Ma Soomaaliya ayaa haysata hal lacag iyadoo aanay ku heshiin nidaam siyaasadeed oo keliya

Waxaa qoray Abdiqani Haji Abdi

Somaliya waxay diyaarinaysaa inay lacag qaran dib ugu soo celiso gacmaha muwaadiniinteeda xilli dalka laftiisa uu ku jiro halgan ku saabsan nooca dowladnimo ee uu doonayo inuu noqdo. Ma jirto heshiis ku saabsan nidaamka doorashada, khilaafaadka dastuuriga ah weli waa aan la xalin, xiriirka u dhexeeya Muqdisho iyo Puntland, Jubbaland iyo Koonfur Galbeed ayaa weli ah mid aad u xun. Qaybo waaweyn oo ka mid ah miyiga ayaa ka baxsan xakameynta federaalka ee wax ku oolka ah.

Dowladdu waxay diyaarinaysaa mid ka mid ah tijaabooyinka dhaqaalaha ee ugu saameynta badan Soomaaliya tan iyo burburkii dowladnimada 1991: soo celinta shilin Soomaaliga ka dib in ka badan soddon sano oo dhaqaale si weyn loogu xakameeyay doolarka Mareykanka.

Sanduuqa Lacagta Adduunka (IMF) ayaa ku boorinaya Soomaaliya inay si taxadar leh u wajahdo dib-u-habaynta. Bangiga Dhexe ee Soomaaliya ayaa diyaarinaya inuu soo bandhigo lacag cusub oo shilin ah si loo beddelo lacagta duugoobay iyo in laga saaro tiro badan oo lacagaha la tuhunsan yahay inay been abuur yihiin.

Ujeedadu waa mid hami leh: dib u soo celinta kalsoonida lacagta qaran, xoojinta nidaamka maaliyadeed iyo ballaarinta helitaanka adeegyada maaliyadeed ee rasmiga ah. Laakiin waqtiga ayaa keenaya su'aal aasaasi ah: Ma suurtagal baa in dalka siyaasaddiisu kala qaybsan yahay uu si guul leh u soo celiyo kalsoonida lacag ay kalsoonidu ugu dambeyntii ku xirantahay hay'adaha dowladnimada?

Ma Jirto Heshiis Siyaasadeed, Ma Jirto Heshiis Doorasho

Soomaaliya waxay ku jirtaa khilaaf siyaasadeed oo qoto dheer. Dowladda Federaalka iyo mucaaradka siyaasadeed ee ugu weyn weli ma gaadhin heshiis waara oo ku saabsan nidaamka doorashada dalka. Khilaafaadka dastuuriga ah weli ma xalna, halka Puntland, Jubaland iyo Koonfur Galbeed ay si qoto dheer ugu lug leeyihiin khilaafaad la xiriira awoodda siyaasadeed iyo jihada mustaqbalka ee federaalnimada. Khatarta ayaa ah in kala qaybsanaanta siyaasadeed ay sii ballaarato.

Deegaano waaweyn oo miyiga ah ayaa weli ka baxsan xakameynta dowladda federaalka, iyadoo Al-Shabaab ay saameyn ku leedahay qaybo muhiim ah oo dalka ka mid ah. Haddii jihada hadda jirta ay sii socoto, dhulal dheeraad ah iyo maamullo maxalli ah ayaa laga yaabaa inay naftooda ku helaan inay ka shaqeeyaan meel ka baxsan gaadhista wax ku oolka ah ee Muqdisho. Taasi waxay dhibaato weyn u tahay siyaasadda lacagta.

Lacag qaran ayaa u baahan wax ka badan bangi dhexe iyo lacag caddaan cusub oo la daabacay. Waxay u baahan tahay kalsooni ku saabsan hay'adaha lacagta soo saara iyo kalsooni in lacagta la aqbali doono guud ahaan dalka.

Dhibaatada Sharciyadda

Dowladda Federaalka oo uu hoggaaminayo Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud waxay wajahaysaa mucaarad siyaasadeed oo weyn. Dhaleeceeyayaasha waxay ku andacoonayaan in maamulka uu ka maqan yahay is-afgarad siyaasadeed oo ballaaran oo lagama maarmaan u ah in la sameeyo isbeddel sida midka muhiimka ah ee dib u soo celinta lacagta qaran. Su'aasha lacagta sidaas darteed si sahlan looma kala saari karo khilaafka siyaasadeed ee ballaaran ee Soomaaliya.

Haddii ciyaartoyda siyaasadeed ee waaweyn iyo qaybo ka mid ah bulshada ay diidaan jihada siyaasadeed ee dowladda, qancinta muwaadiniinta, ganacsiyada iyo maamulada gobollada inay ka leexdaan doolarka waxay noqon kartaa mid aad u adag.

Sanado badan, doolarka ayaa buuxiyay faaruqii ka dhashay burburka hay'adaha maaliyadeed iyo bangiyada rasmiga ah ee Soomaaliya. Weli waxaa si weyn loogu isticmaalaa macaamilada waaweyn, kaydinta, ganacsiga iyo qiimeynta. Bedelidda nidaamkaas waxay u baahan doontaa wax ka badan soo saarista lacag cusub.

Qaadashada IMF

IMF ayaa adkeysay in soo bandhigida lacag cusub kaliya aysan soo celin doonin kalsoonida shilin Soomaaliga. Kalsoonida isbeddelka waxay ku xirnaan doontaa madaxbannaanida iyo awoodda Bangiga Dhexe, kaydka lacagaha qalaad ee ku filan, siyaasadda maaliyadeed ee waxtarka leh, xakameynta sicir-bararka iyo xadidaadaha adag ee maalgelinta maaliyadeed ee kharashaadka dowladda. Arrintaas ugu dambeysa ayaa si gaar ah muhiim u ah.

