Roobab xooggan ayaa burburiyay guryaha iyo hantiyaasha qaxootiga Dadaab

(ERGO) – Dabeylo xooggan iyo roobab culus ayaa burburiyay hoyga iyo alaabaha guryaha ee Dadaab, waqooyiga bari ee Kenya, iyagoo ka tagay qoysas badan oo qaxooti Soomaali ah oo aan haysan cunto iyo hoy.

Qaar ayaa hoy raadsaday qaraabadood, halka kuwa kalena aysan haysan meel ay ka helaan cunto ama difaac roobka ka dhanka ah.

Faisa Maxamed Xasan ayaa sheegtay in duufaannada bilaabmay 29 Oktoobar ay burburiyeen hoygeeda oo ku yaal aagga Macalin Farah ee ku yaal xadka xerada Hagadera, halkaas oo biyaha fatahaaddu ay ka qaadeen wax walba oo gudaha ku jiray.

Waxay ka carartay iyadoo la socota todoba carruurteeda, kan ugu weyn oo 10 jir ah, una tagtay qoyska hooyadeed.

“Biyaha ayaa qaadey cuntooyinkeenii oo dhan iyo barkimadihii aan ku seexanay. Waxaan ka baqayaa in fatahaaddu ay carruurteyda qaaddo. Kanaalka biyaha ayaa nagu dhow, waxayna ku dhawaadeen inay qaadaan habeenkii hore,” ayay tiri.

Faisa, oo ninkeeda uu ku dhintay xanuun saddex sano ka hor, waxay ku nooleyd hoy ka samaysan alwaax laga soo ururiyey bushka iyo xaashi caag ah oo ay ku iibsatay lacag ay ka heshay dhaqidda dharka. Hoygeedu wuxuu lahaa qol weyn, barxad lagu daboolay laba xaashi caag ah oo carruurta ku seexanayeen, iyo jikada.

Rashiidkoodii ugu dambeeyay ee 116 kg oo cunto ah oo ay ka heshay Barnaamijka Cuntada Adduunka (WFP) bilowgii Sebtember ayaa sidoo kale la qaaday.

Qaraabadeeda, oo sidoo kale ah qaxooti sabool ah oo ay saameeyeen roobka, ma awoodaan inay caawiyaan. Faisa ma awoodi karto inay dib u dhisto hoygeeda iyadoo sidoo kale daryeelaysa carruurteeda. Afar ka mid ah carruurteeda ayaa joojiyay dugsiga ka dib markii ay qaxeen. Waxay horey u bixin jirtay 2,000 shilin Kenyan ah bil kasta si ay u waxbarato.

Waxay timid xerada qaxootiga sanadkii 2008, iyadoo 12 jir ah, ka dib markii ay ka carartay amni darro Muqdisho, waxayna guursatay Dadaab.

Guddoomiyaha xeryaha Hagadera ayaa sheegay in qiyaastii 100 qoys ay waayeen hoygooda, halka boqollaal kale ay waxyeelo soo gaartay laakiin ay ku guuleysteen in ay badbaadiyaan hanti. Qoysaska ugu xun ee ay saameeyeen waxay ahaayeen kuwo dhawaan yimid iyo lammaane da'yar oo ku noolaa meelaha aan loo qoondeyn, oo ay ku jiraan kanaalada biyaha, taasoo ka dhigaysa inay u nuglaadaan fatahaad.

Qoyska Batulo Mohamed Abdi oo ka kooban sagaal qof ma aysan qaxin, laakiin biyaha fatahaadda ayaa dhamaan hantidooda qoyan. Mid ka mid ah laba hoygooda ayaa gebi ahaanba burburay, qayb ka mid ah kan kalena ayaa dhulka ku dhacay, taasoo ka dhigtay inay la kulmaan hoy aan ku filnayn iyo cunto la'aan.

“Dhammaan dharkayaga iyo barkimadihii ayaa qoyan. Waxba ma qalalin sababtoo ah roobka ayaa wali da'aya. Cuntada aan hadda cunayno waxaa na siiyay deriska,” ayay tiri.

Rashinka ugu dambeeyay ee WFP ee qoyskeeda oo ah 25kg digir, 90kg sorghum iyo 18 litir saliid karinta ayaa dhammaaday 17 Oktoobar.

