Barlamaanka Soomaaliya ayaa burburiyay Qorshaha Shaqaaleynta Merit: Aragtida Falanqaynta

Waxaa qoray Farah Mire

Barlamaanka Soomaaliya ayaa burburiyay mid ka mid ah isbeddellada muhiimka ah ee dowladda. Arbacada, 23 Sebtembar, Golaha Dadka waxaa la codsaday in la baajiyo amarka Ra’iisul Wasaaraha Hamza Abdi Barre ee u baahan tartan furan oo loogu talagalay jagoyinka agaasimaha ee dowladda. Codka ma uusan dhowayn. 136 Xildhibaan ayaa taageeray baajinta. Kaliya laba ayaa ka soo horjeestay. Laba kalena way ka aamuseen.

Ku-simaha Guddoomiyaha Abdullahi Omar Abshir ayaa shirkan guddoominayay wuxuuna ku dhawaaqay natiijada. Qiyaastii 30 xildhibaan ayaa markii hore ku dooday in doodda la qabto. Codsigooda ayaa lagu daray ajendaha ka dib saacado dood ah oo ku saabsan waxa isbeddelka nidaamku u noqon karo sharciga adeegga rayidka ee Soomaaliya.

Tilmaanta xarunta dagaalkan waxay ahayd kaliya lix maalmood jir. Barre ayaa soo saaray 17 Sebtembar.

Waxay u sheegtay Guddiga Adeegga Rayidka in ay bilowdo qiimeynta agaasimayaasha waaxyaha iyadoo lagu saleynayo xirfadda, aqoonta, khibradda, hoggaaminta iyo waxqabadka — marxaladda koowaad oo bilaabaneysa 20 Sebtembar. Barre wuxuu amarka ku saleynayay Qodobka 161(1) ee Dastuurka iyo Qodobka 7 ee Sharciga Adeegga Rayidka.

Wuxuu ku tilmaamay agaasimayaasha guud inay yihiin laf-dhabarta dowladnimada. Dhis lakab hoggaamin xirfad leh oo joogto ah, ayuu yiri, siyaasadda dowladda si dhab ah ayaa loo fulinayaa.

Laba maalmood ka dib amarka Ra'iisul Wasaaraha, Guddiga Adeegga Rayidka Qaranka ayaa raacay amar u gaar ah — tixraac XGG/NCSC/1488/09/2026, oo loo diray dhammaan wasaaradaha iyo hay'adaha, nuqulna loo diray xafiiska Ra'iisul Wasaaraha. Waxay dejisay seddex xeer.

Buuxi jagada agaasimaha guud iyada oo loo marayo tartan ku saleysan kartida gudaha marka hore, iyadoo la siinayo mudnaanta shaqaalaha hadda u qalma. Buuxi boosaska mustaqbalka iyada oo loo marayo tartan furan, oo u furan qof kasta oo Soomaali ah oo u qalma.

Guddiga laftiisa ayaa dejin doona jadwalka iyo shuruudaha. Wasaaradaha waxaa la faray in ay joojiyaan wax magacaabid ah oo carqaladeyn karta habka.

Lacagta waa in ay sii socotaa. Iyo — faahfaahin sahlan in la seego — amar ayaa si gaar ah u sheegay hay'adaha in ay mudnaanta siiyaan oo dhiirrigeliyaan haweenka u qalma in ay codsadaan.

Kadibna baarlamaanka ayaa farageliyay. Gudiga Golaha ee Horumarinta Adeegyada Bulshada, oo uu hoggaaminayo Xildhibaan Nadra Salah Abdi, ayaa horey u diiday amarka ka hor codbixinta. Qaar ka mid ah xildhibaanada ayaa ku dooday in ay khatar ku tahay dadka hadda haysta shaqooyinka agaasimaha — in tijaabinta kartida ay si fudud u riixi karto mas'uuliyiinta hadda jooga. Kadib codbixinta, Ku-simaha Guddoomiyaha ayaa arrinta dib ugu celiyay dowladda federaalka. Guddiga Adeegga Rayidka, dhankooda, ayaa si dadweyne u difaacay shaqaaleynta ku saleysan kartida si kastaba ha ahaatee.

Ka dib, dagaalkani wuxuu ku jiraa sheeko aad u weyn. Bisha Diseembar 2023, Soomaaliya waxay gaartay Barta Dhameystirka ee barnaamijka deyn cafinta HIPC ee IMF iyo Bangiga Adduunka.

Deynta dibadda ayaa hoos u dhacday $5.3 bilyan — 64 boqolkiiba GDP — ilaa $0.6 bilyan, wax ka yar 6 boqolkiiba GDP. Taasi ma ahayn deeq.

Waxay la timid shuruudo: Heshiis Fursad Deyn La Kordhiyay oo soconaya laga bilaabo Diseembar 2023 ilaa Diseembar 2026, oo ku dhisan isbeddelada siyaasadda canshuuraha, maareynta deynta, sharciyada PPP, hawlgallada bangiga dhexe, iyo — tani waa qaybta muhiimka ah halkan — isku-dhafka mushaharka.

Inta badan tilmaamahan ayaa la buuxiyay ama ku jira waddo sax ah, sida ku xusan warbixinta siyaasadda ee Bangiga Dhexe ee Soomaaliya. Laakiin warbixintu sidoo kale waxay magacawday siddeed khadadka cilladaysan ee weli khatar ku ah xaalada maaliyadeed ee dalka: ururinta dakhliga oo zaaf ah, kharashka joogtada ah oo buuran, ku tiirsanaanta caawimaad culus, awoodda maareynta deynta oo dhuuban, iyo waxyaabo kale.

