Xagalay Geeska: Dagaalka Cusub ee Itoobiya ayaa Tijaabiya Xakamaynta Abiy Axmed

Hogaamiyayaashii Hore Isku Dhexgalaan Maadaama Dagaalka Tigray uu Burburiyo Nidaamka Ka Dib Pretoria oo Furaya Jihada Cusub oo Ku Yaalla Itoobiya

ADDIS ABABA (WDN) — Siddeed sano ka dib markii Abiy Ahmed uu xukunka la wareegay isagoo ballanqaaday isbeddel siyaasadeed, dib-u-heshiisiin iyo jabinta nidaamka hore ee Itoobiya, dowladda uu hogaamiyo ayaa wajahaysa dib-u-dhac aan caadi ahayn: cadowgii hore ee mar hore is dagaalay ayaa hadda isu keenaya si ay uga hortagaan dowladda federaalka.

Sameynta Isbahaysiga Ciidamada Dadweynaha Itoobiya ee Badbaadada ayaa beddelay dhibaatooyinka amniga Itoobiya oo ka kooban kooxo iskiis u dagaallamaya oo u muuqda caqabadda qaran ee la isku duubay.

Isbahaysiga, oo la shaaciyay 20-kii Sebtember, ayaa isu keenaya toddoba dhaqdhaqaaqyo hubeysan iyo kuwo siyaasadeed, oo ay ku jiraan Xisbiga Xoreynta Dadka Tigray (TPLF), Dhaqdhaqaaqa Qaranka Amhara Fano iyo Ciidanka Xoreynta Oromo (OLA), iyo dhaqdhaqaaqyo ka socda Afar, Benishangul-Gumuz iyo gobolka Soomaalida. Ujeedadooda la shaaciyay waa in la tirtiro dowladda Abiy iyo in la dhiso maamul ku meel gaar ah oo ka mid ah dhammaan dhinacyada. Kaliya dhowr sano ka hor, isbahaysigan noocan ah wuxuu u muuqan lahaa mid aan macquul ahayn.

Intii lagu jiray dagaalkii Tigray ee 2020–2022, ciidamada Amhara Fano ayaa la dagaallamay ciidamada federaalka ka dhanka ah TPLF. OLA, dhanka kale, waxay ku hawlan tahay dagaal hubeysan oo ay la leedahay dowladda federaalka.

Hadda, cadowgii hore ayaa aqoonsaday cadow guud oo ku yaalla Addis Ababa. Iyo iyadoo dagaal mar kale ka qarxay Tigray, isbahaysiga siyaasadeed ayaa lagu tijaabinayaa goobta dagaalka.

Isbahaysiga Bedelay Xisaabta

Muhiimadda isbahaysiga cusub waxay ku jirtaa tirada kooxaha ku lug leh, laakiin waxay ka tarjumaysaa juqraafi siyaasadeed. TPLF waxay ku xidhan tahay Tigray. Fano waa xoog hubaysan oo weyn oo ka jira Amhara. OLA waxay si weyn uga shaqeysaa Oromia. Xubno kale ayaa cabashooyin la xiriira Afar, Benishangul-Gumuz iyo gobollada Soomaalida.

Isbahaysigaan wuxuu si wadajir ah u siinayaa joogitaan meelo ka mid ah meelaha ugu xasaasisan siyaasadda Itoobiya. Kooxuhu waxay si qoto dheer u kala qaybsan yihiin dhul, qowmiyad iyo mustaqbalka dastuuriga Itoobiya. Danahooda is khilaafsan ayaa si gaar ah uga muuqda muranka ku saabsan Galbeedka Tigray, oo ay sheeganayaan labadaba Tigrayan iyo Amhara. Laakiin waqtigan xaadirka ah, waxay heleen dhul wadajir ah oo ka soo horjeeda dowladda Abiy.

