooyin taageersan caddeymo, halkii uu ka sameyn lahaa sheegashooyin been ah iyo kuwo wacyigelin ah.

Waxaan baranay hoggaaminta, cilmi-baarista goobta ayaa xaqiijineysa in hoggaamiyeyaasha guuleysta ay badanaa ku tiirsan yihiin saddex tiir: xirfadda farsamada, xirfadda fikradeed iyo xirfadda shucuurta. Hoggaamiye ku habboon magaca waa inuu yaqaan waxa uu ka hadlayo iyo, marka loo baahdo, awood u leeyahay inuu taageero sheegashadiisa xaqiiqooyin, oo ay ku jiraan xogta iyo tirakoobka, ha ahaato marka uu la hadlayo baarlamaanka ama ka hadlaya arrin saaxiibkiis.

Xogta iyo tirakoobka ayaa ka muhiimsan marka hoggaamiyuhu uu warbixin siinayo qaranka xaaladdiisa siyaasadeed, dhaqaale, bulsho iyo amni. Intaa waxaa dheer, isticmaalka xogta ma joojinayso hoggaamiyaha inuu muujiyo aragti ama aqoonsado caqabadaha.

Yusuf sidoo kale wuxuu i dhaliilay fikrado qaldan. Hoosta cinwaanka “Khudbad madaxweyne ma aha kayd amni,” wuxuu ku qoran yahay “macluumaadka faahfaahsan ee ku saabsan cabbirka, dejinta, ururka iyo awoodaha ciidamada amniga waxay noqon karaan macluumaad xasaasi ah oo dowladda.” Xitaa haddii aan aqbalno dhibaatadaas, taas oo dood leh, waligay ma weydiisan faahfaahintaas.

Akhrintaas waxay ka dhalatay eexdiisa iyo faham qaldan oo ku saabsan dhaliilayda. Waxa aan su'aalay waxa saxda ah ee sheegashada Deni ee ah in ciidamada amniga cusub la tababaray iyo ardayda jaamacadaha cusub la shaqaaleysiiyay, waxaana aan weydiiyay caddeyn.

Ma jiraan wax xasaasi ah oo ku saabsan tirada shaqaalaha la tababaray ama la shaqaaleysiiyay.

Mar kale, isagoo ku jira degdegsiimo uu ku raadinayo khalad iga dhex jira iyo inuu Deni ka cafiyo sheegashooyin been ah iyo buunbuunin, wuxuu qoraa in “malaha daciifnimada ugu muuqata ee dhaleeceynta Awad ay tahay sida ay u wajahdo guulaha kaabayaasha Puntland.” Wuxuu ku darayaa in “attribution sax ah ay muhiim tahay, laakiin ma raacdo in dowlad aysan waxba ka helin kaabayaasha la bixiyay intii ay xilka haysay sababtoo ah ma aysan bilaabin mashruuc kasta.” Kadib wuxuu si dheer uga hadlaa guulaha kaabayaasha Puntland, kuwaas oo aan waxba ka ahayn dhaleeceyntayda. Halkan wuxuu ku dhacayaa tuugo caadi ah: isku darka hogaamiyaha iyo dowlad.

Waxaan ku raacsanahay hal qodob: attribution sax ah ayaa muhiim ah. Taasi waxay ahayd si sax ah qodobkayga.

Ma aanan diidin guulaha kaabayaasha Puntland, sida uu tilmaamayo. Waxaan diiday sheegashada Deni ee khiyaanada ah in ay yihiin wax uu isagu sameeyay, oo aan la aqoonsan kuwa mudan in la aqoonsado, ha ahaato Bangiga Adduunka, dadka Puntland, dowladihii hore ama Guddiga Horumarinta Garowe.

Si la mid ah, Yusuf wuxuu i canaantay anigoo tixraacaya dadka ganacsiga wuxuuna diidayaa xisaabaadkooda isagoo ku andacoonaya in “sheekooyinka aan la xaqiijin karin aysan ahayn qiimeyn dhaqaale.” Halkan mar kale wuxuu muujinayaa is-qaadasho muuqata. Dhinaca mid, wuxuu noo sheegayaa in Deni aan lagu dhaliilin karin inuu ku guuldareysto inuu taageero sheegashadiisa guulaha siyaasadeed, dhaqaale iyo amni isagoo aan la imaan xog.

Dhinaca kale, wuxuu diidayaa khibradda nolosha ee dadka ganacsiga ah ee ka shaqeeyay Puntland tan iyo aasaaskii iyo kuwa hadda la kulmaya xaaladaha dhaqaale ee ugu xun ee abid la kulmay, kaliya sababtoo ah ma aysan soo saarin “qiimeyn dhaqaale.” Waxaan aaminsanahay, maalin kasta, xisaabaadka dadka dhulka jooga ee ganacsigooda ka shaqeeyay in ka badan labaatan sano ka badan sheekooyinka kursiga ka fadhiya ee qof doonaya inuu raalli geliyo “hogaamiyaha” meel fog, ama hogaamiye doonaya inuu iftiimiyo dadkiisa.

Si wanaagsan, Yusuf wuxuu qirayaa, wuxuuna si cad u muujinayaa, in hogaamiyeyaasha la dhaliili karo oo la xisaabin karo. Si kastaba ha ahaatee, dhaliiltiisa aan cadaalad ahayn ee ku saabsan qiimeyntayda khudbada Deni iyo hogaaminta liidata waxay muujinaysaa fikradaha la shaaciyay.

Malaha Yusuf, sidoo kale, wuxuu la kulmayaa “ilaali hogaamiyaha” dareenka aan la iska indho tiri karin, qayb ka mid ah dhaqanka siyaasadeed ee dhibaatooyinka leh iyo xanuunka aqooneed ee ku dhashay maskaxda Soomaaliyeed iyada oo loo marayo dagaalkii sokeeye ee ba'an iyo xasilooni darro dheer, oo burburinaysa dabeecaddeena qaran iyo waxyeeleynaysa dooddeena dadweynaha.

Ahmed Isse Awad

________

Amb. Awad waa Wasiirkii hore ee Arrimaha Dibadda Soomaaliya iyo Safiirkii hore ee Maraykanka.