Hassan Sheekh ayaa wajahaya mucaarad sii kordhaya oo ku aaddan xukunka kali-taliska ah iyo ku xad-gudubka dastuurka

Madaxweynihii hore Sharif Sheikh Ahmed ayaa ka digay in faragelinta milatari ee garsoorka ay khatar ku tahay xukunka sharciga, halka xubnaha mucaaradka ay ku baaqayaan heshiis siyaasadeed oo caalami ah si looga hortago burburka dowladnimo.

MOGADISHU (WDN) — Soomaaliya waxay wajahaysaa dhibaato dastuur iyo siyaasadeed oo sii kordheysa maadaama Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud uu u muuqdo mid go'aan ku gaadhaya in uu xoojiyo awoodda fulinta iyada oo la dhimayo hay'adaha madaxa banaan ee dalka. Hogaamiyeyaasha mucaaradka ayaa ku eedeeyay inuu yahay mid kali talis ah, iyaga oo ka digaya in khilaafka uu la leeyahay garsoorka uu dalka u horseedi karo burbur hay'adeed iyo go'doomin caalami ah.

Madaxweynihii hore Sharif Sheikh Ahmed ayaa si xooggan u cambaareeyay in Madaxweynaha uu shaqada ka eryay Guddoomiyaha Maxkamadda Sare Baashe Yusuf Ahmed, isagoo ku eedeeyay maamulka in uu faragelin ku sameeyay madaxbannaanida garsoorka iyo in uu hoos u dhigay kala soocidda awoodaha dastuuriga ah.

Sharif ayaa shaaca ka qaaday in ciidamada dowladda la sheegay in lagu dajiyay xarunta Maxkamadda Sare si looga hortago fulinta go'aanka maxkamadda ee diiday eryidda Madaxweynaha ee Guddoomiyaha Maxkamadda Sare. Wuxuu ku tilmaamay dajinta la sheegay in ay tahay weerar culus oo ku saabsan madaxbannaanida garsoorka iyo xukunka sharciga.

Wuxuu ku dooday in eryidda Guddoomiyaha Maxkamadda Sare, oo ay weheliso tallaabooyin kale oo dowladda uu u arko kuwo aan dastuuriga ahayn, ay muujinayso in la iska indhatiray hay'adaha iyo mabaadi'da ay dowlad shaqeysa ku tiirsan tahay.

Madaxweynihii hore ayaa sidoo kale taageeray go'aanka Maxkamadda Sare ee ka soo horjeeda isbeddelada dastuuriga ah, isagoo ku dooday in dowladda ay ku guuldareysatay inay raacdo habraacyada dastuuriga ah ee loogu talagalay in lagu saaro mas'uuliyiinta sare ee garsoorka. Wuxuu ku tilmaamay ficillada Madaxweynaha inay yihiin kuwo sharci darro ah oo ku saleysan danaha siyaasadeed ee shaqsiga ah halkii ay ka ahaan lahaayeen awood dastuuriga ah.

Sharif ayaa ka digay in faragelinta joogtada ah ee hay'adaha madax-bannaan ee dowladdu ay dhaawac weyn u geysan karto madax-bannaanida Soomaaliya iyo nidaamka dastuuriga ah. Wuxuu adkeeyay in garsoorka, oo ay wehelinayaan fulinta iyo sharci-dejinta, uu yahay mid ka mid ah saddexda tiir ee ugu muhiimsan ee dowladda isla markaana ay tahay inuu ahaado mid madax-bannaan oo aan saameyn siyaasadeed lagu hayn.

Mucaaradka ayaa ka digaya go'doomin caalami ah oo sii kordheysa

Dhanka kale, xildhibaan mucaarad ah iyo shaqsi siyaasadeed oo caan ah Abdirahman Abdishakur Warsame ayaa eedeeyay Madaxweynaha Xasan Sheekh inuu Soomaaliya gelinayo xaalad siyaasadeed iyo amni oo sii khatar badaneysa.

Abdishakur ayaa ku eedeeyay xaaladaha xun ee dalka inay ka dhasheen siyaasadaha dowladda, isagoo tilmaamay xiritaanka la sheegay ee Hawlgalka Caawinta Qaramada Midoobay ee Soomaaliya (UNSOM) iyo qorshayaasha lagu soo saaray qaar ka mid ah ciidamada shisheeye ee taageeraya hawlgallada amniga dalka.

Wuxuu sheegay in ciidamada caalamiga ah ee taageeraya hawlgalka Soomaaliya la siiyay waqti hal sano ah si ay uga baxaan dalka, isagoo ku tilmaamay horumarkan inuu yahay caddeyn muujinaysa hoos u dhac ku yimid kalsoonida iyo taageerada caalamiga ah ee Soomaaliya.

Digashada uu bixiyay ayaa timid iyadoo ay jiraan walaacyo sii kordhaya oo ku saabsan in khilaafka siyaasadeed ee gudaha dalka uu daciifinayo iskaashiga caalamiga ah ee Soomaaliya ku tiirsan tahay si ay u hesho amni iyo soo kabasho hay'adeed.

Abdishakur ayaa soo jeediyay in daneeyayaasha siyaasadda Soomaaliya ay gaaraan heshiis ku saabsan qaab dhismeedka doorashada muddo 90 maalmood ah, isagoo ku dooday in dalka si degdeg ah u baahan yahay hogaan ku saleysan sharciyadda dastuuriga ah. Soo jeedintiisu waxay muujineysaa baahida sii kordheysa ee mucaaradka ee ah in la helo xal siyaasadeed oo lagu heshiiyo halkii go'aan keliya laga gaari lahaa Madaxweynaha.

