Faragalinta Caalamiga Ah Waxay Timaaddaa Goob Ka Dambeysa: Krisiya Siyaasadeed ee Soomaaliya Waxay Ka Gudubtay Meesha Badbaadinta Diblomaasiyadeed

Waxaa qoray Maxamed A Yaasin

Bulshada caalamiga ah ugu dambeyntii waxay kor u qaadaysaa dadaallada diblomaasiyadeed si loo xalliyo khilaafka doorasho ee sii kordhaya ee Soomaaliya. Laakiin dad badan oo Soomaali ah, faragelinta waxay timaaddaa waqti aad u dambeeya. Maraykanka, Britain, Türkiye iyo Midowga Yurub ayaa ku heshiiyay inay fududeeyaan wadahadallo u dhexeeya Dowladda Federaalka iyo kooxaha mucaaradka, iyadoo kulamada la qorsheeyay in lagu qabto Muqdisho laga bilaabo Noofambar 14 ilaa 18.

Su'aasha, si kastaba ha ahaatee, ma aha in dhex-dhexaadinta caalamiga ah ay lagama maarmaan tahay. Su'aashu waxay tahay in ay weli gaari karto wax macno leh ka dib bilaha khilaafka siyaasadeed, faragelinta dastuuriga, burburka hay'adaha iyo xiriirka sii xumaanaya ee u dhexeeya dowladda federaalka iyo dowlad goboleedyada.

Dadka badan ee Soomaali ah, hindisahan diblomaasiyadeed wuxuu lahaa miisaan dhab ah haddii uu yimid Abriil 2026, markaas oo ay weli jirtey fursad lagu joojin karo dalka inuu galo xaaladdiisa hadda. Halkii, bulshada caalamiga ah waxay daawatay sida khilaafka siyaasadeed uu u sii qoto dheeraaday, hay'adaha federaalka ay u daciifeen iyo khilaafka dastuuriga oo si xowli ah u adkaanayay.

Hadda, iyadoo dalka uu wajahayo burbur siyaasadeed iyo amni oo khatar ah, diblomaasiyiin reer galbeed ah ayaa u muuqda inay isku dayayaan inay badbaadiyaan habraac ay ku guuldareysteen inay ilaashadaan markii faragelintu ay wax ka beddeli karto.

Diblomaasiyiinta ayaa yimaada ka dib markii waxyeeladu dhacday

Wadahadalka la soo jeediyay ayaa la filayaa inay diiradda saaraan gaarista heshiis ku saabsan qaab-dhismeedka doorashada iyo dejinta habka la aqbali karo ee lagu maareynayo isbeddelka. Hindisaha diblomaasiyadeed, oo ay hoggaaminayaan Maraykanka, Britain, Türkiye iyo EU — oo si wadajir ah loogu yeero Quartet — ayaa la filayaa inuu ka koobnaado doodaha ku saabsan mabaadi'da heshiiska, kulamada hogaamiyeyaasha siyaasadda iyo la-tashiyada guddiyada farsamada.

Wakiilada ayaa sidoo kale tixgelinaya hababka amniga ee Madaxweynaha Puntland Said Abdullahi Deni iyo Madaxweynaha Jubaland Ahmed Mohamed Islam Madobe, iyadoo dalalka haysta ciidamo Soomaaliya ay la sheegay in lagu weydiisanayo inay qaadaan mas'uuliyadda ilaalintooda. Si kastaba ha ahaatee, xaqiiqda siyaasadeed ee hortaagan wakiilada ayaa si weyn uga adag tan luqadda war-saxaafadeedka diblomaasiyadeed ay muujinayso.

Gobolka Koonfur Galbeed ayaa horey u galay qalalaase siyaasadeed iyo amni. Hirshabelle waxay u muuqataa mid si xowli ah u nugul xaalad la mid ah. Jubaland iyo Puntland si wax ku ool ah ayaa uga baxsan heshiiska siyaasadeed ee federaalka, taasoo ka tagtay heshiiska federaalka dalka si khatar ah u jajabsan. Iyadoo xiriirka u dhexeeya Muqdisho iyo inta badan dowlad goboleedyada federaalka uu si xun u xumaaday, waxaa adag in la arko sida maalmo yar oo kulamo diblomaasiyadeed ah ay dib ugu soo celin karaan heshiis siyaasadeed oo si joogto ah loo burburinayay.

Maxay, dhab ahaantii, wakiilada caalamiga ah filayaan inay gorgortamaan marka dhinacyada ay ogolaanshahoodu muhiim u yahay shaqeynta federaalka ay kalsoonidooda ka lumiyeen hogaaminta federaalka?