Batulo waxay ku xirtay godadka hoygooda iyada oo adeegsanaysa xaashiyo caag ah oo la tuuray, laakiin kuwaas ayaa xumaaday. Hadda waxay isticmaashaa xaashi caag ah oo ay ka ururisay qashinka oo ay ku xirtay tiirarka alwaaxda si ay u ilaaliso carruurteeda inta ay seexanayaan.

Qoyska ma haystaan musqul. Batulo ayaa sheegtay inaysan helin musqul tan iyo markii ay yimaadeen xeryaha sanadkii 2023. Biyaha roobka ayaa la isku daray qashinka bini'aadamka ee agagaarka hoygooda, taasoo kor u qaadaysa cabsi xanuun.

“Carruurteyda da'da ah toddoba sano ayaa laba maalmood qaba shuban-biyood. Waxaan ka tuuray qashinka carruurta banaanka, laakiin ma haysto lacag aan ku iibsado daawo,” ayay tiri.

Batulo ma aysan awoodin inay shaqeyso laba bilood sababtoo ah dhibaato kelyaha. Waxay horey u heli jirtay 3,500 shilin Kenyan ah bil kasta iyadoo dharka dhaqaysa. Daawada ma aysan hagaajin xaaladdeeda waxaana lagu talinayaa inay raadsato baaritaanno dheeraad ah magaalada weyn, laakiin ma haysto lacag.

Ninkeeda, oo ururiya oo iibinaya dhuxul, wuxuu ka maqnaa shaqo bil ka badan ka dib markii ilo dhuxul oo ku dhow ay dhammaadeen. Qoyska ayaa ka cararay abaarta iyo amni darada ka jirta Buale, gobolka dhexe ee Jubbada Hoose ee Soomaaliya, sanadkii 2023. Waxay lahaayeen beero afar hektar ah oo noqday mid aan wax soo saar lahayn sababo la xiriira roobab liita.

Batulo ayaa tiri waxay haysteen meel kale oo ay aadaan waxayna ka baqayeen roob dheeri ah maadaama aysan haysan dhar ku filan iyo hoy.

Qaxootiga dhawaan yimid waxay haystaan kaararka u oggolaanaya inay helaan caawimaad cunto oo xaddidan laakiin waxay weli la kulmaan dhibaatooyin la xiriira helitaanka biyo, daryeel caafimaad, hoy iyo waxbarasho.

Guddoomiyaha x campka Hagadera Khalif Dhubow Jelle ayaa sheegay in qaxootiga aysan helin taageero hoy muddo ku dhow 10 sano, taasoo ka dhigtay in badan oo ka mid ah ay ku jiraan dhismayaal daciif ah oo khatar u ah in ay burburaan.

“Qaar ka mid ah dadka ayaa dhisay hoy gudaha kanaalada biyaha maxaa yeelay ma haysteen meel kale oo ay degaan. Biyaha ayaa galiyay guryahooda oo ku qasbay inay ka cararaan. Waxaa jira baahi weyn oo hoy ah xeryaha, waxaana ka baqeynaa in xaaladdu sii xumaato haddii roob dheeri ah yimaado,” ayuu yiri.

Guddoomiyaha ayaa sheegay in burburku uu saameeyay qaxootiga oo horey u la daalaa dhacayay hoos u dhac ku yimid caawimaadda bini'aadantinimo, oo ay ku jiraan go'aanada la xiriira caawimaadda cuntada iyo hoos u dhigidda qoondeynta qaar ka mid ah qoysaska ugu nugul.

Burburka ayaa imaanaya iyadoo la saadaalinayo in xilli roobaadka gaaban ee Oktoobar–Diseembar uu keeni doono roobab ka badan celceliska qaybaha Bariga Afrika. Xarunta Saadaasha Cimilada IGAD (ICPAC), oo ku jirta saadaasha xilliyeedkeeda Agoosto 2026, ayaa siisay waqooyiga bari ee Kenya 90 boqolkiiba fursad ah in roobab la xoojiyo, taasoo kor u qaadaysa walaaca ah in fatahaad dheeri ah ay xumeyn karto xaaladaha qaxootiga ku nool hoyooyinka si liita loo dhisay iyo aagagga khatarta ah ee fatahaadda.