Isbahaysigu wuxuu sheegayaa inuu doonayo inuu ka saaro dowladda hadda jirta, aasaaso dowlad ku meel gaar ah oo ka mid ah, xalliyo khilaafaadka horyaalla si nabad ah, ugu dambeyntiina u dhaqaaqo heshiis siyaasadeed cusub. Taasi waxay abuuraysaa xisaab siyaasadeed oo aan caadi ahayn:

Kooxaha mar hore is dagaalay ayaa go'aansaday in danahooda degdegga ah ay si fiican u adeegaan iyagoo si wadajir ah ula dagaallamaya dowladda federaalka.

Tigray: Heshiiska Nabadda ayaa burbura

Meesha dagaalka ee degdegga ah mar kale waa Tigray. Gobolka ayaa ku dhacay dagaal ba'an bishii Nofembar 2020 ka dib markii xiriirka u dhexeeya TPLF iyo dowladda Abiy uu burburay. Khilaafku wuxuu ku dhammaaday Heshiiska Pretoria ee Nofembar 2022, laakiin arrimo badan oo sababay dagaalka ayaa aan la xalin.

Khilaafaadka aan la xallin ayaa hadda dib ugu soo laabtay xarunta siyaasadda Itoobiya. Dagaalku si weyn ayuu u xoogaystay bisha Sebtembar, iyadoo ciidamada federaalka iyo kuwa Tigray ay is eedeeyeen inay sabab u yihiin khilaafka dib u soo noqday. Ciidamada Tigray ayaa weerar ku qaaday goobaha federaalka waxayna qabsadeen dhowr garoon diyaaradeed, halka Ethiopian Airlines ay joojisay duulimaadyada Tigray. Dagaalku sidoo kale wuxuu ku faafay gobolka deriska ah ee Afar iyo Amhara.

Rabshadaha dib u soo noqday ayaa si wax ku ool ah u burburiyay xasiloonida siyaasadeed ee jilicsan ee ay abuurtay Pretoria. Su'aashu maahan in heshiisku uu cadaadis saaran yahay. Su'aashu waa in nidaamka siyaasadeed ee heshiisku uu abuuray uu gebi ahaanba sii jiri karo.

Ka Soo Mida Xulafadii Hore ilaa Cadow Cusub

Waxaa laga yaabaa in horumarka ugu waxyeellada badan ee Abiy uu yahay waxa ka dhacay Amhara. Intii lagu jiray dagaalkii Tigray, ciidamada Fano waxay ka mid ahaayeen xulafada muhiimka ah ee dowladda federaalka. Xiriirkooda Addis Ababa ayaa si weyn u xumaaday, gaar ahaan ka dib markii dowladda federaalka ay go'aansatay inay burburiso ama isku darto ciidamada hubeysan ee gobollada.

Khilaafkan ayaa u gudbay dagaal hubeysan oo weyn oo ka dhacay Amhara laga bilaabo 2023. Isbeddelka ayaa cajiib ah. Ciidamadii ka caawiyay Abiy dagaalka TPLF ayaa hadda ku biiray TPLF si ay uga soo horjeedaan Abiy.

Tani ma tirtirto farqiga qoto dheer ee u dhexeeya Fano iyo ciidamada Tigray. Sidoo kale maahan in ay ka dhigan tahay in xulafadooda ay si khasab ah u sii jiri doonto marka ay dhamaato iska horimaadkooda wadajirka ah ee Addis Ababa. Laakiin istiraatiijiyad ahaan, waxay abuurtaa dhibaato cusub oo dowladda federaalka. Ciidamada gobollada ee mar hore ka caawiyay xakamaynta TPLF ayaa hadda qayb ka ah xulafad doonaysa inay caqabado ku abuurto dowladda federaalka lafteeda.

Dagaal Ku Yaalla Meelo Badan

Caafimaadka amniga Itoobiya ma aha mid hadda ku kooban hal gobol. Dagaalka dib u cusboonaysiinta ee Tigray ayaa la socday xasilooni darro sii socota oo ka jirta Amhara iyo kacdoonka muddo dheer socday ee ku lug leh OLA ee Oromia.