Dowlad aan awoodin inay soo saarto dakhliga gudaha ee ku filan si ay u maalgeliso miisaaniyadeeda waxay wajahaysaa khatar halis ah marka ay gacanta ku hayso mashiinka soo saarista lacagta qaranka: maalgelinta kharashaadka iyada oo loo marayo abuurista lacag.

Siyaasaddan noocan ah waxay si dhaqso ah u burburin kartaa kalsoonida lacagta, waxayna kicin kartaa sicir-barar waxayna dhaawici kartaa awoodda iibsiga ee qoysaska. Daabacaadda lacagtu maaha dakhli.

Iyadoo aan la helin canshuur ku filan iyo ilo kale oo waara oo dakhli dowladda ah, maalgelinta maaliyadeed waxay u rogi kartaa isbeddelka lacagta oo loogu talagalay in lagu soo celiyo kalsoonida inay noqoto hab lagu burburinayo.

Xaqiiqda Maaliyadeed ee Soomaaliya

Halkaas ayay ku kulmaan khilaafaadka siyaasadeed iyo dhaqaale ee Soomaaliya. Dowladda waa inay dhistaa saldhig dakhli gudaha oo ku filan oo la aamini karo ka hor inta aysan si weyn ugu tiirsanayn aaladaha maaliyadeed si ay u maalgeliso kharashaadka dadweynaha.

Tani waxay ka dhigan tahay xoojinta canshuuraha, maamulka customs-ka, maaraynta maaliyadda dadweynaha iyo hay'adaha mas'uulka ka ah ururinta iyo ilaalinta dakhliga dowladda. Sidoo kale waxay ka dhigan tahay in la hubiyo in siyaasadda lacagta aysan hoos u dhicin kharashaadka siyaasadeed ee muddada gaaban.

Haddii dowladda ay isku daydo inay soo bandhigto shilling iyadoo wajahaysa awood maaliyadeed oo daciif ah, xakameyn dhuleed oo xaddidan, mucaarad siyaasadeed iyo khilaafaad aan la xalin oo la leh dowlad goboleedyada federaalka, isbeddelkaasi wuxuu la kulmi karaa dhibaatooyin weyn oo ku saabsan kalsoonida.

Doolarka Maaha Inuu Si Degdeg Ah U Baaba'o

Isbeddelka ay taageerto IMF maahan in doolarka Maraykanka si lama filaan ah uga baaba'o dhaqaalaha Soomaaliya. Doolarka waxaa la filayaa inuu sii ahaado qaab muhiim ah oo is-weydaarsi ah inta lagu jiro marxaladaha hore ee isbeddelka, gaar ahaan ganacsiga gaarka ah iyo macaamilada waaweyn.

Caqabadda waxay noqon doontaa in la abuuro kalsooni ku filan oo ku saabsan shilling-ka si dadka iyo ganacsiyada ay si iskaa ah u isticmaalaan. Kalsoonidaas si fudud looma saari karo. Waa in la kasbadaa.

Tijaabada lacagta Soomaaliya sidaas darteed waxay leedahay cashar aan laga maarmin oo aan laga goyn karin krisiga siyaasadeed. Lacag qaran waxay ugu dambeyntii ku xiran tahay hay'adaha qaran.

Haddii Soomaaliya aysan gaari karin heshiis ku saabsan nidaamkeeda doorashada, nidaamka dastuuriga ah iyo heshiiska siyaasadeed ee federaalka, waxay noqon doontaa mid adag in la qanciyo muwaadiniinta in nidaamka lacagta ay deggan tahay oo la saadaalin karo.

Puntland, Jubaland, Koonfur Galbeed iyo meelaha kale ee ka baxsan xakameynta federaalka ma ahan in si fudud loo qiyaaso inay ka shaqeeyaan suuq lacag ah oo keliya sababtoo ah Muqdisho waxay soo bandhigaysaa lacag cusub. Meelaha Al-Shabaab ay maamusho ama ay saameyn weyn ku leedahay, gaadhista Bangiga Dhexe iyo hay'adaha maaliyadeed ee federaalka ayaa si lama huraan ah u xaddidan. Khatar ma ahan in soo bandhigida lacag Soomaali ah ay si dabiici ah u qaldan tahay.

Khatar ayaa ah in la isku dayo in la saaro midnimo lacagta ka hor inta Soomaaliya aysan gaadhin midnimo siyaasadeed iyo mid maaliyadeed oo ku filan si ay u taageerto. Shilinka Soomaaliyeed wuxuu noqon karaa astaan dib u soo kabashada qaranka—laakiin kaliya haddii hay'adaha ka dambeeya ay yihiin kuwo la aamini karo, Bangiga Dhexe uu si ku filan u madax-bannaan yahay, dakhliga dowladda uu ku filan yahay si loo maalgeliyo kharashka, iyo muwaadiniintu ay aaminsan yihiin in lacagtoodu ay ilaalin doonto qiimahooda.

Haddii kale, isbeddel loogu talagalay in lagu soo celiyo madax-bannaanida lacagta ayaa dalka u horseedi kara dhibaato kalsooni oo kale.

Soomaaliya kaliya maahan inay u baahan tahay lacag cusub. Waxay u baahan tahay sharciyad siyaasadeed, nidaam maaliyadeed oo adag iyo kalsooni hay'adeed oo loo baahan yahay si lacagtaas loo aamini karo.

Abdiqani Haji Abdi

Email: [email protected]