Bulshada caalamiga ah ayaa daawaday sida ay xaaladdu u dhacday

Ilaha ugu weyn ee niyad-jabka dadweynaha ma ahan oo kaliya xasilooni darro siyaasadeed oo sii xumaanaysa oo ka jirta Soomaaliya, laakiin sidoo kale xaqiiqda ah in Soomaalida laftooda ay door muhiim ah ka ciyaareen hogaaminta dalka xaaladdan , taasoo ka sii daraysa indho la'aanta muuqata ee la-hawlgalayaasha caalamiga ah inkastoo digniinaha aan la dafiri karin ay sii kordhayaan.

Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud wuxuu raacay isbeddelada dastuuriga ah iyada oo aan la helin heshiis siyaasadeed oo ballaaran oo loo baahan yahay hawl qaran oo noocan ah. Maamulka ayaa sii waday sameynta iyo hawlgalinta guddigiisa doorashada iyadoo sharciyadda qorshayaasha doorashada la soo jeediyay ay si adag loo muransan yahay. Mucaaradka ayaa marar badan soo jeediyay diidmo, waxaana dowladaha xubnaha ka ah federaalka ay caqabad ku noqdeen jihada habka.

Si kastaba ha ahaatee, wakiilada caalamiga ah ayaa sii waday ka qaybgalka hawlaha siyaasadeed ee muujinaya muuqaal caadi ah, xitaa iyadoo aasaaska heshiiska siyaasadeed uu burburayo.

Farqiga waa mid adag in la iska indho-tiro. Iyadoo nidaamka dastuuriga ah la muransan yahay iyo habka doorashada uu socdo iyada oo aan la helin qaab qaran oo la isku raacay, diblomaasiyiinta caalamiga ah ayaa u muuqday inay ka raaxo badan yihiin maareynta kulamada halkii ay ka wajahaan cawaaqibka siyaasadeed ee go'aanada hal dhinac ah. Guuldaradooda ku aaddan inay cadaadis waqti ku habboon iyo mid macno leh saaraan ayaa hadda ka dhigtay inay leeyihiin awood diblomaasiyadeed oo aad u yar.

Hay'adaha ayaa daciif noqday, ciidamada amniga ayaa siyaasadaysan

Kriskani waxay ka baxsan tahay khilaafka doorashada. Walwal weyn ayaa laga muujiyey mustaqbalka madaxbannaanida garsoorka , isticmaalka hay'adaha amniga dowliga ah ee ka dhanka ah mucaaradka siyaasadeed iyo eedeymaha ku saabsan khasaaraha rayidka ah iyo barakaca inta lagu guda jiro howlgalada amniga dowladda.

Go'aanka Maxkamadda Sare ee 5-ta Noofambar ayaa sii adkeeyey xaaladda siyaasadeed. Sida ku xusan warbixinta, maxkamaddu waxay diidday kordhinta awoodaha madaxweynaha iyo baarlamaanka waxayna xaddiday dowladda ra'iisul wasaaraha hawlaha maamul ee caadiga ah. Go'aanku wuxuu sidoo kale saaray mas'uuliyadda dhinacyada khuseeya inay gaaraan heshiis ku saabsan qaab-dhismeedka doorashada ilaa 5-ta Diseembar, 2026.

Hab-dhaqanka ciidamada amniga qaranka ayaa noqday isha kale ee muranka. Dhaleeceeyayaasha waxay ku eedeeyaan maamulka Madaxweyne Xasan inuu beddelay hay'adaha loo aasaasay in dalka la ilaaliyo si ay u noqdaan qalab lagu sii noolaado siyaasadda. Eedeymaha ku saabsan isticmaalka shaqaalaha Ciidanka Xoogga Dalka Soomaaliyeed ee howlgalada sababay dhimashada rayidka, barakaca iyo cabsi gelinta mucaaradka siyaasadeed ayaa keenaya su'aalo aasaasi ah oo ku saabsan ilaalinta rayidka, xirfadda milatariga iyo midnimada siyaasadeed ee ciidamada hubaysan.

Ciidanka qaranka ma awoodi karaan inay kasbadaan kalsoonida dadweynaha haddii muwaadiniintu ay si joogto ah u arkaan inay u adeegayaan danaha siyaasadeed ee qofka xilka haya halkii ay ka difaaci lahaayeen dastuurka iyo shacabka.

Isku-dhafka awoodda siyaasadeed, daciifnimada hubinta hay'adaha iyo eedeymaha ku saabsan in awoodda dowladdu loo adeegsado ka soo horjeedka mucaaradka ayaa keentay in dhaleeceeyayaasha ay ku tilmaamaan madaxweynaha in uu si xawli ah u la mid noqday boqortooyo aan la xisaabtamin halkii uu ka ahaan lahaa hay'ad dimoqraadi ah oo dastuuriyad leh.

Hannaanka diblomaasiyadeed oo aan lahayn awood siyaasadeed

Qaaradda ayaa sidoo kale gashay hannaankan xilli amni oo aan la hubin. Walwalka ku saabsan suurtagalnimada in ciidammada Uganda ay ka baxaan hawlgallada ay ku jiraan heshiis laba-geesood ah oo ay la leeyihiin Soomaaliya, oo ay weheliso suurtagalnimada in Al-Shabaab ay ka faa'iidaysan karto fursadaha amni, ayaa kordhinaya degdegga xaalad horay u sii xumaaneysa.