Biilka mushaharka ayaa sheekada ka sheegeysa nafteeda. Waxay ka korodhay 1.29 boqolkiiba GDP sanadka 2013 ilaa ku dhawaad 6 boqolkiiba sanadka 2021, sida ku xusan Bangiga Adduunka. Sanadkaas isla waqtigaas, mushaharka kaliya ayaa cunay 53 boqolkiiba dhammaan waxa Dowladda Federaalka kharash gareysay — tiro uu Bangigu sheegay inay Soomaaliya gelinayso isla qaybta sida dowladaha kale ee jilicsan, ee ay saameeyeen khilaafaadka, halkaas oo kharashyada shaqaalaha ay si joogto ah u xadidayaan wax kasta oo kale.

Shaqaalaha ku meel gaarka ah ayaa xarunta dhibaatadan, halkan, ugu yaraan, waxaa jira sheeko guul dhab ah. Dib u eegista Wasaaradda Maaliyadda, oo la daabacay bisha Maarso 2026, ayaa ogaatay in mushaharka aan rasmiga ahayn — lacagta la siiyo shaqaalaha ka baxsan nidaamka mushaharka rasmiga ah — uu hoos u dhacay 36.3 boqolkiiba guud ahaan magdhowga sanadka 2021 ilaa kaliya 0.03 boqolkiiba dhammaadka sanadka 2025.

Ujeedada asalka ah waxay ahayd in la helo isku dhafka mushaharka oo buuxa dhammaadka sanadka 2024. Waxay timid hal sano dib, laakiin way timid.

Taasi waa horumar dhab ah, waana in si cad loo yiraahdo.

Shaqaalaysiinta lafteeda ayaa ah qaybta weli ku xiran. Warbixin ka soo baxday Hay'adda Dhaxalka 2024 ee ku saabsan adeegga rayidka ah ma aysan ka labalabeyn ereyada: shaqaalaysiinta ayaa socotay sanado badan iyadoo lagu saleynayo eex, doorasho, xiriirka qabiilka iyo taageerada siyaasadeed.

Xalka ayaa ahaa mid toos ah — u guuri shaqaalaha ku meel gaarka ah ee aqoonta leh shaqooyin joogto ah oo ku saleysan karti, ma ahan xiriir. Si gooni ah, kormeer lagu sameeyay 6,448 boos ayaa ogaaday in 1,626 ka mid ah ay belonged to “shaqaalaha ruug-cad” — dadka mushahar ka qaadanaya shaqooyin aan, dhabta ah, jirin.

Wasiirka Maaliyadda Soomaaliya wuxuu sheegay in tirada guud ee shaqaalaha adeegga rayidka ah ay u dhaxayso 10,000 iyo 11,000, wuxuuna sheegay in dowladda ay si firfircoon uga shaqeynayso in la joojiyo koritaanka dheeraadka ah.

Markaa maxay dib-u-habeyntan gaarka ah u burburtay si degdeg ah? Eeg sida loo dhisay. Habka ka dambeeya — Habraaca Hirgelinta Hannaanka Tartanka Furan — marnaba looma qorsheyn in lagu maro baarlamaanka. Qodobkiisa 15 wuxuu u oggolaanayaa inuu dhaqan galo iyadoo la adeegsanayo farriin fulineed: oggolaanshaha Golaha, saxiixa Ra’iisul Wasaaraha, daabacaadda gazette-ka. Wax kale ma jiraan. Taasi waa doorasho naqshadeysan oo ujeeddo leh.

Waxay sidoo kale tahay mid jilicsan. Xeerka ka boodaya ansixinta baarlamaanka ma la burin karo baarlamaanka sidoo kale - laakiin baarlamaanka weli wuu ka dhimi karaa go'aannada ka soo baxa, taasoo si sax ah u dhacday halkan. Shuruudda imtixaanka gaar ahaan, oo ku jirta Qodobka 4 iyo Qodobka 10 ee habraaca, hadda waxay ku dhimatay ficil ahaan, xitaa haddii dukumintiga aasaasiga ah si farsamo ah weli uu jiro.

Waxa xiga weli ma cadda. Haddii baarlamaanka uu burin karo go'aankan, waxba si cad uma joojinayso inuu dib u furo qaybaha kale ee qaab-dhismeedka sidoo kale. Taasina waxay kor u qaadaysaa su'aasha dhabta ah ee ka taagan maamulka Soomaaliya: ma shaqaaleysiinta waxay dib ugu laabanaysaa xirfadda, mise qabiilka iyo xiriirada?

Heerarka IMF waxay ku jiraan warqad, si kastaba ha ahaatee. Sidaas oo kale, amaanta Bangiga Adduunka ee kororka haynta. Laakiin qaybinta dhabta ah ee awoodda gudaha adeegga rayidka Soomaaliya - yaa helaya jagada, iyo sababta - weli waxaa lagu dagaallamayaa, ma ahan in la xalliyo. Codka toddobaadkan ma uusan ka jawaabin su'aashaas. Kaliya waxay caddeysay sida fog ee Soomaaliya ay uga jirto inay ka jawaabto.