Afhayeen Jaamac ayaa Ka Caawiyay Furitaanka Albaabka Dhibaatooyinka Koonfur Galbeed, Hadda Waa Inuu Ka Jawaabaa Cawaaqibka

Waxaa qoray Abdiqani Haji Abdi

Abdulkadir Mohamed Nur (Jaamac), Guddoomiyaha cusub ee Baarlamaanka Federaalka Soomaaliya oo la doortay 10 August 2026, ayaa si degdeg ah uga soo baxay darajooyinka siyaasadeed ee dalka, isagoo qabtay xilal kala duwan intii uu ka shaqeynayay maamuladii madaxweynayaasha hore ee Maxamed Cabdullaahi Farmaajo iyo Xasan Sheekh Maxamuud. Kor u qaadistiisa xilka guddoomiyaha ayaa ka dambeysay qorshe siyaasadeed oo si taxadar leh loo diyaariyay oo uu hogaaminayay Xasan Sheekh, kaas oo Nur si muran leh loogu dedejiyay Baarlamaanka ka dibna loo dejiyay inuu qaato kursiga Guddoomiyaha.

Degdegga iyo sida muuqata ee sahlan ee uu ku helay xilka awoodda leh ayaa su'aalo culus ka keenay xisaabaadka siyaasadeed ee ka dambeeya kor u kacaas iyo heerka ay hoggaaminta baarlamaanka noqotay wax ka dhalatay saameynta fulinta halkii ay ka ahaan lahayd hab madax-bannaan oo hufan.

Jaamac ayaa si joogto ah naftiisa ugu lug yeelanaya arrimo ka baxsan mas'uuliyadiisa rasmiga ah. Wuxuu doonayaa in Dowladda Federaalka ay xisaabtan ka sameyso ciidammada nabad ilaalinta Midowga Afrika ee ku guuldareystay inay ilaashadaan dhul ka tirsan Gobolka Koonfur Galbeed. Wuxuu sidoo kale doonayaa in dalka deriska ah ee Kenya ay ka falceliyaan dadka uu ku tilmaamay argagixiso kuwaas oo la sheegay inay si furan ugu nool yihiin dalka.

Laakiin ka hor intaan Jaamac waxbarin ciidammada nabad ilaalinta iyo dowladaha deriska ah mas'uuliyadahooda, waa inuu ka jawaabaa su'aal ka xun: mas'uuliyad noocee ah ayuu leeyahay go'aannada siyaasadeed ee ka caawiyay in Gobolka Koonfur Galbeed uu ku dhowaado dagaal?

Krisi ma aysan ka dhalan faaruq siyaasadeed. Waxay ka dhalatay dagaal ku saabsan cidda leh awoodda maamulidda Gobolka Koonfur Galbeed, cidda go'aamisa mustaqbalkeeda siyaasadeed iyo in Muqdisho si wax ku ool ah u go'aamin karto cidda hogaamisa gobol ay dadkiisu leeyihiin danahooda siyaasadeed, hay'ado iyo rajooyin.

Dhaliilayaasha Jaamac waxay ku eedeeyaan inuu yahay xoogga ka dambeeya ka saarista maamulka uu hogaaminayay madaxweynihii hore ee Koonfur Galbeed Cabdiaziz Xasan Maxamed Lafta-Gareen. Waxay ku doodayaan in isbeddelka siyaasadeed uu u adeegay danaha Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud isagoo fursad u siinaya maamul goboleed ka dhigi kara mid u hogaansan dowladda Federaalka—mid ka caawin karta Dowladda Federaalka inay hesho natiijooyin siyaasadeed oo ay doorbidayso, oo ay ku jirto taageero doorashada soo socota.

Kuwani waa xaqiiqooyin culus, doorka saxda ah, ujeeddooyinka iyo xisaabaadka doorashada ee ku lug leh ayaa sugaya in la arko mustaqbalka dhow. Laakiin arrinta siyaasadeed ee aasaasiga ah lama dhimi karo : maamul goboleed ma heli karo sharciyad waarta kaliya sababtoo ah Muqdisho waxay dooneysaa inay ku hogaamiso.

Gobolka Koonfur Galbeed ma aha hanti siyaasadeed oo ay leedahay Dowladda Federaalka. Dadkiisu ma yihiin daawadayaal tartan u dhexeeya siyaasiyiin qaran. Waxay leeyihiin dan sharci ah oo ku saabsan cidda maamula iyo sida hay'adahooda siyaasadeed loo dhiso.

Marka mabda'aas la iska indhatirayo, iska caabinta ma aha wax la yaab leh.