Laakiin walwalka amniga ma beddeli karo sharciyadda siyaasadeed. Sidoo kale, khatarta Al-Shabaab looma isticmaali karo in lagu justifiyo ka reebista daneeyayaasha siyaasadeed ama isku-dhafka awoodda ee xafiiska madaxweynaha.

Bulshada caalamiga ah ayaa marar badan ku celisay ballanqaadkeeda ku aaddan madax-bannaanida Soomaaliya, midnimada dhuleed iyo midnimada siyaasadeed. Si kastaba ha ahaatee, bayaannadaas ayaa u muuqda kuwo sii khafiifaya marka nidaamyada siyaasadeed ee federaalka ee dalka ay ku jiraan cadaadis aad u daran.

Daciifnimada ugu weyn ee hannaanka diblomaasiyadeed ee hadda jira ayaa ah in uu u muuqdo mid u dhaqmaya dhibaatada sidii khilaaf la xallin karo iyada oo loo marayo wareeg kale oo wadahadal ah. Runtii, Soomaaliya waxay wajahaysaa burbur aad u qoto dheer oo kalsooni, sharciyad dastuuriyadeed iyo iskaashi federaal.

Wadahadalka diblomaasiyadeed wuxuu u baahan yahay awood, kalsooni iyo diyaar u ah in dhammaan dhinacyada la xisaabtamo. Awoodda Qaaradda ee gaarsiinta heshiis ayaa hadda xaddidan sababtoo ah horumarrada ay ku guuldareysatay in ay wax ka qabato markii ay weli dib loo celin karay.

Bulshada Soomaaliyeed waxay kalsooni ka lumisay diblomaasiyadda daqiiqadaha ugu dambeeya

Somalida caadiga ah, hindisaha diblomaasiyadeed ee ugu dambeeyay ma uusan dhiirigelin doonin kalsooni badan. Dad badan ayaa aaminsan in bulshada caalamka ay taagan tahay iyadoo dalka uu u socdo burbur hay'adeed, waxaana hadda la soo bandhigayaa sidii dhexdhexaadiye ka dib markii waxyeello badan la sameeyay.

Bulshada Soomaaliyeed waxay aragtay qaabkan diblomaasiyadeed horay: muujinta walaaca, bayaanno si taxaddar leh loo qorey, kulamo albaabada la xidhay ka dhacay iyo bayaanno taageero u ah wada hadalka, ka dibna isbeddel macno leh oo dhulka ka jira ma jiro.

Ujeedada 5-da Diseembar ee lagu gaari lahaa heshiis doorasho iyo muddada 90-maalmood ah ee lagu qabanayo doorashooyinka, oo ku eg 3-da Febraayo, 2027, waxay ka tagaysaa meel yar oo loogu talagalay dhaqdhaqaaqa siyaasadeed. Si kastaba ha ahaatee, kaliya waqtiga kama dhigi karo is-afgarad halka kalsoonidu burburtay.

Runta aan raaxo lahayn ayaa ah in bulshada caalamka laga yaabo inay dhamaystirtay inta badan hantideeda diblomaasiyadeed. Faragelintooda waxay ahayd mid macno weyn leh bishii Abriil 2026, ka hor isbeddelada dastuuriga ah ee hal dhinac ah, heshiisyada doorashooyinka tartamaya iyo burburka xiriirka federaalka oo keenay in Soomaaliya ay gaarto xaaladdeeda hadda.

Maanta, Qaaradda waxay khatar ugu jirtaa inay noqoto dhageystayaal wareeg kale oo masraxa siyaasadeed halkii ay noqon lahayd dammaanad qaade wax ku ool ah oo heshiis qaran ah.

Soomaaliya ma u baahna waxyaabo kale oo diblomaasiyadeed. Waxay u baahan tahay ballanqaad lagu kalsoonaan karo oo ku saabsan dastuurka, wadaagista awoodda federaalka ee dhab ah, hay'ado madax bannaan iyo heshiis doorasho oo ay aqbaleen dhammaan daneeyayaasha siyaasadeed ee waaweyn.

Bulshada caalamiga ah waxay heshay fursad ay ku caawiso ka hortagga dhibaatadan. Waxay ku guuldareysatay inay si go'aan leh u dhaqaaqdo markii fursaddaas jirtey. Haddii ay hadda dib u rogi karto cawaaqibka, su'aashu waa mid kale oo gebi ahaanba ka duwan. Dad badan oo Soomaali ah, jawaabtu horey ayey u caddahay: diblomaasiyiintu way yimaadeen, laakiin waqtigii faragelinta macnaha leh ayaa laga yaabaa inuu dhamaaday.

Maxamed A Yasin

Email: [email protected]