Wadahadalka Soomaaliya ee 14ka Nofeembar wuxuu ku dhamaan lahaa guuldarro: Krisi siyaasadeed oo aan kulan lagu qarin karin

In la hakiyo wadahadalada u dhexeeya Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud iyo hogaamiyayaasha mucaaradka ma ahan wax la yaab leh. Caqabadda dhabta ah ma ahan khilaaf ku saabsan ajandaha kulanka, laakiin waa dhibaato dastuur iyo hay’adeed oo sii xumaanaysa oo madaxweynaha uu ka caawiyay in la abuuro .

Mogadishu (WDN) – Hakinta wadahadalka siyaasadeed ee la qorsheeyay 14ka Nofembar ee Muqdisho ma ahan wax la filan waayay. Guuldarradiisa ayaa ahayd mid muuqata ka hor taariikhda la qorsheeyay. Madaxweynaha Xasan Sheekh Maxamuud ayaa, sidii isku dayadii hore, la xiriiray bulshada caalamka si uu uga qayb gelin kulanka, isagoo u muuqda inuu siiyo Soomaalida fursad ay ku xalliyaan khilaafkooda dhexdiisa.

Si kastaba ha ahaatee, mowqifkaas wax badan ma sharxayo xannibaadda. Dhibaatada ugu weyn ayaa ah in dhibaato siyaasadeed oo Soomaaliya ka jirta ay ka gudubtay khilaafaadka ku saabsan qaabka, ajandaha ama dhexdhexaadinta kulanka. Waxay quseysaa sharciyadda hay’adaha, habraacyada dastuuriga ah iyo nidaamka doorashada ee dalka lagu maamuli doono.

Hakinta ugu dambeysa waxay raacdaa khilaafaad sii socda oo ku saabsan shuruudaha wadahadalka. Qaar ka mid ah hogaamiyayaasha mucaaradka waxay doonayaan dhexdhexaadiye dhinac saddexaad oo caalami ah, iyagoo ku dooday in wadahadaladu aysan guuleysan karin iyada oo aan jirin dhexdhexaadiye dhexdhexaad ah oo la aamini karo dhammaan dhinacyada.

Qaar kalena waxay ku adkeysanayaan in khilaafaadkii hore ee aan la xallin ay tahay in la xalliyo ka hor inta aan la bilaabin wadahadal cusub. Maqnaanshaha madaxweynayaasha Puntland iyo Jubaland ayaa sii xumeeyay rajada ah in la helo xal siyaasadeed oo dhameystiran.

Kuwani maaha farqi habraaca yar. Waxay muujinayaan kalsooni la'aan aasaasi ah oo ku saabsan niyadda dowladda iyo hay'adaha mas'uulka ka ah maareynta isbeddelka siyaasadeed ee dalka.

Krisiinka garsoorka ayaa hoos u dhigaya aasaaska dowladda

Mid ka mid ah horumarrada ugu culus ayaa ah muranka ku saabsan garsoorka, oo ah tiir dastuuriga ah oo ka mid ah dowladda. Garsoorka, oo ay weheliyaan fulinta iyo sharci-dejinta, ayaa muhiim u ah nidaamka dastuuriga. Waxaa loogu talagalay in uu bixiyo kormeer madax-bannaan, ilaaliyo sharciga iyo difaaco muwaadiniinta ka dhanka ah isticmaalka awoodda si aan xeer ahayn.

Si kastaba ha ahaatee, ka saarista Guddoomiyihii Maxkamadda Sare Baashe Yusuf Axmed, iyo muranka ku saabsan duruufaha go'aankaas, ayaa keenay su'aalo culus oo ku saabsan madax-bannaanida garsoorka iyo kala soocidda awoodaha.

Dowlad ma awoodi karto inay si kalsooni leh u dalbato is-dhexgal qaran iyadoo ficiladeeda la arko inay daciifinayaan hay'adaha ay tahay inay dammaanad qaadaan mas'uuliyadda dastuuriga. Sidoo kale, hogaamiyeyaasha siyaasadeed lagama filan karo inay si niyad wanaagsan u gorgortamaan haddii ay aaminsan yihiin in khilaafaadka dastuuriga ah ugu dambeyntii lagu xallin doono awoodda fulinta halkii ay ka ahaan lahaayeen hay'adaha madax-bannaan.

President Xasan sidaas darteed waa inuu si toos ah u wajahaa krisiinka garsoorka. Soo celinta Baashe Yusuf Axmed waa in loo arkaa talaabo muhiim ah oo lagu soo celinayo kalsoonida madax-bannaanida Maxkamadda Sare iyo kala soocidda awoodaha dastuuriga.

Su'aalaha dastuuriga ah iyo doorashada lama iska indho-tiri karo

Dowladdu waxay shaacisay inay dooneyso inay qabato doorasho hal qof, hal cod ah sanadka 2027. Laakiin shaacinta jadwalka doorashada kaliya ma dhisto is-afgarad siyaasadeed ama ma siiso sharciyad habka. Doorashooyinku waxay u baahan yihiin qaab-dhismeed dastuur oo la isku raacay, hay'ado lagu kalsoonaan karo, ka qaybgal ballaaran oo siyaasadeed iyo kalsooni u dhexeysa dhinacyada tartamaya.