Saamaynta Ku Aaddan Ku Dhaqanka Awoodda Siyaasadeed

Dadweynaha Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed ayaa soo maray sanado badan oo amni darro, hubanti la'aan siyaasadeed iyo saameyn ba'an oo ka dhalatay khilaafka. Waxay leeyihiin wax yar oo ay ka faa'iidi karaan dagaal kale oo ay hoggaamiyeyaasha siyaasadeed ee tartamaya isticmaalaan xoogag hubeysan si ay u xalliyaan khilaafaadka ku saabsan awoodda.

Si kastaba ha ahaatee, khilaafka ku saabsan hoggaaminta gobolka ayaa noqday mid si aad ah u milatariga. Dowladda Federaalka ayaa ciidamo geysay deegaan siyaasadeed oo la tartamayo, halka xoogag hubeysan oo la safan Lafta-Gareen ay horumar ka sameeyeen qaybo ka mid ah gobolka. Warbixinada ku saabsan isbeddelada dhulka iyo isku dhacyada ka dhacay Bay, Bakool iyo Shabeellaha Hoose ayaa muujinaya khatarta haysata shacabka rayidka ah.

Taageerayaasha Lafta-Gareen ayaa ku tilmaamay mobilka mid ah dagaal xorriyadeed oo ka dhan ah faragelinta federaalka. Waxay ku doodayaan in dhaqdhaqaaqa uu muujinayo mucaarad deegaanka ah oo ka dhan ah maamul ay u arkaan in laga soo rogay Muqdisho, waxayna tilmaamayaan warbixinada muujinaya in dadka deegaannada ay soo dhoweeyeen xoogagooda meelaha ay ka baxeen xoogag la safan federaalka.

Baaxadda iyo macnaha taageerada dadweynahaasi ma u baahna xaqiijin maadaama odayaasha iyo dadka deegaannada la xoreeyay ay gacmaha is qabsadeen iyagoo la socda xoogagga xoreynta. Si kastaba ha ahaatee, cabashada siyaasadeed ee udub-dhexaadka khilaafka ayaa mudan in si dhab ah loo qaato halkii si otomaatig ah looga dhigi lahaa argagixiso.

Haddii Jaamac iyo hoggaamiyeyaasha kale ee federaalka ay ka caawiyeen in la dhiso isbeddel siyaasadeed oo qayb weyn oo bulshada ka mid ah diidan tahay, ma filan karaan in kaliya hawlgallada milatari ay tirtiraan mucaaradkan. Sidoo kale, ma rabi karaan in ciidammada nabad ilaalinta ay xalliyaan dhibaato siyaasadeed oo ay hoggaamiyeyaashu naftooda ka caawiyeen in la abuuro.

Khaladka dhexe wuxuu ahaa in maamulka gobolka loo arko sidii abaal marin lagu heli lahaa Muqdisho, halkii su'aashu ka ahaan lahayd mid u baahan ogolaansho siyaasadeed oo sharci ah oo ka jira Gobolka Koonfur Galbeed.

Marka Dhammaan Dagaalyahannada Ay Noqdaan Argagixiso

Mid ka mid ah astaamaha ugu waxyeellada badan ee krisiga siyaasadeed ee Soomaaliya waa kororka u janjeedha in mucaaradka Dowladda Federaalka loo arko inay la mid tahay argagixisada.

Al-Shabaab waa urur argagixiso, dagaalka lagula jirona wuxuu muhiim u yahay amniga Soomaaliya. Laakiin taasi macnaheedu maahan in dhammaan mucaaradka hubeysan ee Dowladda Federaalka ay ka tirsan yihiin Al-Shabaab, sidoo kalena maahan in dhammaan caqabadaha siyaasadeed ee ku wajahan awoodda Madaxweyne Xasan Sheekh ay yihiin khatar argagixiso. Kala soociddaasi waa muhiim.

Marka dowladda ay mucaaradkeeda u taagto argagixiso iyada oo aan la soo bandhigin caddeyn la aamini karo, waxay khatar gelinaysaa in la isku beddelo ka hortagga argagixisada hub siyaasadeed. Sidoo kale waxay dhaawacaysaa kalsoonida hawlgallada dhabta ah ee ka dhanka ah Al-Shabaab, oo rabshadoodu ay sababtay xanuun weyn oo ka dhex jira shacabka Soomaaliyeed.

Qalabka la safan Lafta-Gareen waa in lagu qiimeeyaa caddeymaha xiriirkooda iyo dhaqankooda, ma ahan kaliya mucaaradkooda Muqdisho. Sidoo kale, sheegashadooda inay matalaan dhaqdhaqaaq xorriyadeed oo caan ah ayaa lagu tijaabinayaa muddada dheer iyo sida ay u dhaqmeen shacabka ilaa hadda, taasoo ka badan waxa laga filan karo xaalad dagaal.