Tani waxay abuuraysaa suurtagalnimada cadaadis isku mar ah oo ka jira dhowr gobol oo waaweyn. Sidaas darteed, dowladda federaalka waxay wajahaysaa xisaab milatari oo adag: ilaalinta xoogag ku filan hal goobood iyadoo la preventing ka hortagayo hoos u dhac ku yimaada mid kale.

Qabashada garoomada diyaaradaha ee Tigray ayaa horey u muujisay sida degdegga ah ee khilaafku u saameyn karo kaabayaasha iyo dhaq-dhaqaaqa. Joojinta isgaarsiinta ayaa sidoo kale la socotay dagaalka, taasoo adkeyneysa qulqulka macluumaadka ka imanaya gobolka.

Xoogagga federaalka waxay haystaan awood milatari oo weyn, oo ay ku jiraan awood hawada iyo drones. Laakiin ballaarinta khilaafka dhowr gobol waxay saari doontaa dalabyo dheeraad ah oo ku saabsan milatariga Itoobiya iyo hay'adaha amniga. Natiijadu waxay noqon kartaa tartan dheer halkii ay ka ahaan lahayd hal iska horimaad go'aan leh.

Kharashka Siyaasadeed ee Ku Laabashada Dagaalka

Abiy, caqabadda ma aha oo kaliya mid milatari. Kordhinta awoodda xukunka ee 2018 ayaa markii hore la xiriirtay furfurnaanta siyaasadeed, dib-u-heshiisiinta iyo isbeddelka. Hindisihiisa nabadda ee Eritrea ayaa ka qayb qaatay in uu helo Abaalmarinta Nabadda Nobel 2019. Laakiin dagaalka Tigray ayaa si weyn u beddelay sawirkaas.

Ku laabashada dagaal ballaaran ayaa hadda khatar ku ah in la xoojiyo aragtida ah in khilaafaadka siyaasadeed ee Itoobiya aan si buuxda loo xalin. Habka wada hadalka qaran ee dowladda ayaa loogu talagalay in uu bixiyo hab siyaasadeed oo lagu xallinayo qaar ka mid ah khilaafaadkaas. Si kastaba ha ahaatee, dhaqdhaqaaqyada hubaysan ee waaweyn ayaa weli ka baxsan ama ka soo horjeeda habkaas.

Isbahaysiga cusub ayaa sidaas darteed soo bandhigaya soo jeedin siyaasadeed oo tartan ah: ka saar dowladda hadda jirta, dhis nidaam ku-meel-gaar ah oo dib u fur dalka heshiiska dastuuriga ah iyo siyaasadeed. Haddii isbahaysigu gaari karo natiijadan noocaas ah weli ma cadda.

Xubnaha isbahaysiga waxay leeyihiin sheegashooyin dhuleed oo tartan ah, ujeeddooyin siyaasadeed oo kala duwan iyo taariikho aad u kala duwan. Taasi waa daciifnimada ugu weyn ee ay leedahay. Laakiin jiritaankeedu waa xaq siyaasadeed oo weyn.

Eritrea iyo Qaybta Goboleed

Khilaafka gudaha Itoobiya ayaa sidoo kale noqday mid sii adkaanaya in laga soocdo siyaasadda ballaaran ee Geeska Afrika. Xiriirka u dhexeeya Addis Ababa iyo Eritrea ayaa si weyn u xumaaday tan iyo Heshiiska Pretoria. Labada dowladood ayaa is dhaafsaday eedeymo, gaar ahaan mustaqbalka Tigray iyo himilooyinka Itoobiya ee ku aaddan helitaanka Badda Cas.

Dowladda Itoobiya ayaa sidoo kale ku eedeysay Eritrea inay taageerto kooxaha mucaaradka hubeysan. Eritrea ayaa beenisay eedeymahaas. Isbahaysiga cusub ayaa lakab kale ku daraya xiisadaha goboleed eeas.

