Qoysaska ka cararaya dhibaatooyinka Soomaaliya ayaa wajahaya mustaqbal madow oo ku yaal xeryaha qaxootiga Dadaab

(ERGO) – Qoysaska ka cararaya dhibaatooyinka qaybo kala duwan oo ka tirsan koonfurta Soomaaliya ayaa soo gaaraya xeryaha qaxootiga Dadaab ee Kenya, halkaas oo ay ku jiraan xaalad aanay ku hayn wax ay ku noolaadaan iyo wax caawimaad ah.

Waxay ka mid yihiin qoysas ka cararaya khilaafka Baidoa, burburka guryaha ee dowladda Soomaaliya ee Muqdisho, iyo abaaraha ka jira aagagooda.

Qofka cusub ee soo gaaray ayaa sheegay inaysan helin wax taageero ah, hoy, ama nooc kale oo caawimaad ah. Qaar waxay la joogaan qaraabo horey u dhibaataysan, halka kuwa kalena ay ku deggan yihiin dhul banaan oo ku yaal xeryaha Ifo-2 ee Dadaab. Waxay ka maqan yihiin cunto, hoy, musqulo iyo adeegyo aasaasi ah.

Nurto Maxamed Cali, oo soo gaartay Ifo-2 20-kii Agoosto, ayaa sheegtay in qoyskeeda aysan helin wax caawimaad ah oo ay ku qancinayaan baahiyaha aasaasiga ah. Waxay la joogtaa qaraabo horey u yimid.

“Deriska ayaa noo ururinaya galley iyo saliid karinta. Sidaas ayay ku noolaaneynaa hadda,” ayay tiri. “Waxaan haynaa carruur u baahan cunto iyo sariir, laakiin waxba ma hayno inaan siino.”

Nurto waxay ka carartay khilaafka socda ee Baidoa dhex mara ciidamada dowladda federaalka iyo kuwa daacadda u ah maamulka hore ee Koonfur Galbeed.

Waxay ahayd beeraley korinaysay qoyskeeda dhulkeeda laba hektar ah ee Baidoa. Iyadoo ka go'day ninkeeda, ma helin wax taageero ah oo ka imaanaya, waxayna tahay qofka kaliya ee dakhli helaya.

Hadda xeryaha qaxootiga, carruurteeda toddoba ayaa badanaa seexda gaajo awgeed maadaama aysan haysan cunto. Waxay ku jiraan hoy laga sameeyay xaashi caag ah, dhar iyo laamiyo qodxan ah oo ku yaal beerta guri qaraabo ah – qoys ka kooban 10. Maalmaha waxay gaaraan 37°C oo kulul, xilli roobaadka ayaa bilaabmay. Nurto iyo carruurteeda waaweyn waxay ku khasban yihiin inay seexdaan banaanka iyagoo aan haysan sariir halka carruurta ugu yar ay isugu jiraan gudaha guri yar.

Nurto waxay sheegtay inay filayeen inay helaan caawimaad markii ay yimaadeen, oo ay ku jiraan kaararka diiwaangelinta qaxootiga, alaabta guriga, iyo guri. Waxba ma ay helin.

“Ma hayno guri sax ah, xitaa dadka nagu soo baxay ka hor ma haystaan. Xaaladda hoyga aad bay u adag tahay. Waxaan ku seexanaynaa dhar iyo matoorkii yar ee burburay,” ayay tiri.

Qaxootiga cusub ee nugul, oo ay ku jiraan dadka waaweyn, dadka naafada ah, haweenka iyo carruurta, ma helayaan caawimaad rasmi ah xeryaha, halkaas oo qaar ka mid ah ay maalin walba ku soconayaan iyagoo weydiinaya dadka deggan cunto.

Hawo Maxamed Cali, ninkeeda naafada ah, iyo 10 carruurtooda ayaa yimid Ifo-2 1-da Agoosto.

Waxay ka carareen degmada Hodan ee Muqdisho ka dib markii dowladda burburisay gurigooda, iyagoo sheegay in dhulku uu leeyahay dowladda. Waxay ku noolaayeen guriga 34 sano iyagoo aan haysan dukumiintiyo rasmi ah oo lahaansho dhul. Waxay tiri in luminta guriga ay ka dhigtay in qoyskeedu aanay suurtagal ahayn inay ku noolaadaan Muqdisho.

“Markii aan ka baxnay oo dibadda u baxnay, waxaan helnay dhulkayaga oo xiran oo ku wareegsan derbi,” ayay tiri Radio Ergo. “Waxaa naloo sheegay in dhulku la cabbiri doono oo naloo soo celin doono. Guryahayaga waxaa burburiyay buldozer, waxaana u malaynaynay in dhulku la soo celin doono. Markaas, waxaa naloo sheegay in dhulku uu yahay dhul dowladeed oo aan khasab ku tahay inaan ka tagno.”

Burburku wuxuu ka dhigay qoyskii Hawo inay hoy la'aan noqdaan waxayna go'aansadeen in xulashadooda kaliya ay tahay inay qaxootiga raadsadaan Dadaab.

Muqdisho, waxay ku kasbatay nolol iibinta hilibka iyo qareyda suuqyada maxalliga ah. Si kastaba ha ahaatee, xeryaha qaxootiga, ma aysan diiwaangelin waxaana aysan helin kaararka caawimaadda ama caawimaad. Waxay raadsatay shaqo dhar dhaqid, laakiin shaqooyinka ma joogto ahayn, sidaas darteed waxay u baahan tahay inay dadka kale ka codsato caawimaad cunto carruurteeda. Waxay ka maqantahay dhuxul iyo weelal lagu ururiyo biyaha.

“Aabaha carruurta waa naafo, noloshu aad bay noogu adag tahay. Carruurteydu weli waa yaryar yihiin oo halkan waxba ma haystaan. Waxaan ka tagnay guryahayaga oo waxaan u nimid meel aanan aqoon,” ayay tiri Hawo, iyadoo intaas ku dartay in xaaladaha Dadaab ay ka xun yihiin sidii ay filaysay.

Guddoomiyaha xeryaha Hagardera, Khalif Dhubow Jelle, ayaa sheegay in dhibaatooyinka la kulmaya dadka cusub ee ka imaanaya Soomaaliya ay la socodsiisay hay'adaha gargaarka bini'aadantinimo ee xeryaha, laakiin wax jawaab wax ku ool ah ah laguma soo celin.

Waxa uu diiwaangeliyay ku dhawaad 250 qoys oo ka yimid koonfurta Soomaaliya saddexdii bilood ee la soo dhaafay.

“Xaaladaha ay ku nool yihiin aad bay u liitaan. Sidoo kale waa xilli roobaad, hase yeeshee dadkaas ma haystaan hoy ama meel ay ku noolaadaan. Waxay ku fadhiyaan banaanka oo ma haystaan cunto ama biyo,” ayuu yiri.

Dadkii cusub ayaa ku biiraya dad qaxooti ah oo horey u la daalaa-dhacaya xaalado nololeed oo adag sababo la xiriira hoos u dhaca gargaarka bini'aadantinimo iyo dhibaatooyinka dhaqaale ee ka jira xeryaha.