Dowladda Federaalka ma sheegi karto awoodda akhlaaqda si ay u difaacdo dadka Soomaaliyeed iyadoo ay u aragto dhammaan caqabadaha ku wajahan nidaamkeeda siyaasadeed ee la doorbidayo inay yihiin cadow la burburinayo. Mucaaradku maahan caddeyn argagixiso, awoodda federaalkuna maahan beddelka sharciyadda siyaasadeed.

Haddii Jaamac uu aaminsan yahay in shaqsiyaad gaar ah ama kooxo hubeysan ay ku lug leeyihiin argagixisada, waa inuu soo bandhigaa caddeymo lagu kalsoonaan karo oo taageera baaritaanno sharci ah. Magacyada siyaasadeed ma beddeli karaan caddeymaha, eedeymuhuna ma noqon karaan rukhsad loogu talagalay falal milatari oo ka dhan ah bulshooyinka cabashadoodu ay noqon karto cidda maamula.

Maxay Jaamac Uga Dalbanayaa Mas'uuliyadda Ciidamada Nabad Ilaalinta?

Jaamac wuxuu su'aalay sababta aagagii ay ciidamada nabad ilaalinta joogeen ay ugu dambeyntii u dhaceen kooxo hubeysan. Dalabkiisa jawaabaha waa mid sharci ah. Hawlgallada caalamiga ah waa inay sharxaan waxqabadkooda, waxaana la baarayaa wax kasta oo guuldarro ah oo ku saabsan fulinta waajibaadkooda. Laakiin mas'uuliyadda ma noqon karto mid xul ah.

Hawlgalka Taageerada iyo Xasilinta Midowga Afrika ee Soomaaliya (AUSSOM) wuxuu leeyahay waajibaad diiradda saaraya taageerada ciidamada ammaanka Soomaaliyeed, la dagaallanka Al-Shabaab, ilaalinta rayidka, iyo ka qaybqaadashada xasilinta. Ma ahan inuu go'aamiyo hogaaminta siyaasadeed ee Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed ama noqdo qalab lagu xalliyo khilaafaadka gudaha ee Dowladda Federaalka.

Haddii ciidamada nabad ilaalinta ay ku guuldareysteen inay ilaaliyaan deegaan gaar ah, xaqiiqooyinka waa in la caddeeyaa. Khasaare dhul kaliya, si kastaba ha ahaatee, ma caddeynayso in si ula kac ah ay u dayaceen ama ay taageereen hal dhinac. Waxa kale oo muhiim ah in la filan waayo in la tixgeliyo in la magdhowo si aan xadidnayn cawaaqibka go'aannada siyaasadeed ee ay qaateen hogaamiyeyaasha Soomaaliyeed.

Dalabka Jaamac ee mas'uuliyadda wuxuu yeelan lahaa miisaan weyn haddii uu la socdo baaritaan si la mid ah oo culus oo ku saabsan go'aannadii keenay in Dowlad Goboleedka Koonfur Galbeed uu galo xaaladdiisa hadda.

Siyaasi ka caawiyay abuurista xaaladaha khilaafka ka dibna isagu naftiisa u soo bandhigay kaliya sidii qof kormeeraya cawaaqibkiisa. Taasi waa su'aasha siyaasadeed ee Jaamac uu wajihi doono.

Awgeed, awoodda milatari ee shisheeye ma noqon karto qalab siyaasadeed oo gudaha ah

Khilaafka Koonfur Galbeed sidoo kale wuxuu soo bandhigayaa walaac ku saabsan ku tiirsanaanta Soomaaliya taageerada milatari ee shisheeye. Doorka AUSSOM waa in la qiimeeyaa iyadoo loo eegayo waajibaadkeeda iyo dhaqankeeda. Heerkaas waa in lagu dabaqaa Türkiye iyo dhammaan la-hawlgalayaasha shisheeye ee ku lug leh arrimaha amniga Soomaaliya.

Howlgalada milatari ee taageerada Turkiga ayaa sababay khasaare rayid ah, guuldarrooyin dil ah oo hogaamiyeyaasha mucaaradka ah, iyo in awoodaha milatari loo adeegsaday ka dhanka ah mucaaradka siyaasadeed. Ficiladaas oo sababay gubashada Calanka Turkiga ee SWS iyo Jubaland lama dhaafi karo haddii Afhayeen Jama uu leeyahay wax yar oo naxariis ah oo ku wajahan dadkiisa. Ficilada Turkiga waxay soo bandhigayaan mabda' muhiim ah: caawinta milatari ee shisheeye ee loogu talagalay in lagu ilaaliyo Soomaaliya ma noqon karto hab lagu go'aamiyo koox siyaasadeed oo Soomaaliyeed oo guuleysta.