Suurtagalnimada in la soo farageliyo ayaa mid ka mid ah sababaha khilaafku u soo jiidanayo feejignaan ka baxsan xuduudaha Itoobiya. Xiriirka Itoobiya iyo Suudaan ayaa sidoo kale noqday mid sii adkaanaya, halka khilaafaadka ay la leeyihiin Soomaaliya iyo Masar ay cadaadis istiraatiiji ah ku kordhiyeen Geeska iyo Badda Cas. Khilaaf gudaha Itoobiya ayaa sidaas darteed si degdeg ah u yeelan kara cabbirro goboleed.

Tijaabada Ugu Weyn ee Isbahaysiga

In kasta oo ay jiraan dhibaatooyin siyaasadeed, Isbahaysiga Badbaadada wuxuu wajahaya imtixaanka aasaasiga ah. Ma awoodaa kooxaha leh danaha si weyn u kala duwan inay sii wadaan iskaashiga marka ujeedada degdega ah ee la dagaallanka dowladda Abiy ay cadaadis saaran tahay?

Isbahaysigu wuxuu qirayaa in xubnihiisu ay leeyihiin khilaafaad. Ciidamada Tigray iyo Amhara, gaar ahaan, waxay weli ku kala qaybsan yihiin dhulka iyo awoodda siyaasadeed. Isbahaysigu wuxuu sheegay in khilaafaadkaas lagu xallin karo wada hadal.

Qodobkaas ayaa la tijaabin doonaa haddii isbahaysigu helo saameyn milatari oo weyn. Kooxuhu waa inay muujiyaan inay ka guuri karaan mucaarad wadaag ah ilaa maamul wadaag ah. Taasi waa mid aad u adag. Ka saarista dowladda waa hal ujeedo siyaasadeed. Ku heshiinta waxa ka dambeeya waa mid kale.

Waqtiga ugu Dhibaato Badan ee Abiy?

Abiy Axmed wuxuu weli gacanta ku hayaa Addis Ababa iyo hay'adaha ugu waaweyn ee dowladda federaalka. Dowladdiisu waxay haystaa awood milatari oo weyn iyo kheyraad siyaasadeed oo badan. Sidaas darteed, waxay noqon doontaa mid hore loo qiyaasiyo in isbahaysiga cusub uu ka tuuri karo dowladda. Laakiin muuqaalka siyaasadeed ayaa si cad u beddelay.

Horumarka ugu weyn ma ahan oo kaliya in dagaalku dib ugu soo laabtay Tigray. Waa in isbahaysiyadii hore la habeeyey. TPLF ma ahan mid go'doonsan sida ay ahayd bilowgii dagaalkii 2020. Fano ma ahan mid si siman ugu xiran Addis Ababa. OLA iyo dhaqdhaqaaqyada kale ee goboleed ayaa ku biiray isla mashruuca siyaasadeed.

Tani ma dammaanadeynayso guulkooda. Laakiin waxay abuuraysaa caqabadda aan si sahlan loo maareyn karin iyada oo loo marayo isbahaysiga goboleed iyo faragelinta milatari ee qaabaysay marxaladihii hore ee xukunka Abiy. Geeska Afrika hadda wuxuu daawanayaa cutub cusub oo khatar ah oo suurtagal ah.

Heshiis nabadeed oo dhammeeyay hal dagaal oo Itoobiya ah ayaa burburaya. Cadowgii hore ayaa helay sababo wadajir ah. Dagaalku wuxuu ku soo laabtay Tigray. Iyo dowlad markii hore lagu amaanay dib-u-heshiisiin ayaa wajahaysa isbahaysi mucaarad ah oo gaarsiisan meel ka baxsan hal gobol.

Su'aasha dhexe ee Itoobiya ma aha mid kaliya oo ah in dagaal kale uu bilaabmay. Waa in dalka uu heli karo heshiis siyaasadeed ka hor inta isbahaysiga cusub uusan isu beddelin ururinta khilaafaadka goboleed ee dagaal qaran oo keliya.

WardheerNews