Cadaadiska milateri ee ka dhanka ah garsoorka ayaa kiciyay walaac

Isku dhaca ugu dambeeyay wuxuu ka dambeeyay xil ka qaadista lama filaanka ah ee Madaxweynaha Xasan Sheekh uu ku sameeyay Guddoomiyaha Maxkamadda Sare Baashe Yusuf Axmed, talaabo taas oo ka dhalisay diidmo xooggan oo ka yimid hoggaamiyayaasha mucaaradka iyo korodhay khilaafka dastuuriga ah.

Xaalku wuxuu noqday mid aad u walaac leh iyadoo la soo sheegay in dowladda ay tixgelinayso in la qabto Baashe ka dib markii uu diiday go'aanka Madaxweynaha isla markaana uu ka hor yimid sharciyadda isbeddelada dastuuriga ah.

Warbixintan, haddii la xaqiijiyo, waxay noqon doontaa koror kale oo ku saabsan isku dhaca u dhexeeya fulinta iyo garsoorka. Isticmaalka ciidamada amniga si loo cabsi geliyo ama loo xiro mas'uuliyiinta garsoorka ee ku saabsan go'aannadooda dastuuriga ah waxay dhaawici doontaa madaxbannaanida garsoorka.

Qodobka 106 ee Dastuurka Federaalka Kumeelgaarka ah ee Soomaaliya ee 2012 wuxuu si cad u dammaanad qaadaya madaxbannaanida garsoorka ka madax bannaan fulinta iyo sharci-dejinta. Mabaadi'dan waxay jirtaa si gaar ah si looga hortago kuwa awoodda siyaasadeed haysta inay wax ka beddelaan maxkamadaha si ay u ilaashadaan jagadooda ama u xakameeyaan caqabadaha dastuuriga ah.

Madaxweynaha ma sheegi karo inuu difaacayo Dastuurka isagoo aan tixgelinaynin madaxbannaanida hay'adaha ee Dastuurka laftiisa dammaanad qaadayo.

Bulshada caalamiga ah ma awoodi karto inay indhaha ka qarsato

Krisiinka Soomaaliya ma aha kaliya khilaaf u dhexeeya dowladda iyo mucaaradka siyaasadeed. Waxay si kordhaysa u noqoneysaa iska horimaad ku saabsan badbaadada dowladda dastuuriga ah lafteeda.

Bulshada caalamiga ah, gaar ahaan Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, Midowga Yurub, Maraykanka iyo la-hawlgalayaasha Yurub, waa inay aqoonsadaan khatarta ka dhalan karta oggolaanshaha iska horimaadkan inuu sii socdo iyada oo aan la xakameyn. Ka qaybgalka ay sameeyaan waa inuu mudnaanta siiyo ilaalinta madaxbannaanida garsoorka, ixtiraamka habraacyada dastuuriga ah iyo heshiis siyaasadeed oo ka mid ah dhammaan dhinacyada.

La-hawlgalayaasha caalamiga ah waa inay dalbadaan baaritaan madax-bannaan oo ku saabsan eedeymaha ku saabsan cabsi gelinta milatariga ee garsoorka, hubiyaan in mas'uuliyiinta garsoorka la ilaaliyo ka dhanka ah falcelin siyaasadeed oo xun iyo inay cadaadiyaan dhammaan daneeyayaasha siyaasadeed inay ku heshiiyaan qaab doorasho oo lagu kalsoonaan karo.

Haddii caddeymo lagu kalsoonaan karo ay muujinayaan xadgudubyo culus oo ka dhan ah sharciga, kuwa mas'uulka ka ah waa inay la kulmaan mas'uuliyad sharci oo madax-bannaan, oo ay ku jiraan iyada oo loo marayo habraacyo sharci oo qaran ama caalami ah halka ay jirto awoodda. Codsiyada mas'uuliyadda waa in aan lagu khaldin fikradda ah in Maxkamadda Caalamiga ah ee Dembiyada ay si otomaatig ah u leedahay awoodda xadgudubyada dastuuriga ah ee kasta.

Soomaaliya waxay soo martay tobanaan sano oo burbur hay'adeed, amni darro iyo kala qaybsanaan siyaasadeed. Ma awoodi karto iska horimaad kale oo ay awoodda dowladdu noqoto mid aan laga sooci karin danaha shaqsiga ah ee hogaamiyeyaasha siyaasadeed.

Madaxweynaha Xasan Sheekh waa inuu fahmaa in awoodda madaxweynaha aysan ahayn mid aan xadidnayn ama hanti shaqsiyeed. Waa mas'uuliyad dastuuriga ah, oo xadidan sharciga iyo lagu dhaqmo danaha dadka Soomaaliyeed.

Haddii fulinta ay sii wado in ay hoos u dhigto garsoorka, ay iska indhatirto habraacyada dastuuriga ah, oo ay u aragto mucaaradka siyaasadeed sidii caqabad la baabi'inayo halkii ay ka ahaan lahaayeen qayb sharci ah oo ka mid ah dowladda dimuqraadiga, cawaaqibka waxay ka fogaan karaan maamulka hadda jira.

Khatar ma ahan oo kaliya in Soomaaliya ay la kulanto dib-u-habeyn siyaasadeed oo kale. Waa in dalka uu u dhaqaaqi karo dhanka burburka hay'adaha, iyadoo cawaaqib xun ay ka dhalan karto midnimada qaranka, amniga iyo xasiloonida gobolka.

Bulshada caalamiga ah waa in ay wax ka qabataa ka hor inta aan dhibaatadu noqon mid aan la sixi karin. Soomaaliya waxay u baahan tahay dowlad dastuuriga ah, ma ahan awood fulineed; wadahadal siyaasadeed, ma ahan qasbasho; iyo hay'ado madax-bannaan, ma ahan aaladaha awoodda madaxweynaha.

WardheerNews