Xiriirka istiraatiijiyadeed ee la-hawlgalaha shisheeye ee Muqdisho ma noqon karo mid ka reeban kormeerka. Sidoo kale, xoogagga caalamiga ah ma noqon karaan kuwo lagu dhex jiheeyo khilaaf ku saabsan hogaaminta goboleed ilaa ficiladooda si cad loo caddeeyo waajibaadkooda sharciga ah.

Ujeedada caawinta caalamiga ah waa in la ilaaliyo rayidka, la dagaallamo khataraha amni ee dhabta ah iyo in la caawiyo abuurista xaaladaha xasiloonida siyaasadeed—ma aha in la dhaqan geliyo heshiis siyaasadeed oo muran dhaliyay.

Madax-bannaanida Soomaaliya waxay ka dhigan tahay in ka badan awoodda Dowladda Federaalka ee bixinta amarada. Waxay sidoo kale ka dhigan tahay in hay'adaha siyaasadeed ee dalka ay ka shaqeeyaan qaab-dhismeedyo dastuuriga ah oo sharci ah iyo in la ixtiraamo xuquuqda siyaasadeed ee dadka.

Xisaabta Doorashada ee Ka Dambeysa Khilaafka

Khilaafka wuxuu noqdaa mid aad u muhiim ah marka la eego isbeddelka ballaaran ee siyaasadda Soomaaliya. Mucaaradka Madaxweynaha Xasan Sheekh waxay ku doodayaan in helitaanka maamul ka raacsan Koonfur Galbeed ay caawin doonto Dowladda Federaalka inay saameyn ku yeelato habka doorashada soo socota iyo inay hesho taageero siyaasadeed oo ka timaadda wakiilada gobolka. Waxay u arkaan in ka saarista Lafta-Gareen aysan ahayn khilaaf goboleed oo gooni ah laakiin ay qayb ka tahay dagaal ballaaran oo ku saabsan hay'adaha iyo isbahaysiyada siyaasadeed ee go'aamin kara hogaaminta qaran ee xigta.

Runta ah in isbeddelka loo sameeyay in la abuuro taageero doorasho oo hal dhinac ah waxay ku raaxaysataa aaminsanaanta dadweynaha SWS. Si kastaba ha ahaatee, waxay tilmaamaysaa khatar weyn: marka maamul goboleedyada loo arko inay yihiin qalab lagu helayo faa'iido siyaasadeed qaran, habka doorashada laftiisa wuxuu noqdaa isha khilaafka.

Doorashooyinka waxaa loogu talagalay inay xalliyaan khilaafaadka iyada oo la raacayo xeerar la isku raacay iyo habraacyo sharci ah. Ma awoodaan inay buuxiyaan ujeedadaas haddii hogaamiyeyaasha siyaasadeed ay isku dayaan inay horay u xalliyaan tartanka iyagoo dib u habeynaya awoodda goboleed si ay ugu faa'iideystaan.

Haddii dowladda Madaxweyne Xasan Sheekh ay rabto in habka doorashadeeda la aqoonsado inuu yahay mid sharci ah, waa in ay muujisaa in xeerarku yihiin kuwo cadaalad ah, in hay'adaha siyaasadeed ee gobollada aan lagu maamulin ujeeddooyin xisbi iyo in kooxaha mucaaradka ay ka qayb qaadan karaan iyada oo aan loo arkin khatar amni. Xakameynta milatariga ma soo saari karto ogolaansho doorasho.

Dowladda Koonfur Galbeed Ma Aha Inay Bixiso Himilooyinka Siyaasadeed ee Muqdisho

Codadka ugu muhiimsan ee krisigaani waa kuwa muwaadiniinta ku nool. Waxay la kulmaan cawaaqibka marka ciidamada hubaysan ay horumaraan, magaalooyinka ay gacanta isdhaafsadaan, qoysasku ay ka cararaan guryahooda iyo adeegyada dadweynaha ay burburaan. Danahooda lama dhimi karo si loo yareeyo sheegashada tartanka ah ee siyaasiyiinta federaalka ama kooxaha gobollada.