Khilaafka ayaa sii adkaanaya doorashooyinka lagu qabtay hoos yimaada habraacyada siyaasadeed iyo doorashada ee dowladda federaalka ee Koonfur Galbeed, Hirshabelle iyo Galmudug. Dhaleeceeyayaasha ayaa ku dooday in habkan si kali ah loo soo rogay oo aan lahayn is-afgarad siyaasadeed oo lagama maarmaan ah. Dowladda waa inay ka jawaabtaa diidmadaas halkii ay ka qaadan lahayd barnaamijkeeda doorashada sidii heshiis qaran oo la dhammeeyey.

Madaxweynaha Xasan waa inuu sameeyaa bayaanka cad ee ku saabsan qaab-dhismeedka dastuurka iyo doorashada ee uu doonayo inuu ilaaliyo. Haddii dowladda aysan dooneynin inay dib u eegto wax ka beddelka dastuurka ee la khilaafsan yahay, sharciyadda guddiga doorashada iyo habraacyada doorashada ee la muransan yahay, waa inay sharaxdaa sida ay u rajeynayso in hogaamiyeyaasha mucaaradka iyo dowladaha xubnaha ka ah federaalka ay aqbalaan isbeddelka la soo jeediyay.

Wadahadal ma beddeli karo mas'uuliyadda siyaasadeed

Mucaaradka laftiisa ma ahan mid si buuxda u mideysan. Qaar ka mid ah shaqsiyaadka mucaaradka ayaa taageersan mabda'a doorashooyinka tooska ah laakiin khilaaf ka qaba guddiga iyo habka dowladda ee fulinta. Kuwa kalena waxay sii wadaan inay doorbidaan qaab doorasho oo aan toos ahayn. Farqiyadan ayaa adkeynaya raadinta meel wadaag ah, laakiin ma aysan ka dhaafayn dowladda federaalka mas'uuliyaddeeda ah in ay dejiso habraac lagu kalsoonaan karo oo ka mid ah.

Joojinta mowqif mideysan oo mucaarad ah ma aha sabab u ah ficil hal dhinac ah. Nidaamka federaalka, sharciyadda go'aannada waaweyn ee dastuuriga ah iyo doorashooyinka waxay ku xiran tahay wada tashiga, heshiiska iyo ixtiraamka mas'uuliyadaha dastuuriga ah ee dowlad goboleedyada federaalka.

Madaxweynaha ma awoodi karo inuu isla mar ahaantaana sheegto inuu raadinayo heshiis qaran isagoo sii wadaan habraacyo dastuuriga ah iyo doorashooyin khilaafsan iyada oo aan la xalin cilladaha ay soo jeediyeen daneeyayaasha siyaasadeed ee muhiimka ah.

Somaliya waxay u baahan tahay heshiis siyaasadeed, ma ahan kulan kale oo dib loo dhigay

Dib u dhaca 14ka Nofembar ayaa sidaas darteed ah calaamad, ma aha sababta, ee xannibaadda siyaasadeed ee Somaliya. Dalka wuxuu u baahan yahay wax ka badan wareeg kale oo wada hadal gaar ah ama dhawaaq ah in wadahadalladu dib u bilaaban doonaan waqti dambe. Waxay u baahan tahay habraac lagu kalsoonaan karo si loo soo celiyo nidaamka dastuuriga ah, dib loogu dhiso kalsoonida hay'adaha iyo in la dejiyo qaab doorasho oo ay aqbalaan daneeyayaasha siyaasadeed ee waaweyn.

Madaxweynaha Xasan waa inuu ka bilaabaa wajiyada dhexe: xaaladda iyo sharciyadda wax ka beddelka dastuuriga ah ee la khilaafsan yahay; madax-bannaanida iyo kalsoonida guddiga doorashada; sharciyadda habraacyada doorashada gobollada ee la khilaafsan yahay; iyo madax-bannaanida garsoorka.

Ugu horreyn, waa in uu qaadaa tallaabooyin cad cad si uu dib ugu soo celiyo kalsoonida Maxkamadda Sare, oo ay ku jirto ka hadalka ka saarista Guddoomiyihii hore ee Maxkamadda, Baashe Yusuf Ahmed.

Bulshada caalamiga ah sidoo kale waa in ay aqoonsato in ka taagnaanshaha dhinac magaca u oggolaanaya Soomaalida in ay xalliyaan khilaafkooda aysan ku filnayn marka hay'adaha looga baahan yahay in ay fududeeyaan xallintaas ay iyaguna yihiin kuwa khilaafka dhexe. Saaxiibada caalamiga ah waa in ay taageeraan habraac ka mid ah, aan eex lahayn oo dastuuriga ah iyaga oo aan noqonin qalab u adeegaya koox siyaasadeed oo kasta.

Somaliya ma xallin karto dhibaatoheeda iyadoo shirar isugu yeeraysa iyadoo ka fogaata arrimaha ka dhigaya shirarkaasi kuwo lagama maarmaan ah. Ilaa dowladda ay muujiso diyaar garowga ay ku xallinayso khilaafaadka dastuuriga ah iyo hay'adaha ee ku jira qalalaasaha, guuldarada wada hadal kale waxay ahaan doontaa mid si buuxda loo saadaalin karo.

Su'aashu ma ahan sababta shirka 14ka Nofeembar uu u guuldareystay. Su'aashu waxay tahay in Madaxweyne Xasan uu diyaar u yahay in uu soo celiyo aasaaska dastuuriga ah ee dowladnimada ka hor inta khilaafka siyaasadeed uusan noqon mid aad u adag in la xakameeyo.

WardheerNews