Shaqaalaha birta qaxootiga ah ee Dadaab ayaa la iska indhatiray

(ERGO) – Qaxooti Soomaaliyeed oo ka shaqeeya birta ayaa soo saara agabka beeraha sida qodxan, seef, iyo shovels, iyo alaabaha guryaha oo ay ku jiraan mindiyo, weelasha karinta, iyo foornada, ayaa waayay macaamiil maadaama alaabada warshadaha la soo dhoobay ay noqdeen kuwo caan ah xerooyinka qaxootiga Dadaab ee waqooyiga bari Kenya.

Kamaal Maxamed Xuseen, oo ka shaqeynayay birta muddo 10 sano ah, ayaa xiray aqalkiisa shaqada xerada bisha Maarso sababo la xiriira waayida macaamiisha. Qoyska ayaa hadda la tacaalaya sidii ay u heli lahaayeen cunto joogto ah.

“Marka shaqo wanaagsan ay joojiso, gaajo ayaa iman doonta,” ayuu yiri. “Haweenka iyo carruurta waxay ku tiirsan yihiin aabahood baahiyahooda. Waxaan baxaa raadinaya shaqo, mararka qaarna waxaan helaa wax, mararka qaarna waxaan ku soo laabtaa gacmo madhan. Ma awoodno inaan helno seddexda cunto ee maalinlaha ah ama caano carruurta.”

Qoyska Kamaal oo ka kooban toddobo qof ayaa helaya caawimaad cunto oo qaxooti ah oo ka kooban 70 kiilogaraam oo sorghum ah iyo lens iyo 17 litir oo saliid karinta ah laba bilood kasta. Wuxuu ururiyaa dhuxul, isagoo kasbada ugu badnaan $60 bishii. Taasi kaliya waxay ku filan tahay in qoyska uu sii socdo.

“Hadda waxaan isticmaalaa dameer iyo gaari. Mararka qaar waxaan maqnaa laba habeen oo ururinaya dhuxul, taas oo aan ku iibiyo ilaa $20 safar kasta,” ayuu yiri. “Mararka qaar waxba ma iibsado shan maalmood, laakiin waxaan dib u baxaa maxaa yeelay ma fadhiyo. Waxaan sameeyaa seddex ama afar safar bil kasta. Waxa aan kasbado ma ku filna qoyskeyga, laakiin tani waa shaqada kaliya ee aan haysto.”

Kamaal, 45, ayaa sheegay inuu wajahayo waqtigii ugu xumaa noloshiisa tan iyo markii uu yimid xerada Hagardera ee Dadaab sanadkii 2008, kadib markii uu ka cararay amni darro Muqdisho. Wuxuu sheegay inuu ku sugnaa xerada si uu u helo waxbarasho bilaash ah, hoy bilaash ah, iyo amni.

“Waxaan ku noqon karaa Soomaaliya, laakiin hadda carruurteydu waxay ku jiraan dugsiga, sidaas darteed ma bixi karo,” ayuu yiri. “Waxaan ka codsanayaa bulshada Soomaaliyeed inaysan lacagtooda meel kale u qaadin oo ay joojiyaan iibsashada alaabada la soo dhoofsaday. Waa inay ka iibsadaan farsamayaqaanada Soomaaliyeed.

“Waxaan ku dhiirigelinayaa asxaabteyda farsamayaqaanada inay suuqa joogaan oo aysan ganacsiga ka tagin. Xirfadaha aan ka dhaxalnay aabbayaasheen, kuwaas oo qayb ka ah dhaqankeena iyo caadooyinkeenna, waa inaysan baaba'in.”

Guddoomiyaha ururka farsamayaqaanada ee xeryaha qaxootiga, Yonis Abukar, ayaa sheegay in aan ka badnayn 20 farsamayaqaan oo ku haray Dadaab ka dib markii ku dhawaad 200 lagu qasbay inay ka baxaan ganacsiga. Kuwa haray ayaa arkay dakhliga bil kasta oo ay helaan oo si weyn u dhacay laga soo bilaabo celceliska $180-$250 ay horey u kasbadeen.

Madahir Salad Samow, 58, oo weli ku shaqeeya aqalkiisa, ayaa sheegay inuu hadda kasbado wax ka yar $40 bil kasta:

“Shaqadu hadda aad bay u adag tahay, halka ay horey u fiicnayd. Maalmahan, waxaan kasbadaa wax maalin qaar ah iyo waxba maalin kale. Mararka qaar waxaan dareemayaa inaan joojiyo, laakiin shaqo kale ma haysto, sidaas darteed waxaan kaliya dulqaadanayaa.”

Qoyska uu leeyahay 14 qof ayaa helaya caawimaad qaxooti, taas oo la dhimay kala badh waxaana la waayey muddo ku dhow hal sano. Bisha Sebtember, waxay heleen 100 kiiloo garaam oo sorghum ah iyo digir iyo 17 litir oo saliid karinta ah.

Madahir ayaa sheegay in ganacsigu uu taageeray isaga iyo qoyskiisa 38 sano.

“Waxaan ku noolnahay xaalado aad u adag. Xitaa caawa, waxaan haystaa kaliya nus doolar jeebkayga. Waxaan maalintii oo dhan shaqeeyaa mararka qaarna waxaan ka tagaa gacmo faaruq ah. Maalmaha aan waxba kasbanayn waa kuwa ugu badan.”

Wuxuu leeyahay $400 oo ah kirada workshop-ka iyo lacag la amaahday si uu cunto u iibsado. Wuxuu tan ku tilmaamay xilligii ugu hooseeyay tan iyo markii uu yimid Dadaab sanadkii 2010, ka dib markii abaaro soo noqnoqday ay burburiyeen beertiisa hal hektar ah ee Sakow, gobolka dhexe ee Jubbada Hoose ee Soomaaliya.

“Ma haysto beero iyo dukaamo. Ma haysto wax dakhli ah iyo qof i taageeraya oo ku sugan Ameerika, Yurub ama meel kale oo Soomaaliya ah. Waxaan si buuxda ugu tiirsanahay shaqadayda. Haddii aan xanuunsado ama aan shaqo ka maqnaado, carruurteydu waxay gaajoon doonaan,” ayuu u sheegay Radio Ergo.

Shaqaalaha birta ah waxay is-barteen, iyagoo xirfadaha ka gudbiyay jiilba jiil. Hogaamiyaha ururkooda Yonis Abukar wuxuu ku tilmaamay aragtidooda mid madow.

“Suqa ayaa naga baaba'ay. Xitaa ma awoodno inaan iibsanno birta aan u baahanahay sababtoo ah lacag ma hayno. Haddii aadan iibsan karin birta, maxaad sameyn kartaa? Shaqaalaha birta ah, waxaa lagu reebay taageero la'aan,” ayuu yiri.