Haddii dadka Koonfur Galbeed ay diidaan maamul ay aaminsan yihiin in lagu soo rogay, jawaabtu waa in ay noqoto hab siyaasadeed oo lagu kalsoonaan karo oo ogolaanaya in cabashooyinkooda la maqlo iyo in hogaankooda lagu go'aamiyo hab sharci ah. Habkaas sidoo kale waa in uu ilaaliyo kooxaha yaryar, ka hortago ciqaab iyo ixtiraam xuquuqda bulshooyinka taageersan mowqifyo siyaasadeed oo kala duwan.

Ciidamada la alineeyay Lafta-Gareen, ciidamada federaalka iyo dhammaan dadka hubaysan waa in lagu xisaabtamaa xadgudubyada ka dhanka ah muwaadiniinta. Wax sheegasho ah oo xoreyn, awood federaal ama ka hortag argagixisada ma xaqiijin karto rabshad sharci darro ah.

Laakiin nabad waarta waxay noqon doontaa mid adag haddii Dowladda Federaalka ay ku adkeysato in cadaadiska milatariga uu xallin karo khilaaf ku saleysan sharciyadda siyaasadeed.

Muqdisho waa in ay aqoonsato in Koonfur Galbeed aysan ahayn dhul lagu maamulo sida uu doonayo madaxweynaha. Waa bulsho dadkeedu leeyihiin saamiga sharci ah ee doorashada hogaankooda.

Jaamac Waa Inuu Ka Jawaabaa Doorashooyinka Siyaasadeed Ee Uu Ka Caawiyay In La Horumariyo

Hadalladii ugu dambeeyay ee Jaamac waxay diiradda saarayaan mas'uuliyadda ilaalinta nabadda iyo joogitaanka argagixisada lagu eedeeyay Kenya. Si kastaba ha ahaatee, arrinta ka sii muhiimsan ayaa ah mas'uuliyadda hogaamiyeyaasha siyaasadeed ee Soomaaliya ee ku saabsan khilaafka ka socda Gobolka Koonfur Galbeed.

Haddii Jaamac uu door muhiim ah ka ciyaaray sidii uu uga saari lahaa maamulka Lafta-Gareen, waa inuu sharaxaa sababta loo raacay waddadan, maxay tahay habka siyaasadeed ee sharciyeysan ee taageeray, iyo sida loo filayay in iska horimaadka ka dhashay la iska ilaaliyo.

Haddii Dowladda Federaalka ay aaminsan tahay in isbeddelka siyaasadeed uu lagama maarmaan yahay, waa inay sharaxdaa sida habkaasi u ixtiraamay xuquuqda iyo doorashooyinka siyaasadeed ee bulshooyinka Koonfur Galbeed. Haddii ay hay'adaha aaminsan yihiin in xoogagga ka soo horjeeda ay yihiin argagixiso, waa inay bixiyaan caddeymo halkii ay ku tiirsan lahaayeen magacyada qaldan ee kala soocaya argagixisada iyo iska caabinta siyaasadeed.

Mas'uuliyadda ayaa si gaar ah culus u ah kuwa awoodda dowladnimo haysta. Dowladda Federaalka waxay maamushaa hay'adaha qaranka waxayna amartaa xoogagga u adeegaya bulshada, ma ahan oo kaliya danaha maamulka xilka haya.

Sidaas darteed, kaliya ma aha in la dalbado in la xakameeyo cawaaqibta khilaafka siyaasadeed ee gudaha ah ee ay la socdaan la-hawlgalayaasha caalamiga ah. Hogaamiyeyaasha Soomaaliyeed waa inay diyaar u noqdaan inay dib u eegaan go'aamadooda iyo inay aqbalaan in badbaadada siyaasadeed ee maamulka aysan ka muhiimsaneyn amniga iyo xuquuqda dadka ay sheeganayaan inay maamulaan.

Gobolka Koonfur Galbeed ma u baahna dowlad lagu soo rogo Muqdisho oo xoog lagu difaaco. Waxay u baahan tahay hogaamin sharci ah, ogolaansho siyaasadeed iyo hay'ado amni oo ilaaliya dadka deggan.

Wacitaanka Jaamac ee mas'uuliyadda waa in uu ka bilaabmaa baaritaan daacad ah oo ku saabsan sida dhibaatadu u soo baxday—iyo mas'uuliyadda ay leeyihiin kuwa ka caawiyay in ay dhacdo. Ilaa intaasi aysan dhicin, dalabka ku aaddan faragelinta milatari iyo eedeymaha argagixisada waxay khatar gelinayaan in ay sii xumeeyaan khilaafka ay sheeganayaan in ay xallinayaan. Dadka Gobolka Koonfur Galbeed ma ahan in ay ku khasbanaadaan in ay dagaal kale galaan si ay codkooda siyaasadeed u xisaabiyaan.